પુરોડાશપરા નિત્યં વિયૂપા મન્ત્રપૂર્વકાઃ । શ્રદ્ધાધિકા મખા રાજન્ સાત્ત્વિકાઃ પરમાઃ સ્મૃતાઃ
અને જે હંમેશાં પુરોડાશના હવનમાં તત્પર રહે છે, યોગ્ય મંત્રો સાથે વિયૂપ કરે છે, અને શ્રદ્ધાથી ભરપૂર છે—એવા યજ્ઞો, હે રાજા, સર્વોત્તમ સાત્ત્વિક ગણાય છે.
રાજસા દ્રવ્યબહુલાઃ સયૂપાશ્ચ સુસંસ્કૃતાઃ । ક્ષત્રિયાણાં વિશાઞ્ચૈવ સાભિમાનાશ્ચ વૈ મખાઃ
રાજસ યજ્ઞોમાં સામગ્રીની બહુતા હોય છે, યૂપ સાથે અને સારી રીતે ગોઠવેલા હોય છે. આવા યજ્ઞો ક્ષત્રિય અને ગૃહસ્થો કરે છે અને તેમાં અહંકાર હોય છે.
તામસા દાનવાનાં વૈ સક્રોધા મદવર્ધકાઃ । સામર્ષાઃ સંસ્કૃતાઃ ક્રૂરા મખાઃ પ્રોક્તા મહાત્મભિઃ
તામસ યજ્ઞો દાનવોના હોય છે, જેમાં ક્રોધ હોય છે, મદ વધે છે, રોષથી ભરેલા અને ક્રૂર સ્વભાવના હોય છે—એવું મહાત્માઓએ કહ્યું છે.
મુનીનાં મોક્ષકામાનાં વિરક્તાનાં મહાત્મનામ્ । માનસસ્તુ સ્મૃતો યાગઃ સર્વસાધનસંયુતઃ
મુક્તિની ઈચ્છા ધરાવતા, વૈરાગ્યવંત અને મહાન આત્માવાળા મુનિઓ માટે માનસ યજ્ઞ સર્વ સાધનો સાથે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
અન્યેષુ સર્વયજ્ઞેષુ કિઞ્ચિન્ન્યૂનં ભવેદપિ । દ્રવ્યેણ શ્રદ્ધયા વાઽપિ ક્રિયયા બ્રાહ્મણૈસ્તથા
બીજા બધા યજ્ઞોમાં ક્યારેક સામગ્રી, શ્રદ્ધા કે ક્રિયા માં થોડીક ઉણપ રહી જાય છે—even જો બ્રાહ્મણો દ્વારા કરવામાં આવે તો પણ.
દેશકાલપૃથગ્દ્રવ્યસાધનૈઃ સકલૈસ્તથા । નાન્યો ભવતિ પૂર્ણે વૈ તથા ભવતિ માનસઃ
સ્થળ, સમય, સામગ્રી અને અન્ય સાધનોમાં ફરક હોવાને કારણે બીજો કોઈ યજ્ઞ ક્યારેય સંપૂર્ણ થતો નથી; માત્ર માનસ યજ્ઞ જ એવો છે.
પ્રથમં તુ મનઃ શોધ્યં કર્તવ્યં ગુણવર્જિતમ્ । શુદ્ધે મનસિ દેહો વૈ શુદ્ધ એવ ન સંશયઃ
સૌપ્રથમ મનને શુદ્ધ કરવું જોઈએ, ગુણોથી રહિત બનાવવું જોઈએ. જ્યારે મન શુદ્ધ થાય છે ત્યારે શરીર પણ નિશ્ચિતપણે શુદ્ધ થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
ઇન્દ્રિયાર્થપરિત્યક્તં યદા જાતં મનઃ શુચિ । તદા તસ્ય મખસ્યાસૌ પ્રભવેદધિકારવાન્
જ્યારે મન ઇન્દ્રિયોના વિષયોથી છુટું થઈ શુદ્ધ બને છે, ત્યારે જ એ યજ્ઞ કરવા માટે યોગ્યતા મળે છે.
તદાઽસૌ મણ્ડપં કૃત્વા બહુયોજનવિસ્તૃતમ્ । સ્તમ્ભૈશ્ચ વિપુલૈઃ શ્લક્ષ્ણૈર્યજ્ઞિયદ્રુમસમ્ભવૈઃ
પછી મનમાં અનેક યોજન જેટલું વિશાળ મંડપ રચવો, અને યજ્ઞ માટેના વૃક્ષોથી બનેલા મોટા અને ગોળા થાંભલાં ગોઠવવા.
વેદીં ચ વિશદાં તત્ર મનસા પરિકલ્પયેત્ । અગ્નયોઽપિ તથા સ્થાપ્યા વિધિવન્મનસા કિલ
એ મંડપમાં મનમાં જ સ્પષ્ટ વેદી બનાવવી અને નિયમ મુજબ અગ્નિઓ પણ મનમાં જ સ્થાપિત કરવા.
બ્રાહ્મણાનાઞ્ચ વરણં તથૈવ પ્રતિપાદ્ય ચ । બ્રહ્માધ્વર્યુસ્તથા હોતા પ્રસ્તોતા વિધિપૂર્વકમ્
મનથી જ બ્રાહ્મણો પસંદ કરવા, અને નિયમ પ્રમાણે બ્રહ્મા, અધ્વર્યુ, હોતા અને પ્રસ્તોતાને નિમણૂક આપવી.
ઉદ્ગાતા પ્રતિહર્તા ચ સભ્યાશ્ચાન્યે યથાવિધિ । પૂજનીયાઃ પ્રયત્નેન મનસૈવ દ્વિજોત્તમાઃ
ઉદગાતા, પ્રતિહર્તા અને અન્ય સભ્યોને પણ પરંપરા પ્રમાણે મનથી જ સન્માનપૂર્વક પૂજવા—આ સર્વ શ્રેષ્ઠ દ્વિજ છે.
પ્રાણોઽપાનસ્તથા વ્યાનઃ સમાનોદાન એવ ચ । પાવકાઃ પઞ્ચ એવૈતે સ્થાપ્યા વેદ્યાં વિધાનતઃ
પ્રાણ, અપાન, વ્યાન, સમાન અને ઉદાન—આ પાંચ અગ્નિઓને નિયમ પ્રમાણે વેદી પર સ્થાપિત કરવા.
ગાર્હપત્યસ્તદા પ્રાણોઽપાનશ્ચાહવનીયકઃ । દક્ષિણાગ્નિસ્તથા વ્યાનઃ સમાનશ્ચાવસથ્યકઃ
એ સમયે પ્રાણ ગારહપત્ય અગ્નિ, અપાન આહવનીય અગ્નિ, વ્યાન દક્ષિણ અગ્નિ અને સમાન આવસથ્ય અગ્નિ ગણાય છે.
સભ્યોદાનઃ સ્મૃતા હ્યેતે પાવકાઃ પરમોત્કટાઃ । દ્રવ્યઞ્ચ મનસા ભાવ્યં નિર્ગુણં પરમં શુચિ
ઉદાન સભા અગ્નિ માનવામાં આવે છે; આ પાંચ અગ્નિ સર્વશ્રેષ્ઠ છે. યજ્ઞમાં અર્પણ પણ મનમાં જ નિર્ગુણ, પરમ અને શુદ્ધ રૂપે કલ્પવું જોઈએ.
મન એવ તદા હોતા યજમાનસ્તથૈવ તત્ । યજ્ઞાધિદેવતા બ્રહ્મ નિર્ગુણં ચ સનાતનમ્
એ સમયે મન જ હોતા છે, અને મન જ યજમાન છે; યજ્ઞની દેવતા પણ મનમાં જ બ્રહ્મ, નિર્ગુણ અને શાશ્વત છે.
ફલદા નિર્ગુણા શક્તિઃ સદા નિર્વેદદા શિવા । બ્રહ્મવિદ્યાખિલાધારા વ્યાપ્ય સર્વત્ર સંસ્થિતા
ફળ આપનારી, ગુણરહિત શક્તિ હંમેશાં વૈરાગ્ય અને શુભતા આપે છે; એ સર્વ બ્રહ્મજ્ઞાનનું આધાર છે, અને બધે વ્યાપક રહીને વસે છે.
તદુદ્દેશેન તદ્દ્રવ્યં હુનેત્પ્રાણાગ્નિષુ દ્વિજઃ । પશ્ચાચ્ચિત્તં નિરાલમ્બં કૃત્વા પ્રાણાનપિ પ્રભો
એ ઇચ્છાથી, દ્વિજએ તે દ્રવ્ય પ્રાણાગ્નિમાં અર્પણ કરવું જોઈએ; પછી મનને આધારરહિત કરીને, પ્રભુ, પોતાના પ્રાણ પણ અર્પણ કરવું.
કુણ્ડલીમુખમાર્ગેણ હુનેદ્બ્રહ્મણિ શાશ્વતે । સ્વાનુભૂત્યા સ્વયં સાક્ષાત્સ્વાત્મભૂતાં મહેશ્વરીમ્
કુંડલિનીના માર્ગથી, પોતાના અનુભવથી, જે મહેશ્વરી સ્વયં આત્મરૂપ છે, તેને શાશ્વત બ્રહ્મમાં અર્પણ કરવી.
સમાધિનૈવ યોગેન ધ્યાયેચ્ચેતસ્યનાકુલઃ । સર્વભૂતસ્થમાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ
મનને અડગ રાખી, સમાધિ દ્વારા યોગથી, સર્વ જીવમાં રહેલા આત્માને અને સર્વ જીવોને પોતાના આત્મામાં ધ્યાન કરવું.
યદા પશ્યતિ ભૂતાત્મા તદા પશ્યતિ તાં શિવામ્ । દૃષ્ટ્વા તાં બ્રહ્મવિદ્ભૂયાત્સચ્ચિદાનન્દરૂપિણીમ્
જ્યારે કોઈ સર્વ જીવમાં આત્મા જુએ છે, ત્યારે એ શુભ માતાને જુએ છે; અને તેને જોઈને, એ સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ બ્રહ્મજ્ઞાની બને છે.
તદા માયાદિકં સર્વં દગ્ધં ભવતિ ભૂમિપ । પ્રારબ્ધં કર્મમાત્રં તુ યાવદ્દેહં ચ તિષ્ઠતિ
પછી, રાજા, માયાથી શરૂ કરીને બધું જ દહાઈ જાય છે; માત્ર જે કર્મ શરૂ થયું છે એ શરીર રહે ત્યાં સુધી બાકી રહે છે.
જીવન્મુક્તસ્તદા જાતો મૃતો મોક્ષમવાપ્નુયાત્ । કૃતકૃત્યો ભવેત્તાત યો ભજેજ્જગદમ્બિકામ્
પછી એ જીવતો મુક્ત થાય છે; મૃત્યુ પછી મોક્ષ પામે છે. હે પ્રિય, જે જગદંબાને ભજે છે, એ પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરે છે.
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ધ્યેયા શ્રીભુવનેશ્વરી । શ્રોતવ્યા ચૈવ મન્તવ્યા ગુરુવાક્યાનુસારતઃ
એથી, સર્વ પ્રયત્નથી શ્રીભુવનેશ્વરીનું ધ્યાન કરવું, સાંભળવું અને ગુરુના વચન પ્રમાણે વિચારવું જોઈએ.
રાજન્નેવં કૃતો યજ્ઞો મોક્ષદો નાત્ર સંશયઃ । અન્યે યજ્ઞાઃ સકામાસ્તુ પ્રભવન્તિ ક્ષયોન્મુખાઃ
હે રાજા, આવું યજ્ઞ કરવાથી મોક્ષ મળે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. બીજા યજ્ઞો ઇચ્છાવાળા હોય છે અને અંતે ક્ષય પામે છે.
અગ્નિષ્ટોમેન વિધિવત્સ્વર્ગકામો યજેદિતિ । વેદાનુશાસનં ચૈતત્પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ
સ્વર્ગની ઇચ્છાથી, નિયમ પ્રમાણે અગ્નિષ્ઠોમ યજ્ઞ કરવો જોઈએ—આ વેદનું ઉપદેશ છે અને વિદ્વાનો પણ એવું કહે છે.
ક્ષીણે પુણ્યે મૃત્યુલોકં વિશન્તિ ચ યથામતિ । તસ્માત્તુ માનસઃ શ્રેષ્ઠો યજ્ઞોઽપ્યક્ષય એવ સઃ
પુણ્ય ખૂટે ત્યારે, તેઓ પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે મૃત્યુલોકમાં આવે છે; તેથી માનસ યજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે અને એ ક્યારેય નાશ પામતો નથી.
ન રાજ્ઞા સાધિતું યોગ્યો મખોઽસૌ જયમિચ્છતા । તામસસ્તુ કૃતઃ પૂર્વં સર્પયજ્ઞસ્ત્વયાધુના
વિજય ઇચ્છનાર રાજાને એ યજ્ઞ યોગ્ય નથી; તું અગાઉ જે સર્પયજ્ઞ કર્યો હતો એ તામસિક હતો.
વૈરં નિર્વાહિતં રાજંસ્તક્ષકસ્ય દુરાત્મનઃ । યત્કૃતે નિહતાઃ સર્પાસ્ત્વયાઽગ્નૌ કોટિશઃ પરે
હે રાજા, દુષ્ટ તક્ષક સાથેનું વેર પૂરૂ થયું છે; તેના કારણે, તું અગ્નિમાં લાખો બીજા સાપો માર્યા છે.
દેવીયજ્ઞં કુરુષ્વાદ્ય વિતતં વિધિપૂર્વકમ્ । વિષ્ણુના યઃ કૃતઃ પૂર્વં સૃષ્ટ્યાદૌ નૃપસત્તમ
હવે, વિધિ પ્રમાણે સ્થાપિત થયેલો દેવીયજ્ઞ કર, જેમ સૃષ્ટિની શરૂઆતમાં વિષ્ણુએ કર્યો હતો, હે શ્રેષ્ઠ રાજા.