પ્રાણાગ્નિહોત્રં નો વેદ બલિદાનં ન ચાતિથિમ્ । ન સન્ધ્યાં સમિધો હોમં વિવેદ ચ તથા મુનિઃ
તેને પ્રાણાગ્નિહોત્ર, બલિદાન કે મહેમાનની સેવા આવડતી નહોતી; સંધ્યા, સમિદ્ધા કે હોમની રીત પણ તે મુનિને ખબર નહોતી.
સોઽકરોત્પ્રાતરુત્થાય યત્કિઞ્ચિદ્દન્તધાવનમ્ । સ્નાનં ચ શૂદ્રવત્તત્ર ગંગાયાં મન્ત્રવર્જિતમ્
સવારે ઉઠીને તે ક્યારેક દાંત સાફ કરતો અને ગંગામાં મંત્ર વિના શૂદ્રની જેમ સ્નાન કરતો.
ફલાન્યાદાય વન્યાનિ મધ્યાન્હેઽપિ યદૃચ્છયા । ભક્ષ્યાભક્ષ્યપરિજ્ઞાનં ન જાનાતિ શઠસ્તથા
તે જંગલના ફળો લાવીને, મધ્યાહ્ને પણ મનગમતું ખાઈ લેતો; શું ખાવું અને શું ન ખાવું તેનું જ્ઞાન તેને નહોતું.
સત્યં બ્રૂતે સ્થિતસ્તત્ર નાનૃતં વદતે પુનઃ । જનૈઃ સત્યતપા નામ કૃતમસ્ય દ્વિજસ્ય વૈ
તે ત્યાં રહેતો અને સત્ય બોલતો, ક્યારેય અસત્ય બોલતો નહીં; લોકો તેને 'સત્યવંત અને તપસ્વી' કહીને બોલાવતા.
નાહિતં કસ્યચિત્કુર્યાન્ન તથાઽવિહિતં ક્વચિત્ । સુખં સ્વપિતિ તત્રૈવ નિર્ભયશ્ચિન્તયન્નિતિ
તે ક્યારેય કોઈનું અહિત કરતો નહીં, કે ક્યાંય અવિધિ કરતો નહીં; ત્યાં નિર્ભય અને નિશ્ચિંત ઊંઘતો.
કદા મે મરણં ભાવિ દુઃખં જીવામિ કાનને । જીવિતં ધિક્ચ મૂર્ખસ્ય તરસા મરણં ધ્રુવમ્
'મારે ક્યારે મરણ આવશે? હું આ જંગલમાં દુઃખી જીવું છું; મૂર્ખનું જીવન શરમજનક છે—મરણ તો નિશ્ચિતે સારું છે.'
દૈવેનાહં કૃતો મૂર્ખો નાન્યોઽત્ર કારણં મમ । પ્રાપ્ય ચૈવોત્તમં જન્મ વૃથા જાતં મમાધુના
'દૈવથી હું મૂર્ખ બન્યો છું, બીજું કોઈ કારણ નથી; શ્રેષ્ઠ જન્મ મળ્યો છતાં હવે એ વ્યર્થ ગયો.'
યથા વન્ધ્યા સુરૂપા ચ યથા વા નિષ્ફલો દ્રુમઃ । અદુગ્ધદોહા ધેનુશ્ચ તથાઽહં નિષ્ફલઃ કૃતઃ
'જેમ સુંદર પણ વંધ્યા સ્ત્રી, ફળ ન આપતો વૃક્ષ કે દુધ ન આપતી ગાય વ્યર્થ છે, તેમ હું પણ નિષ્ફળ થયો છું.'
કિં નુ નિન્દામ્યહં દૈવં નૂનં કર્મ મમેદૃશમ્ । ન દત્તં પુસ્તકં કૃત્વા બ્રાહ્મણાય મહાત્મને
'હું દૈવને શા માટે દોષ દઉં? ખરેખર મારા કર્મો જ આવા છે; મેં કોઈ મહાન બ્રાહ્મણને પુસ્તક બનાવીને આપ્યું નહોતું.'
ન વૈ વિદ્યા મયા દત્તા પૂર્વજન્મનિ નિર્મલા । તેનાહં કર્મયોગેન શઠોઽસ્મિ ચ દ્વિજાધમઃ
'પહેલાં જન્મમાં મેં શુદ્ધ વિદ્યા આપી નહોતી; તેથી હવે કર્મના પ્રભાવે હું કપટી અને નીચ બ્રાહ્મણ થયો છું.'
ન ચ તીર્થે તપસ્તપ્તં સેવિતા ન ચ સાધવઃ । ન દ્વિજાઃ પૂજિતા દ્રવ્યૈસ્તેન જાતોઽસ્મિ દુષ્ટધીઃ
'મેં તીર્થમાં તપ કર્યું નહોતું, સારા લોકોની સેવા નહોતી કરી, બ્રાહ્મણોને ધનથી પૂજ્યા નહોતા—એથી હું દુષ્ટમન થયો છું.'
વર્તન્તે મુનિપુત્રાશ્ચ વેદશાસ્ત્રાર્થપારગાઃ । અહં સુમૂઢઃ સઞ્જાતો દૈવયોગેન કેનચિત્
'મુનિપુત્રો અહીં છે, તેઓ વેદ અને શાસ્ત્રના અર્થમાં પારંગત છે; પણ હું કોઈ અજાણી દશાથી મૂર્ખ બની ગયો છું.'
ન જાનામિ તપસ્તપ્તું કિં કરોમિ સુસાધનમ્ । મિથ્યાયં મેઽત્ર સઙ્કલ્પો ન મે ભાગ્યં શુભં કિલ
'મને તપ કેવી રીતે કરવું એ જ ખબર નથી—હું શું સારા કામ કરી શકું? અહીં મારું સંકલ્પ પણ ખોટું છે; મને કોઈ શુભ ભાગ્ય નથી.'
દૈવમેવ પરં મન્યે ધિક્પૌરુષમનર્થકમ્ । વૃથા શ્રમકૃતં કાર્યં દૈવાદ્ભવતિ સર્વથા
'હું દૈવને સર્વોપરી માનું છું; પુરુષાર્થ તો વ્યર્થ છે. મહેનતથી કરેલું કામ પણ નિષ્ફળ જાય છે; બધું દૈવથી જ બને છે.'
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ શક્રાદ્યાઃ કિલ દેવતાઃ । કાલસ્ય વશગાઃ સર્વે કાલો હિ દુરતિક્રમઃ
'બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર અને ઇન્દ્રાદિ બધા દેવતાઓ પણ કાળના વશમાં છે; કાળને કોઈ પાર પાડી શકતું નથી.'
એવંવિધાન્વિતર્કાંસ્તુ કુર્વાણોઽહર્નિશં દ્વિજઃ । સ્થિતસ્તત્રાશ્રમે તીરે જાન્હવ્યાઃ પાવને સ્થલે
આવી રીતે દિવસ-રાત આવા વિચારો કરતા તે દ્વિજ જનવીના પવિત્ર તટ પર આશ્રમમાં રહેતો.
વિરક્તઃ સ તુ સઞ્જાતઃ સ્થિતસ્તત્રાશ્રમે દ્વિજઃ । કાલાતિવાહનં શાન્તશ્ચકાર વિજને વને
એ દ્વિજ, હવે બધું છોડીને, વનના એકાંત આશ્રમમાં નિર્વિકાર રહીને શાંતિથી દિવસો વિતાવતો રહ્યો.
એવં સ્થિતસ્ય તુ વને વિમલોદકે વૈ વર્ષાણિ તત્ર નવપઞ્ચ ગતાનિ કામમ્ । નારાધનં ન ચ જપં ન વિવેદ મન્ત્રં કાલાતિવાહનમસૌ કૃતવાન્ વને વૈ
એ રીતે શુદ્ધ જળવાળાં વનમાં રહેતાં તેને ત્યાં પંદર વર્ષ મનગમતાં વીતી ગયા; એ વર્ષે એણે ન પૂજા કરી, ન જપ કર્યો, ન કોઈ મંત્ર જાણતો—ફક્ત સમય પસાર કરતો રહ્યો.
જાનાતિ તસ્ય વિતતં વ્રતમેવ લોકઃ સત્યં વદત્યપિ મુનિઃ કિલ નામજાતમ્ । જાતં યશશ્ચ સકલેષુ જનેષુ કામં સત્યવ્રતોઽયમનિશં ન મૃષાભિભાષી
લોકો એના મોટા વ્રત વિશે જ જાણતા; એ મુનિ પણ પોતાનું નામ અને કુળ સાચું બોલતો. એનું નામ બધામાં પ્રસિદ્ધ થયું—'આ સત્યવ્રત કદી પણ ખોટું બોલતો નથી, દિવસ કે રાતે.'
તત્રૈકદા તુ મૃગયાં રમમાણ એવ પ્રાપ્તો નિષાદનિશઠો ધૃતચાપબાણઃ । ક્રીડન્ વનેઽતિવિપુલે યમતુલ્યદેહઃ ક્રૂરાકૃતિર્હનનકર્મણિ ચાતિદક્ષઃ
એક દિવસ વનમાં શિકાર રમતો, ધનુષ્ય-બાણ સાથે, યમ જેવું ભયાનક શરીર ધરાવતો, ક્રૂર સ્વરૂપ અને મારવામાં નિપુણ એવો નિષાદ ત્યાં આવ્યો.
તેનાતિકૃષ્ટેન શરેણ વિદ્ધઃ કોલઃ કિરાતેન ધનુર્ધરેણ । પલાયમાનો ભયવિહ્વલશ્ચ મુનેઃ સમીપં વિદ્રુતો જગામ
એ નિષાદે તીક્ષ્ણ બાણથી એક જંગલી ડુક્કરને ઘાયલ કર્યું; ડુક્કર ડરથી કાંપતો, ભાગતો ભાગતો મુનિ પાસે આવી પહોંચ્યો.
વિકંપમાનો રુધિરાર્દ્રદેહો યદા જગામાશ્રમમણ્ડલં વૈ । કાલસ્તદાતીવ દયાર્દ્રભાવં પ્રાપ્તો મુનિસ્તત્ર સમીક્ષ્ય દીનમ્
ડુક્કર લોહીથી ભીંજાયેલો, કાંપતો આશ્રમની સીમાએ આવ્યો ત્યારે, મુનિએ એ દયનીય દૃશ્ય જોઈને હૃદયપૂર્વક દયા અનુભવી.
અગ્રે વ્રજન્તં રુધિરાર્દ્રદેહં દૃષ્ટ્વા મુનિઃ સૂકરમાશુ વિદ્ધમ્ । દયાભિવેશાદતિકમ્પમાનઃ સારસ્વતં બીજમથોચ્ચચાર
મુનિએ લોહીથી ભીંજાયેલો ડુક્કર સામે આવતો જોયો અને દયાથી ભરાઈ, ખૂબ કાંપતો, સહેજે જ સારસ્વત બીજમંત્ર ઉચ્ચારી દીધો.
અજ્ઞાતપૂર્વં ચ તથાશ્રુતઞ્ચ દૈવાન્મુખે વૈ સમુપાગતઞ્ચ । ન જ્ઞાતવાન્બીજમસૌ વિમૂઢો મમજ્જ શોકે સ મુનિર્મહાત્મા
એ બીજમંત્ર, જે કદી સાંભળ્યો કે જાણ્યો નહોતો, દેવકૃપાથી મુનિના મોઢે આવી ગયો; પણ એ મહાન મુનિ એ ઓળખી શક્યો નહીં અને દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગયો.
કોલઃ પ્રવિશ્યાશ્રમમણ્ડલં તદ્ ગતો નિકુઞ્જે પ્રવિલીય ગૂઢમ્ । અપ્રાપ્તમાર્ગો દૃઢનિર્વિણ્ણચેતાઃ પ્રવેપમાનઃ શરપીડિતત્વાત્
ડુક્કર આશ્રમમાં પ્રવેશીને ઝાડીઓમાં છુપાઈ ગયો; એ ક્યાં ગયો એ કોઈને ખબર પડી નહીં, મનથી હારેલો અને બાણની પીડાથી કાંપતો રહ્યો.
તતઃ ક્ષણાદાકરણાન્તકૃષ્ટં ચાપં દધાનોઽતિકરાલદેહઃ । પ્રાપ્તસ્તદન્તે સ ચ મૃગ્યમાણો નિષાદરાજઃ કિલ કાલ એવ
થોડી જ વારમાં, અત્યંત ભયાનક શરીરવાળો નિષાદરાજ ધનુષ્ય તાણીને, પોતાના શિકારની શોધમાં ત્યાં આવી પહોંચ્યો.
દૃષ્ટ્વા મુનિં તત્ર કુશાસને સ્થિતં નામ્ના તુ સત્યવ્રતમદ્વિતીયમ્ । વ્યાધઃ પ્રણમ્ય પ્રમુખે સ્થિતોઽસૌ પપ્રચ્છ કોલઃ ક્વ ગતો દ્વિજેશ
ત્યાં કૂશાસન પર બેઠેલા અનન્ય સત્યવ્રત મુનિને જોઈ, એ વ્યાધે નમસ્કાર કરીને સામે ઊભો રહીને પૂછ્યું: 'દ્વિજશ્રેષ્ઠ, એ ડુક્કર ક્યાં ગયો?'
જાનામિ તેઽહં સુવ્રતં પ્રસિદ્ધં તેનાદ્ય પૃચ્છે મમ બાણવિદ્ધઃ । ક્ષુધાર્દિતં મે સકલં કુટુમ્બં વિભર્તુકામઃ કિલ આગતોઽસ્મિ
હું જાણું છું કે તું પ્રસિદ્ધ વ્રતધારી છે, એટલે આજે તને પૂછું છું. મારા બાણથી ઘાયલ થયેલો શિકાર લાવવાનો કારણ એ છે કે, ભૂખથી પીડાતું મારું આખું કુટુંબ મને આધાર માટે છે.
વૃત્તિર્મમૈષા વિહિતા વિધાત્રા નાન્યાઽસ્તિ વિપ્રેન્દ્ર ઋતં બ્રવીમિ । ભર્તવ્યમેવેહ કુટુમ્બમઞ્જસા કેનાપ્યુપાયેન શુભાશુભેન
મારી આવક ભગવાને એવી જ નક્કી કરી છે; બીજું કોઈ સાધન નથી, હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, હું સાચું બોલું છું. કુટુંબને અહીં કોઈ પણ રીતે—શુભ કે અશુભ—પોષવું જ પડે.
સત્યં બ્રવીત્વદ્ય સત્યવ્રતોઽસિ ક્ષુધાતુરો વર્તતે પોષ્યવર્ગઃ । ક્વાસો ગતઃ સૂકરો બાણવિદ્ધઃ પૃચ્છામ્યહં વાડવ બ્રૂહિ તૂર્ણમ્
આજે તું સત્ય બોલ, કેમ કે તું સત્યવ્રત છે. મારા પોષ્ય લોકો ભૂખથી તડપે છે. એ બાણથી ઘાયલ ડુક્કર ક્યાં છે? હું પૂછું છું, મુનિ, જલદી કહો.