એવં કુર્વન્સદાઽભ્યાસં જાતો દ્વાદશવાર્ષિકઃ । ન વેદ વિધિવત્કર્તું સન્ધ્યાવન્દનકં વિધિમ્
સદાય અભ્યાસ કરતા છતાં, બાર વર્ષનો થયો ત્યારે પણ, તે યોગ્ય રીતે વેદિક ક્રિયાઓ કે સંધ્યા-વંદન કરી શક્યો નહીં.
મૂર્ખોઽભૂદિતિ લોકેષુ ગતા વાર્તાઽતિવિસ્તરા । બ્રાહ્મણેષુ ચ સર્વેષુ તાપસેષ્વિતરેષુ ચ
લોકોમાં વાત ફેલાઈ ગઈ કે એ હવે મૂર્ખ બની ગયો છે; બધા બ્રાહ્મણો અને અન્ય તપસ્વીઓમાં પણ આ વાત પ્રસિદ્ધ થઈ.
જહાસ લોકસ્તં વિપ્રં યત્ર તત્ર ગતં મુને । પિતા માતા નિનિન્દાથ મૂર્ખં તમતિભર્ત્સયન્
મુનિ જ્યાં જ્યાં ગયો, ત્યાં ત્યાં લોકો તેને હસ્યા; પિતા-માતાએ પણ તેને મૂર્ખ કહીને કડક ઠપકો આપ્યો.
નિન્દિતોઽથ જનૈઃ કામં પિતૃભ્યામથ બાન્ધવૈઃ । વૈરાગ્યમગમદ્વિપ્રો જગામ વનમપ્યસૌ
લોકો, પિતા-માતા અને સગાંઓએ નિંદા કરતાં, એ બ્રાહ્મણે વૈરાગ્ય પામ્યું અને પછી તો વનમાં પણ ગયો.
અન્ધો વરસ્તથા પઙ્ગુર્ન મૂર્ખસ્તુ વરઃ સુતઃ । ઇત્યુક્તોઽસૌ પિતૃભ્યાં વૈ વિવેશ કાનનં પ્રતિ
પિતા-માતાએ કહ્યું: 'અંધ કે લંગડો દીકરો ચાલે, પણ મૂર્ખ દીકરો તો વરદાન નથી'; એમ કહી તે વનમાં પ્રવેશ્યો.
ગંગાતીરે શુભે સ્થાને કૃત્વોટજમનુત્તમમ્ । વન્યાં વૃત્તિં ચ સઙ્કલ્પ્ય સ્થિતસ્તત્ર સમાહિતઃ
ગંગાના કાંઠે સુંદર જગ્યાએ તેણે ઉત્તમ ઝૂંપડી બનાવી; વનમાં મળતી વસ્તુઓથી જીવન નિભાવવાનો સંકલ્પ કરીને, એ ત્યાં એકાગ્રતાથી રહ્યો.
નિયમં ચ પરં કૃત્વા નાસત્યં પ્રબ્રવીમ્યહમ્ । સ્થિતસ્તત્રાશ્રમે રમ્યે બ્રહ્મચર્યવ્રતો હિ સઃ
કઠોર નિયમો પાળીને, તેણે કહ્યું: 'હું ક્યારેય અસત્ય બોલીશ નહીં'; એ સુંદર આશ્રમમાં બ્રહ્મચર્યનું વ્રત રાખીને રહ્યો.
સત્યવ્રતાખ્યાનવર્ણનમ્ લોમશ ઉવાચ ન વેદાધ્યયનં કિઞ્ચિજ્જાનાતિ ન જપં તથા । ધ્યાનં ન દેવતાનાઞ્ચ ન ચૈવારાધનં તથા
સત્યવ્રતની વાર્તા શરૂ થાય છે. લોમશ કહે છે: તેને ન તો વેદ અભ્યાસ આવડે, ન જપ, ન દેવતાઓનું ધ્યાન, અને ન પૂજા.
નાસનં વેદ વિપ્રોઽસો પ્રાણાયામં તથા પુનઃ । પ્રત્યાહારં તુ નો વેદ ભૂતશુદ્ધિઞ્ચ કારણમ્
એ બ્રાહ્મણે પૂજાનો આસન જાણતું નહોતું, શ્વાસનો નિયંત્રણ પણ આવડતું નહોતું; ઇન્દ્રિયોને વળગી રાખવી કે ભૂતશુદ્ધિની વિધિ પણ તેને ખબર નહોતી.
ન મન્ત્રકીલકં જાપ્યં ગાયત્રીઞ્ચ ન વેદ સઃ । શૌચં સ્નાનવિધિઞ્ચૈવ તથાચમનકં પુનઃ
તેને મંત્રની કીલક વિધિ, જાપ કે ગાયત્રી પણ આવડતી નહોતી; શુદ્ધિ, સ્નાનની રીત કે આચમન પણ તેને ખબર નહોતી.
પ્રાણાગ્નિહોત્રં નો વેદ બલિદાનં ન ચાતિથિમ્ । ન સન્ધ્યાં સમિધો હોમં વિવેદ ચ તથા મુનિઃ
તેને પ્રાણાગ્નિહોત્ર, બલિદાન કે મહેમાનની સેવા આવડતી નહોતી; સંધ્યા, સમિદ્ધા કે હોમની રીત પણ તે મુનિને ખબર નહોતી.
સોઽકરોત્પ્રાતરુત્થાય યત્કિઞ્ચિદ્દન્તધાવનમ્ । સ્નાનં ચ શૂદ્રવત્તત્ર ગંગાયાં મન્ત્રવર્જિતમ્
સવારે ઉઠીને તે ક્યારેક દાંત સાફ કરતો અને ગંગામાં મંત્ર વિના શૂદ્રની જેમ સ્નાન કરતો.
ફલાન્યાદાય વન્યાનિ મધ્યાન્હેઽપિ યદૃચ્છયા । ભક્ષ્યાભક્ષ્યપરિજ્ઞાનં ન જાનાતિ શઠસ્તથા
તે જંગલના ફળો લાવીને, મધ્યાહ્ને પણ મનગમતું ખાઈ લેતો; શું ખાવું અને શું ન ખાવું તેનું જ્ઞાન તેને નહોતું.
સત્યં બ્રૂતે સ્થિતસ્તત્ર નાનૃતં વદતે પુનઃ । જનૈઃ સત્યતપા નામ કૃતમસ્ય દ્વિજસ્ય વૈ
તે ત્યાં રહેતો અને સત્ય બોલતો, ક્યારેય અસત્ય બોલતો નહીં; લોકો તેને 'સત્યવંત અને તપસ્વી' કહીને બોલાવતા.
નાહિતં કસ્યચિત્કુર્યાન્ન તથાઽવિહિતં ક્વચિત્ । સુખં સ્વપિતિ તત્રૈવ નિર્ભયશ્ચિન્તયન્નિતિ
તે ક્યારેય કોઈનું અહિત કરતો નહીં, કે ક્યાંય અવિધિ કરતો નહીં; ત્યાં નિર્ભય અને નિશ્ચિંત ઊંઘતો.
કદા મે મરણં ભાવિ દુઃખં જીવામિ કાનને । જીવિતં ધિક્ચ મૂર્ખસ્ય તરસા મરણં ધ્રુવમ્
'મારે ક્યારે મરણ આવશે? હું આ જંગલમાં દુઃખી જીવું છું; મૂર્ખનું જીવન શરમજનક છે—મરણ તો નિશ્ચિતે સારું છે.'
દૈવેનાહં કૃતો મૂર્ખો નાન્યોઽત્ર કારણં મમ । પ્રાપ્ય ચૈવોત્તમં જન્મ વૃથા જાતં મમાધુના
'દૈવથી હું મૂર્ખ બન્યો છું, બીજું કોઈ કારણ નથી; શ્રેષ્ઠ જન્મ મળ્યો છતાં હવે એ વ્યર્થ ગયો.'
યથા વન્ધ્યા સુરૂપા ચ યથા વા નિષ્ફલો દ્રુમઃ । અદુગ્ધદોહા ધેનુશ્ચ તથાઽહં નિષ્ફલઃ કૃતઃ
'જેમ સુંદર પણ વંધ્યા સ્ત્રી, ફળ ન આપતો વૃક્ષ કે દુધ ન આપતી ગાય વ્યર્થ છે, તેમ હું પણ નિષ્ફળ થયો છું.'
કિં નુ નિન્દામ્યહં દૈવં નૂનં કર્મ મમેદૃશમ્ । ન દત્તં પુસ્તકં કૃત્વા બ્રાહ્મણાય મહાત્મને
'હું દૈવને શા માટે દોષ દઉં? ખરેખર મારા કર્મો જ આવા છે; મેં કોઈ મહાન બ્રાહ્મણને પુસ્તક બનાવીને આપ્યું નહોતું.'
ન વૈ વિદ્યા મયા દત્તા પૂર્વજન્મનિ નિર્મલા । તેનાહં કર્મયોગેન શઠોઽસ્મિ ચ દ્વિજાધમઃ
'પહેલાં જન્મમાં મેં શુદ્ધ વિદ્યા આપી નહોતી; તેથી હવે કર્મના પ્રભાવે હું કપટી અને નીચ બ્રાહ્મણ થયો છું.'
ન ચ તીર્થે તપસ્તપ્તં સેવિતા ન ચ સાધવઃ । ન દ્વિજાઃ પૂજિતા દ્રવ્યૈસ્તેન જાતોઽસ્મિ દુષ્ટધીઃ
'મેં તીર્થમાં તપ કર્યું નહોતું, સારા લોકોની સેવા નહોતી કરી, બ્રાહ્મણોને ધનથી પૂજ્યા નહોતા—એથી હું દુષ્ટમન થયો છું.'
વર્તન્તે મુનિપુત્રાશ્ચ વેદશાસ્ત્રાર્થપારગાઃ । અહં સુમૂઢઃ સઞ્જાતો દૈવયોગેન કેનચિત્
'મુનિપુત્રો અહીં છે, તેઓ વેદ અને શાસ્ત્રના અર્થમાં પારંગત છે; પણ હું કોઈ અજાણી દશાથી મૂર્ખ બની ગયો છું.'
ન જાનામિ તપસ્તપ્તું કિં કરોમિ સુસાધનમ્ । મિથ્યાયં મેઽત્ર સઙ્કલ્પો ન મે ભાગ્યં શુભં કિલ
'મને તપ કેવી રીતે કરવું એ જ ખબર નથી—હું શું સારા કામ કરી શકું? અહીં મારું સંકલ્પ પણ ખોટું છે; મને કોઈ શુભ ભાગ્ય નથી.'
દૈવમેવ પરં મન્યે ધિક્પૌરુષમનર્થકમ્ । વૃથા શ્રમકૃતં કાર્યં દૈવાદ્ભવતિ સર્વથા
'હું દૈવને સર્વોપરી માનું છું; પુરુષાર્થ તો વ્યર્થ છે. મહેનતથી કરેલું કામ પણ નિષ્ફળ જાય છે; બધું દૈવથી જ બને છે.'
બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ શક્રાદ્યાઃ કિલ દેવતાઃ । કાલસ્ય વશગાઃ સર્વે કાલો હિ દુરતિક્રમઃ
'બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર અને ઇન્દ્રાદિ બધા દેવતાઓ પણ કાળના વશમાં છે; કાળને કોઈ પાર પાડી શકતું નથી.'
એવંવિધાન્વિતર્કાંસ્તુ કુર્વાણોઽહર્નિશં દ્વિજઃ । સ્થિતસ્તત્રાશ્રમે તીરે જાન્હવ્યાઃ પાવને સ્થલે
આવી રીતે દિવસ-રાત આવા વિચારો કરતા તે દ્વિજ જનવીના પવિત્ર તટ પર આશ્રમમાં રહેતો.
વિરક્તઃ સ તુ સઞ્જાતઃ સ્થિતસ્તત્રાશ્રમે દ્વિજઃ । કાલાતિવાહનં શાન્તશ્ચકાર વિજને વને
એ દ્વિજ, હવે બધું છોડીને, વનના એકાંત આશ્રમમાં નિર્વિકાર રહીને શાંતિથી દિવસો વિતાવતો રહ્યો.
એવં સ્થિતસ્ય તુ વને વિમલોદકે વૈ વર્ષાણિ તત્ર નવપઞ્ચ ગતાનિ કામમ્ । નારાધનં ન ચ જપં ન વિવેદ મન્ત્રં કાલાતિવાહનમસૌ કૃતવાન્ વને વૈ
એ રીતે શુદ્ધ જળવાળાં વનમાં રહેતાં તેને ત્યાં પંદર વર્ષ મનગમતાં વીતી ગયા; એ વર્ષે એણે ન પૂજા કરી, ન જપ કર્યો, ન કોઈ મંત્ર જાણતો—ફક્ત સમય પસાર કરતો રહ્યો.
જાનાતિ તસ્ય વિતતં વ્રતમેવ લોકઃ સત્યં વદત્યપિ મુનિઃ કિલ નામજાતમ્ । જાતં યશશ્ચ સકલેષુ જનેષુ કામં સત્યવ્રતોઽયમનિશં ન મૃષાભિભાષી
લોકો એના મોટા વ્રત વિશે જ જાણતા; એ મુનિ પણ પોતાનું નામ અને કુળ સાચું બોલતો. એનું નામ બધામાં પ્રસિદ્ધ થયું—'આ સત્યવ્રત કદી પણ ખોટું બોલતો નથી, દિવસ કે રાતે.'
તત્રૈકદા તુ મૃગયાં રમમાણ એવ પ્રાપ્તો નિષાદનિશઠો ધૃતચાપબાણઃ । ક્રીડન્ વનેઽતિવિપુલે યમતુલ્યદેહઃ ક્રૂરાકૃતિર્હનનકર્મણિ ચાતિદક્ષઃ
એક દિવસ વનમાં શિકાર રમતો, ધનુષ્ય-બાણ સાથે, યમ જેવું ભયાનક શરીર ધરાવતો, ક્રૂર સ્વરૂપ અને મારવામાં નિપુણ એવો નિષાદ ત્યાં આવ્યો.