ભક્ષિતં શલભૈઃ સર્વં નિરાશશ્ચ કૃતઃ પુનઃ । તદ્વત્તીર્થશ્રમઃ પુત્ર કષ્ટદો ન ફલપ્રદઃ
જો બધું જ ટીડીઓ ખાઈ જાય અને ખેડૂત ફરી નિરાશ થાય, તો એ જ રીતે, પુત્ર, તીર્થયાત્રાની મહેનત દુઃખ આપે છે, ફળ નથી આપતી.
સત્ત્વં સમુત્કટં જાતં પ્રવૃદ્ધં શાસ્ત્રદર્શનાત્ । વૈરાગ્યં તત્ફલં જાતં તામસાર્થેષુ નારદ
જ્યારે સત્વ ગુણ શાસ્ત્રના અભ્યાસથી વધે છે, ત્યારે એનું ફળ વૈરાગ્ય થાય છે, અને એ અંધકારથી જન્મેલા વિષયોમાંથી દૂર કરે છે, હે નારદ.
પ્રસહ્યાભિભવત્યેવ તદ્રજસ્તમસી ઉભે । રજઃ સમુત્કટં જાતં પ્રવૃત્તં લોભયોગતઃ
એ સત્વ, રજ અને તમ, બંનેને જોરથી દબાવી દે છે; જ્યારે રજ ગુણ વધે છે, ત્યારે એ લોભના સંગથી ઊપજે છે.
તત્તથાભિભવત્યેવ તમઃસત્ત્વે તથા ઉભે । તમસ્તથોત્કટં ભૂત્વા પ્રવૃદ્ધં મોહયોગતઃ
પછી એ જ રીતે રજ ગુણ, તમ અને સત્વ બંનેને દબાવે છે; અને જ્યારે તમ ગુણ મોહથી વધે છે, ત્યારે એ પણ પ્રભુત્વ મેળવે છે.
તત્સત્ત્વરજસી ચોભે સઙ્ગમ્યાભિભવત્યપિ । વિસ્તરં કથયામ્યદ્ય યથાભિભવતીતિ વૈ
એ તમ ગુણ, સત્વ અને રજ બંનેને જોડીને પણ દબાવી દે છે; આજે હું વિગતે સમજાવીશ કે આ ગુણો એકબીજાને કેવી રીતે જીતે છે.
યદા સત્ત્વં પ્રવૃદ્ધં વૈ મતિર્ધર્મે સ્થિતા તદા । ન ચિન્તયતિ બાહ્યાર્થં રજસ્તમઃસમુદ્ભવમ્
જ્યારે સત્વ ગુણ વધે છે અને મન ધર્મમાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે એ રજ અને તમમાંથી ઊપજતા બાહ્ય વિષયોની ચિંતા કરતું નથી.
અર્થં સત્ત્વસમુદ્ભૂતં ગૃહ્ણાતિ ચ ન ચાન્યથા । અનાયાસકૃતં ચાર્થં ધર્મં યજ્ઞં ચ વાઞ્છતિ
એ માત્ર સત્વથી ઊપજેલા વિષયોને સ્વીકાર કરે છે, બીજું નહીં; અને એ નિઃશ્રમ રીતે થયેલા કર્મ, ધર્મ અને યજ્ઞને ઇચ્છે છે.
સાત્ત્વિકેષ્વેવ ભોગેષુ કામં વૈ કુરુતે તદા । રાજસેષુ ન મોક્ષાર્થં તામસેષુ પુનઃ કુતઃ
એ સમયે, એ માત્ર સાત્વિક ભોગોમાં જ આનંદ લે છે; મુક્તિ માટે રાજસિક ભોગોમાં નહીં અને તામસિક ભોગોમાં તો કદી નહીં.
એવં જિત્વા રજઃ પૂર્વં તતશ્ચ તમસો જયઃ । સત્ત્વં ચ કેવલં પુત્ર તદા ભવતિ નિર્મલમ્
આ રીતે, પહેલા રજને અને પછી તમને જીત્યા પછી, માત્ર સત્વ ગુણ બાકી રહે છે, પુત્ર, અને એ સમયે એ શુદ્ધ બને છે.
યદા રજઃ પ્રવૃદ્ધં વૈ ત્યક્ત્વા ધર્માન્ સનાતનાન્ । અન્યથાકુરુતે ધર્માચ્છ્રદ્ધાં પ્રાપ્ય તુ રાજસીમ્
જ્યારે રજ ગુણ વધે છે, ત્યારે સનાતન ધર્મોને છોડી, માણસ બીજું જ વર્તન કરે છે અને ધર્મની જગ્યાએ રાજસિક શ્રદ્ધા અપનાવે છે.
રાજસાદર્થસંવૃદ્ધિસ્તથા ભોગસ્તુ રાજસઃ । સત્ત્વં વિનિર્ગતં તેન તમસશ્ચાપિ નિગ્રહઃ
રજ ગુણથી ધન વધે છે અને ભોગ પણ રાજસિક હોય છે; એથી સત્વ દૂર થઈ જાય છે અને તમ પણ દબાઈ જાય છે.
યદા તમો વિવૃદ્ધં સ્યાદુત્કટં સમ્બભૂવ હ । તદા વેદે ન વિશ્વાસો ધર્મશાસ્ત્રે તથૈવ ચ
જ્યારે તમ ગુણ બહુ વધે છે અને પ્રબળ બને છે, ત્યારે વેદમાં અને ધર્મશાસ્ત્રોમાં વિશ્વાસ રહેતો નથી.
શ્રદ્ધાં ચ તામસીં પ્રાપ્ય કરોતિ ચ ધનાત્યયમ્ । દ્રોહં સર્વત્ર કુરુતે ન શાન્તિમધિગચ્છતિ
જ્યારે કોઈને અંધકારમય શ્રદ્ધા મળે છે, ત્યારે તે પોતાનું ધન ગુમાવે છે, બધે દુશ્મની કરે છે અને ક્યારેય શાંતિ પામતો નથી.
જિત્વા સત્ત્વં રજશ્ચૈવ ક્રોધનો દુર્મતિઃ શઠઃ । વર્તતે કામચારેણ ભાવેષુ વિતતેષુ ચ
જે વ્યક્તિ સત્વ અને રજને દબાવી દે છે, તે ગુસ્સાવાળો, ખોટી સમજ ધરાવતો અને કપટી બનીને, પોતાની ઈચ્છા પ્રમાણે અનેક રીતે વર્તે છે.
એકં સત્ત્વં ન ભવતિ રજશ્ચૈકં તમસ્તથા । સહૈવાશ્રિત્ય વર્તન્તે ગુણા મિથુનધર્મિણઃ
ક્યારેય માત્ર એક ગુણ રહેતો નથી; ન તો એકલા સત્વ, ન એકલા રજ, ન એકલા તમસ. બધા ગુણો હંમેશા જોડાઈને જ કાર્ય કરે છે.
રજો વિના ન સત્ત્વં સ્યાદ્રજઃ સત્ત્વં વિના ક્વચિત્ । તમો વિના ન ચૈવૈતે વર્તન્તે પુરુષર્ષભ
રજ વિના સત્વ નથી રહેતું, અને સત્વ વિના રજ પણ ક્યારેય નથી રહેતું; તમસ વિના તો આ બંનેય નથી મળતા, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.
તમસ્તાભ્યાં વિહીનં તુ કેવલં ન કદાચન । સર્વે મિથુનધર્માણો ગુણાઃ કાર્યાન્તરેષુ વૈ
તમસ પણ બીજા બે ગુણ વિના ક્યારેય એકલું નથી રહેતું; બધા ગુણો હંમેશા જોડાઈને જ વિવિધ કાર્યમાં પ્રવર્તે છે.
અન્યોન્યસંશ્રિતાઃ સર્વે તિષ્ઠન્તિ ન વિયોજિતાઃ । અન્યોન્યજનકાશ્ચૈવ યતઃ પ્રસવધર્મિણઃ
બધા ગુણો એકબીજાના આધાર પર જ ટકેલા છે, ક્યારેય અલગ પડતા નથી; અને એક બીજાને ઉત્પન્ન પણ કરે છે, કેમ કે તેઓ સર્જનના સ્વરૂપ છે.
સત્ત્વં કદાચિચ્ચ રજસ્તમસી જનયત્યુત । કદાચિત્તુ રજઃ સત્ત્વતમસી જનયત્યપિ
ક્યારેક સત્વ રજ અને તમસને ઉત્પન્ન કરે છે; તો ક્યારેક રજ પણ સત્વ અને તમસને ઉત્પન્ન કરે છે.
કદાચિત્તુ તમઃ સત્ત્વરજસી જનયત્યુભે । જનયન્ત્યેવમન્યોન્યં મૃત્પિણ્ડશ્ચ ઘટં યથા
ક્યારેક તમસ સત્વ અને રજ બંનેને ઉત્પન્ન કરે છે; આમ, બધા ગુણો એકબીજાને ઉત્પન્ન કરે છે, જેમ માટીની ગાંઠમાંથી ઘડો બને છે.
બુદ્ધિસ્થાસ્તે ગુણાઃ કામાન્બોધયન્તિ પરસ્પરમ્ । દેવદત્તવિષ્ણુમિત્રયજ્ઞદત્તાદયો યથા
આ ગુણો બુદ્ધિમાં સ્થિર રહીને, ઈચ્છાઓ જગાડે છે અને એકબીજાને અસર કરે છે, જેમ દેવદત્ત, વિષ્ણુમિત્ર, યજ્ઞદત્ત અને બીજા કરે છે.
યથા સ્ત્રીપુરુષશ્ચૈવ મિથુનૌ ચ પરસ્પરમ્ । તથા ગુણાઃ સમાયાન્તિ યુગ્મભાવં પરસ્પરમ્
જેમ સ્ત્રી અને પુરુષ એકબીજાની જોડ બનીને રહે છે, તેમ ગુણો પણ પરસ્પર જોડાઈને રહે છે.
રજસો મિથુને સત્ત્વં સત્ત્વસ્ય મિથુને રજઃ । ઉભે તે સત્ત્વરજસી તમસો મિથુને વિદુઃ
રજના જોડમાં સત્વ હોય છે, સત્વના જોડમાં રજ હોય છે; અને તમસના જોડમાં તો બંને, સત્વ અને રજ, હાજર હોય છે.
નારદ ઉવાચ ઇત્યેતત્કથિતં પિત્રા ગુણરૂપમનુત્તમમ્ । શ્રુત્વાપ્યેતત્સ એવાહં તતોઽપૃચ્છં પિતામહમ્
નારદે કહ્યું: પિતાએ ગુણોના ઉત્તમ સ્વરૂપનું વર્ણન કર્યું; છતાંયે, આ સાંભળ્યા પછી પણ મેં ફરી પિતામહને પૂછ્યું.
ગુણાનાં ગુણપરિજ્ઞાનવર્ણનમ્ નારદ ઉવાચ ગુણાનાં લક્ષણં તાત ભવતા કથિતં કિલ । ન તૃપ્તોઽસ્મિ પિબન્મિષ્ટં ત્વન્મુખાત્પ્રચ્યુતં રસમ્
નારદે કહ્યું: પિતા, તમે ગુણોના લક્ષણો તો સમજાવ્યા, પણ હું તો તૃપ્ત થયો નથી; કેમ કે, તમારા મોઢેથી નીકળતો અમૃતરસ પીતા મને વધુ સાંભળવાની ઈચ્છા થાય છે.
ગુણાનાં તુ પરિજ્ઞાનં યથાવદનુવર્ણય । યેનાહં પરમાં શાન્તિમધિગચ્છામિ ચેતસિ
મહેરબાની કરીને ગુણોની સાચી ઓળખ કેવી રીતે થાય તે વિગતે સમજાવો, જેથી હું મનમાં સર્વોત્તમ શાંતિ પામી શકું.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ પૃષ્ટસ્તુ પુત્રેણ નારદેન મહાત્મના । ઉવાચ ચ જગત્કર્તા રજોગુણસમુદ્ભવઃ
વ્યાસે કહ્યું: ત્યારે મહાન આત્મા એવા પુત્ર નારદે પૂછ્યું, તો જગતના સર્જનહાર, રજગુણથી ઉત્પન્ન થયેલા પિતામહે ઉત્તર આપ્યો.
બ્રહ્મોવાચ શૃણુ નારદ વક્ષ્યામિ ગુણાનાં પરિવર્ણનમ્ । સમ્યઙ્ નાહં વિજાનામિ યથામતિ વદામિ તે
બ્રહ્માએ કહ્યું: નારદ, સાંભળ, હું ગુણોનું વર્ણન સમજાવું છું; મને બધું સંપૂર્ણ ખબર નથી, પણ જેટલું સમજાય છે એટલું કહું છું.
સત્ત્વં તુ કેવલં નૈવ કુત્રાપિ પરિલક્ષ્યતે । મિશ્રીભાવાત્તુ તેષાં વૈ મિશ્રત્વં પ્રતિભાતિ વૈ
માત્ર સત્વ ક્યાંય એકલું દેખાતું નથી; બધા ગુણો મિશ્રિત હોય છે, એટલે તેમનું મિશ્રણ જ દેખાય છે.
યથા કાચિદ્વરા નારી સર્વભૂષણભૂષિતા । હાવભાવયુતા કામં ભર્તુઃ પ્રીતિકરી ભવેત્
જેમ સુંદર સ્ત્રી બધા આભૂષણોથી શોભાયમાન થાય છે અને પોતાના હાવભાવથી પતિને આનંદ આપે છે, તેમ ગુણો પણ છે.