માનો મદસ્તથા ગર્વો રજસા કિલ જાયતે । પ્રત્યેતવ્યં રજસ્ત્વેતૈર્લક્ષણૈશ્ચ વિચક્ષણૈઃ
માન, મદ અને ગર્વ રાજસથી જ જન્મે છે; વિવેકી લોકો એ લક્ષણોથી રાજસને ઓળખે.
કૃષ્ણવર્ણં તમઃ પ્રોક્તં મોહનં ચ વિષાદકૃત્ । આલસ્યં ચ તથાઽજ્ઞાનં નિદ્રા દૈન્યં ભયં તથા
કાળો રંગ તામસ ગણાયો છે, જે ભ્રમ, નિરાશા, આળસ, અજ્ઞાન, ઊંઘ, દુઃખ અને ભય પેદા કરે છે.
વિવાદશ્ચૈવ કાર્પણ્યં કૌટિલ્યં રોષ એવ ચ । વૈષમ્યં વાતિનાસ્તિક્યં પરદોષાનુદર્શનમ્
વિવાદ, કંજૂસી, કપટ, ગુસ્સો, અસમાનતા, અતિ નાસ્તિકતા અને બીજાના દોષ શોધવા —
પ્રત્યેતવ્યં તમસ્ત્વેતૈર્લક્ષણૈઃ સર્વથા બુધૈઃ । તામસ્યા શ્રદ્ધયા યુક્તં પરતાપોપપાદકમ્
જ્ઞાની લોકો હંમેશા આ લક્ષણોથી તામસને ઓળખે; તામસ શ્રદ્ધા બીજાને દુઃખ આપતી હોય છે.
સત્ત્વં પ્રકાશયિતવ્યં નિયન્તવ્યં રજઃ સદા । સંહર્તવ્યં તમઃ કામં જનેન શુભમિચ્છતા
સત્વને ઉજાગર કરવું, રાજસને હંમેશા નિયંત્રિત કરવું અને શુભ ઇચ્છનારએ તામસને નાશ કરવું જોઈએ.
અન્યોન્યાભિભવાચ્ચૈતે વિરુધ્યન્તિ પરસ્પરમ્ । તથોઽન્યોન્યાશ્રયાઃ સર્વે ન તિષ્ઠન્તિ નિરાશ્રયાઃ
આ ગુણો એકબીજાને દબાવે છે અને વિરોધ કરે છે; બધા એકબીજા પર આધાર રાખે છે, એકલા રહી શકતા નથી.
સત્ત્વં ન કેવલં ક્વાપિ ન રજો ન તમસ્તથા । મિલિતાશ્ચ સદા સર્વે તેનાન્યોન્યાશ્રયાઃ સ્મૃતાઃ
સત્વ, રાજસ કે તામસ ક્યારેય એકલા નથી રહેતા; એ હંમેશા ભેળવાયેલા હોય છે, એટલે એકબીજા પર આધારિત ગણાય છે.
અન્યોન્યમિથુનાચ્ચૈવ વિસ્તારં કથયામ્યહમ્ । શૃણુ નારદ યજ્જ્ઞાત્વા મુચ્યતે ભવબન્ધનાત્
હવે હું એના પરસ્પર જોડાણ અને વિસ્તરણ સમજાવું છું; સાંભળ નારદ, આ જાણવાથી જન્મમરણના બંધનમાંથી મુક્તિ મળે છે.
સન્દેહોઽત્ર ન કર્તવ્યો જ્ઞાત્વેત્યુક્તં મયા વચઃ । જ્ઞાતં તદનુભૂતં યત્પરિજ્ઞાતં ફલે સતિ
અહીં કોઈ શંકા રાખવી નહીં, કારણ કે મેં જે કહ્યું છે એ સાચું છે; જે જાણવામાં, અનુભવવામાં અને સમજવામાં આવે છે, એ ફળ આપે છે.
શ્રવણાદ્દર્શનાચ્ચૈવ સપદ્યેવ મહામતે । સંસ્કારાનુભવાચ્ચૈવ પરિજ્ઞાતં ન જાયતે
મહામતિ, સાંભળવાથી કે જોવાથી, કે માત્ર સંસ્કારના અનુભવથી સાચી સમજણ થતી નથી.
શ્રુતં તીર્થં પવિત્રઞ્ચ શ્રદ્ધોત્પન્ના ચ રાજસી । નિર્ગતસ્તત્ર તીર્થે વૈ દૃષ્ટં ચૈવ યથાશ્રુતમ્
પવિત્ર તીર્થ વિશે સાંભળાય છે, ત્યાં રાજસ શ્રદ્ધા ઊપજે છે; પછી એ તીર્થમાં જઈને જે સાંભળ્યું હોય એ પ્રમાણે જોવામાં આવે છે.
સ્નાતસ્તત્ર કૃતં કૃત્યં દત્તં દાનં ચ રાજસમ્ । સ્થિતસ્તત્ર કિયત્કાલં રજોગુણસમાવૃતઃ
ત્યાં સ્નાન કરે છે, કર્મ કરે છે, દાન આપે છે — પણ એ બધું રાજસ રીતે થાય છે; થોડો સમય ત્યાં રહી, રાજસ ગુણથી ઘેરાઈ જાય છે.
રાગદ્વેષાન્ન નિર્મુક્તઃ કામક્રોધસમાવૃતઃ । પુનરેવ ગૃહં પ્રાપ્તો યથાપૂર્વં તથા સ્થિતઃ
રાગ-દ્વેષમાંથી મુક્ત થતો નથી, કામ-ક્રોધથી ઘેરાયેલો રહે છે; પછી ફરી ઘરે આવીને પહેલાની જેમ જ રહે છે.
શ્રુતં ચ નાનુભૂતં વૈ તેન તીર્થં મુનીશ્વર । ન પ્રાપ્તં ચ ફલં યસ્માદશ્રુતં વિદ્ધિ નારદ
મહાન ઋષિ, જે સાંભળ્યું પણ અનુભવ્યું નથી, એ તીર્થનું ફળ મળતું નથી; નારદ, જે સાંભળ્યું જ નથી એ તો વ્યર્થ છે.
નિષ્પાપત્વં બલં વિદ્ધિ તીર્થસ્ય મુનિસત્તમ । કૃષેઃ ફલં યથા લોકે નિષ્પન્નાન્નસ્ય ભક્ષણમ્
મુનિશ્રેષ્ઠ, તીર્થનું બળ એ છે કે ત્યાં પાપ નથી, જેમ ખેતીનું ફળ એ છે કે લોકો તૈયાર થયેલું અનાજ આનંદથી ખાય છે.
પાપદેહવિકારા યે કામક્રોધાદયઃ પરે । લોભો મોહસ્તથા તૃષ્ણા દ્વેષો રાગસ્તથા મદઃ
પાપી શરીરમાંથી ઊપજતા રૂપો છે—ઇચ્છા, ક્રોધ, લોભ, મોહ, તૃષા, દ્વેષ, આસક્તિ અને અહંકાર.
અસૂયેર્ષ્યાક્ષમાશાન્તિઃ પાપાન્યેતાનિ નારદ । ન નિર્ગતાનિ દેહાત્તુ તાવત્પાપયુતો નરઃ
નારદ, ઈર્ષ્યા, ડાહો, અશાંતિ અને અક્ષમતા—આ બધું પાપ છે; જ્યારે સુધી આ શરીરમાંથી દૂર ન થાય, માણસ પાપથી બંધાયેલો જ રહે છે.
કૃતે તીર્થે યદૈતાનિ દેહાન્ન નિર્ગતાનિ ચેત્ । નિષ્ફલઃ શ્રમ એવૈકઃ કર્ષકસ્ય યથા તથા
જો તીર્થયાત્રા પછી પણ આ દુર્ગુણો શરીરમાંથી ન જાય, તો એ મહેનત વ્યર્થ જાય છે, જેમ ખેડૂતની મહેનત ફળ ન આપે.
શ્રમેણાપીડિતં ક્ષેત્રં કૃષ્ટા ભૂમિઃ સુદુર્ઘટા । ઉપ્તં બીજં મહાર્ઘં ચ હિતા વૃત્તિરુદાહૃતા
ખેડૂત ખેતરમાં ખુબ મહેનત કરે, કઠિન જમીન ખેડે અને કિંમતી બીજ વાવે—આ રીતે કમાયેલી રોજી સારી માનવામાં આવે છે.
અહોરાત્રં પરિક્લિષ્ટો રક્ષણાર્થં ફલોત્સુકઃ । કાલે સુપ્તસ્તુ હેમન્તે વને વ્યાઘ્રાદિભિર્ભૃશમ્
ફળની આશામાં, દિવસ-રાત મહેનત કરીને, ખેડૂત ખેતરનું રક્ષણ કરે છે; પણ શિયાળામાં જો જંગલમાં સુઈ જાય, તો વાઘ વગેરેથી બહુ તકલીફ પામે છે.
ભક્ષિતં શલભૈઃ સર્વં નિરાશશ્ચ કૃતઃ પુનઃ । તદ્વત્તીર્થશ્રમઃ પુત્ર કષ્ટદો ન ફલપ્રદઃ
જો બધું જ ટીડીઓ ખાઈ જાય અને ખેડૂત ફરી નિરાશ થાય, તો એ જ રીતે, પુત્ર, તીર્થયાત્રાની મહેનત દુઃખ આપે છે, ફળ નથી આપતી.
સત્ત્વં સમુત્કટં જાતં પ્રવૃદ્ધં શાસ્ત્રદર્શનાત્ । વૈરાગ્યં તત્ફલં જાતં તામસાર્થેષુ નારદ
જ્યારે સત્વ ગુણ શાસ્ત્રના અભ્યાસથી વધે છે, ત્યારે એનું ફળ વૈરાગ્ય થાય છે, અને એ અંધકારથી જન્મેલા વિષયોમાંથી દૂર કરે છે, હે નારદ.
પ્રસહ્યાભિભવત્યેવ તદ્રજસ્તમસી ઉભે । રજઃ સમુત્કટં જાતં પ્રવૃત્તં લોભયોગતઃ
એ સત્વ, રજ અને તમ, બંનેને જોરથી દબાવી દે છે; જ્યારે રજ ગુણ વધે છે, ત્યારે એ લોભના સંગથી ઊપજે છે.
તત્તથાભિભવત્યેવ તમઃસત્ત્વે તથા ઉભે । તમસ્તથોત્કટં ભૂત્વા પ્રવૃદ્ધં મોહયોગતઃ
પછી એ જ રીતે રજ ગુણ, તમ અને સત્વ બંનેને દબાવે છે; અને જ્યારે તમ ગુણ મોહથી વધે છે, ત્યારે એ પણ પ્રભુત્વ મેળવે છે.
તત્સત્ત્વરજસી ચોભે સઙ્ગમ્યાભિભવત્યપિ । વિસ્તરં કથયામ્યદ્ય યથાભિભવતીતિ વૈ
એ તમ ગુણ, સત્વ અને રજ બંનેને જોડીને પણ દબાવી દે છે; આજે હું વિગતે સમજાવીશ કે આ ગુણો એકબીજાને કેવી રીતે જીતે છે.
યદા સત્ત્વં પ્રવૃદ્ધં વૈ મતિર્ધર્મે સ્થિતા તદા । ન ચિન્તયતિ બાહ્યાર્થં રજસ્તમઃસમુદ્ભવમ્
જ્યારે સત્વ ગુણ વધે છે અને મન ધર્મમાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે એ રજ અને તમમાંથી ઊપજતા બાહ્ય વિષયોની ચિંતા કરતું નથી.
અર્થં સત્ત્વસમુદ્ભૂતં ગૃહ્ણાતિ ચ ન ચાન્યથા । અનાયાસકૃતં ચાર્થં ધર્મં યજ્ઞં ચ વાઞ્છતિ
એ માત્ર સત્વથી ઊપજેલા વિષયોને સ્વીકાર કરે છે, બીજું નહીં; અને એ નિઃશ્રમ રીતે થયેલા કર્મ, ધર્મ અને યજ્ઞને ઇચ્છે છે.
સાત્ત્વિકેષ્વેવ ભોગેષુ કામં વૈ કુરુતે તદા । રાજસેષુ ન મોક્ષાર્થં તામસેષુ પુનઃ કુતઃ
એ સમયે, એ માત્ર સાત્વિક ભોગોમાં જ આનંદ લે છે; મુક્તિ માટે રાજસિક ભોગોમાં નહીં અને તામસિક ભોગોમાં તો કદી નહીં.
એવં જિત્વા રજઃ પૂર્વં તતશ્ચ તમસો જયઃ । સત્ત્વં ચ કેવલં પુત્ર તદા ભવતિ નિર્મલમ્
આ રીતે, પહેલા રજને અને પછી તમને જીત્યા પછી, માત્ર સત્વ ગુણ બાકી રહે છે, પુત્ર, અને એ સમયે એ શુદ્ધ બને છે.
યદા રજઃ પ્રવૃદ્ધં વૈ ત્યક્ત્વા ધર્માન્ સનાતનાન્ । અન્યથાકુરુતે ધર્માચ્છ્રદ્ધાં પ્રાપ્ય તુ રાજસીમ્
જ્યારે રજ ગુણ વધે છે, ત્યારે સનાતન ધર્મોને છોડી, માણસ બીજું જ વર્તન કરે છે અને ધર્મની જગ્યાએ રાજસિક શ્રદ્ધા અપનાવે છે.