સાધકસ્ય તુ ધ્યાનાદૌ સ્થૂલરૂપં પ્રચક્ષતે । શરીરં સૂક્ષ્મમેવેદં પુરુષસ્ય પ્રકીર્તિતમ્
ધ્યાન વગેરે સાધનામાં સાધક માટે સ્થૂલ રૂપનું વર્ણન થાય છે; અને પુરુષનું સૂક્ષ્મ શરીર એવું કહેવાય છે.
મમ ચૈવ શરીરં વૈ સૂત્રમિત્યભિધીયતે । સ્થૂલં શરીરં વક્ષ્યામિ બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ
મારું પોતાનું શરીર 'સૂત્ર' તરીકે ઓળખાય છે; હવે હું પરમાત્મા બ્રહ્માનું સ્થૂલ શરીર સમજાવું છું.
શૃણુ નારદ યત્નેન યચ્છ્રુત્વા વિપ્રમુચ્યતે । તન્માત્રાણિ પુરોક્તાનિ ભૂતસૂક્ષ્માણિ યાનિ વૈ
નારદ, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ, જે સાંભળવાથી વિદ્વાન મુક્ત થાય છે; પહેલાં જે સૂક્ષ્મ તત્વો કહેવામાં આવ્યા છે, એ જ તન્માત્રા છે.
પઞ્ચીકૃત્ય તુ તાન્યેવ પઞ્ચભૂતસમુદ્ભવઃ । પઞ્ચીકરણભેદોઽયં શૃણુ સંવદતઃ કિલ
આ તત્વોને એક સાથે કરીને, પાંચ સ્થૂલ તત્વો ઉત્પન્ન થાય છે; હવે હું એ તત્વોની મિલાવટ કેવી રીતે થાય છે, એ સમજાવું છું.
પ્રથમં રસતન્માત્રામુપાદાય મનસ્યપિ । કલ્પયેચ્ચ તથા તદ્વૈ યથા ભવતિ ચોદકમ્
સૌપ્રથમ રસ તન્માત્રાને લઈને અને મનમાં પણ, એમ કલ્પવું જોઈએ જેમ પાણી બને છે.
શિષ્ટાનાં ચૈવ ભૂતાનામંશાન્કૃત્વા પૃથક્પૃથક્ । ઉદકે મિશ્રયેચ્ચાંશાન્કૃતે રસમયે તતઃ
પછી, બાકીના તત્વોના ભાગો અલગ-અલગ કરીને, એ ભાગોને પાણીમાં ભેળવી દેવા, એટલે રસમય તત્વ બને છે.
તદા ભૂતવિભાગે ચ ચૈતન્યે ચ પ્રકાશિતે । ચૈતન્યસ્ય પ્રવેશાત્તુ તદાઽહમિતિ સંશયઃ
પછી, જ્યારે તત્વોની વિભાજના અને ચૈતન્ય પ્રગટ થાય છે, ત્યારે ચૈતન્યના પ્રવેશથી 'હું છું' એવી ભાવના થાય છે.
પ્રતીયમાને તેનૈવ વિશેષેણાભિમાનતઃ । આદિનારાયણો દેવો ભગવાનિતિ ચોચ્યતે
જ્યારે એ વિશેષ રીતે અનુભવાય છે અને પોતાપણું આવે છે, ત્યારે આદિ નારાયણને ભગવાન કહેવાય છે.
ઘનીભૂતેઽથ ભૂતાનાં વિભાગે સ્પષ્ટતાં ગતે । વૃદ્ધિં પ્રાપ્ય ગુણૈશ્ચેત્થમેકૈકગુણવૃદ્ધિતઃ
પછી, જ્યારે તત્વો ઘન બને છે અને તેમનું વિભાજન સ્પષ્ટ થાય છે, ત્યારે દરેક તત્વ પોતાના ગુણથી વધે છે.
આકાશસ્ય ગુણશ્ચૈકઃ શબ્દ એવ ન ચાપરઃ । શબ્દસ્પર્શૌ ચ વાયોશ્ચ દ્વૌ ગુણૌ પરિકીર્તિતૌ
આકાશનો એક જ ગુણ છે, એટલે કે ધ્વનિ, બીજો કોઈ નથી; વાયુના બે ગુણ છે: ધ્વનિ અને સ્પર્શ.
અગ્નેઃ શબ્દશ્ચ સ્પર્શશ્ચ રૂપમેતે ત્રયો ગુણાઃ । શબ્દસ્પર્શરૂપરસાશ્ચત્વારો વૈ જલસ્ય ચ
અગ્નિના ગુણ છે: ધ્વનિ, સ્પર્શ અને રૂપ — આ ત્રણ; અને પાણીના ગુણ છે: ધ્વનિ, સ્પર્શ, રૂપ અને રસ — આ ચાર.
સ્પર્શશબ્દરસા રૂપં ગન્ધશ્ચ પૃથિવીગુણાઃ । એવં મિલિતયોગૈશ્ચ બ્રહ્માણ્ડોત્પત્તિરુચ્યતે
પૃથ્વીના ગુણ છે: સ્પર્શ, ધ્વનિ, રસ, રૂપ અને સુગંધ; આ રીતે તત્વોની મિલાવટથી બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ કહેવાય છે.
સર્વે જીવા મિલિત્વૈવ બ્રહ્માણ્ડાંશસમુદ્ભવાઃ । ચતુરશીતિલક્ષાશ્ચ પ્રોક્તા વૈ જીવજાતયઃ
બધા જીવ એક સાથે મળીને બ્રહ્માંડના ભાગરૂપે જન્મે છે; અને ચોર્યાસી લાખ જેટલી જીવજાતિઓ કહેવાય છે.
ગુણાનાં રૂપસંસ્થાનાદિવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ સર્ગોઽયં કથિતસ્તાત યત્પૃષ્ટોઽહં ત્વયાઽધુના । ગુણાનાં રૂપસંસ્થાં વૈ શૃણુષ્વૈકાગ્રમાનસઃ
ગુણોના રૂપ અને રચનાનું વર્ણન.
સત્ત્વં પ્રીત્યાત્મકં જ્ઞેયં સુખાત્પ્રીતિસમુદ્ભવઃ । આર્જવં ચ તથા સત્યં શૌચં શ્રદ્ધા ક્ષમા ધૃતિઃ
બ્રહ્માએ કહ્યું: હે પ્રિય, તું જે સૃષ્ટિ વિશે પૂછ્યું હતું, એ હું સમજાવી દીધી; હવે મન એકાગ્ર કરીને ગુણોના રૂપ અને રચના સાંભળ.
અનુકમ્પા તથા લજ્જા શાન્તિઃ સન્તોષ એવ ચ । એતૈઃ સત્ત્વપ્રતીતિશ્ચ જાયતે નિશ્ચલા સદા
સત્વગુણને આનંદરૂપ જાણવું, જે સુખ અને પ્રસન્નતાથી જન્મે છે; સીધાઈ, સત્ય, પવિત્રતા, શ્રદ્ધા, ક્ષમા અને ધીરજ —
શ્વેતવર્ણં તથા સત્ત્વં ધર્મે પ્રીતિકરઃ સદા । સચ્છ્રદ્ધોત્પાદકં નિત્યમસચ્છ્રદ્ધાનિવારકમ્
કરુણા, લાજ, શાંતિ અને સંતોષ — આવાં ગુણોથી હંમેશા નિશ્ચળ સત્વભાવ ઊભો થાય છે.
સાત્ત્વિકી રાજસી ચૈવ તામસી ચ તથાપરા । શ્રદ્ધા તુ ત્રિવિધા પ્રોક્તા મુનિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ
મહાન ઋષિઓએ કહ્યું છે કે શ્રદ્ધા ત્રણ પ્રકારની હોય છે — સાત્વિક, રાજસ અને તામસ.
રક્તવર્ણં રજઃ પ્રોક્તમપ્રીતિકરમદ્ભુતમ્ । અપ્રીતિર્દુઃખયોગત્વાદ્ભવત્યેવ સુનિશ્ચિતા
લાલ રંગને રાજસ ગણાયો છે, જે અદ્ભુત છે પણ મનને ન ગમતું, કારણ કે એ દુઃખ સાથે જોડાયેલું હોવાથી અસંતોષ લાવે છે.
પ્રદ્વેષોઽથ તથા દ્રોહો મત્સરઃ સ્તમ્ભ એવ ચ । ઉત્કણ્ઠા ચ તથા નિદ્રા શ્રદ્ધા તત્ર ચ રાજસી
દ્વેષ, શત્રુતા, ઈર્ષ્યા, અહંકાર, તીવ્ર ઇચ્છા અને ઊંઘ — આ બધું રાજસ શ્રદ્ધાના લક્ષણો છે.
માનો મદસ્તથા ગર્વો રજસા કિલ જાયતે । પ્રત્યેતવ્યં રજસ્ત્વેતૈર્લક્ષણૈશ્ચ વિચક્ષણૈઃ
માન, મદ અને ગર્વ રાજસથી જ જન્મે છે; વિવેકી લોકો એ લક્ષણોથી રાજસને ઓળખે.
કૃષ્ણવર્ણં તમઃ પ્રોક્તં મોહનં ચ વિષાદકૃત્ । આલસ્યં ચ તથાઽજ્ઞાનં નિદ્રા દૈન્યં ભયં તથા
કાળો રંગ તામસ ગણાયો છે, જે ભ્રમ, નિરાશા, આળસ, અજ્ઞાન, ઊંઘ, દુઃખ અને ભય પેદા કરે છે.
વિવાદશ્ચૈવ કાર્પણ્યં કૌટિલ્યં રોષ એવ ચ । વૈષમ્યં વાતિનાસ્તિક્યં પરદોષાનુદર્શનમ્
વિવાદ, કંજૂસી, કપટ, ગુસ્સો, અસમાનતા, અતિ નાસ્તિકતા અને બીજાના દોષ શોધવા —
પ્રત્યેતવ્યં તમસ્ત્વેતૈર્લક્ષણૈઃ સર્વથા બુધૈઃ । તામસ્યા શ્રદ્ધયા યુક્તં પરતાપોપપાદકમ્
જ્ઞાની લોકો હંમેશા આ લક્ષણોથી તામસને ઓળખે; તામસ શ્રદ્ધા બીજાને દુઃખ આપતી હોય છે.
સત્ત્વં પ્રકાશયિતવ્યં નિયન્તવ્યં રજઃ સદા । સંહર્તવ્યં તમઃ કામં જનેન શુભમિચ્છતા
સત્વને ઉજાગર કરવું, રાજસને હંમેશા નિયંત્રિત કરવું અને શુભ ઇચ્છનારએ તામસને નાશ કરવું જોઈએ.
અન્યોન્યાભિભવાચ્ચૈતે વિરુધ્યન્તિ પરસ્પરમ્ । તથોઽન્યોન્યાશ્રયાઃ સર્વે ન તિષ્ઠન્તિ નિરાશ્રયાઃ
આ ગુણો એકબીજાને દબાવે છે અને વિરોધ કરે છે; બધા એકબીજા પર આધાર રાખે છે, એકલા રહી શકતા નથી.
સત્ત્વં ન કેવલં ક્વાપિ ન રજો ન તમસ્તથા । મિલિતાશ્ચ સદા સર્વે તેનાન્યોન્યાશ્રયાઃ સ્મૃતાઃ
સત્વ, રાજસ કે તામસ ક્યારેય એકલા નથી રહેતા; એ હંમેશા ભેળવાયેલા હોય છે, એટલે એકબીજા પર આધારિત ગણાય છે.
અન્યોન્યમિથુનાચ્ચૈવ વિસ્તારં કથયામ્યહમ્ । શૃણુ નારદ યજ્જ્ઞાત્વા મુચ્યતે ભવબન્ધનાત્
હવે હું એના પરસ્પર જોડાણ અને વિસ્તરણ સમજાવું છું; સાંભળ નારદ, આ જાણવાથી જન્મમરણના બંધનમાંથી મુક્તિ મળે છે.
સન્દેહોઽત્ર ન કર્તવ્યો જ્ઞાત્વેત્યુક્તં મયા વચઃ । જ્ઞાતં તદનુભૂતં યત્પરિજ્ઞાતં ફલે સતિ
અહીં કોઈ શંકા રાખવી નહીં, કારણ કે મેં જે કહ્યું છે એ સાચું છે; જે જાણવામાં, અનુભવવામાં અને સમજવામાં આવે છે, એ ફળ આપે છે.
શ્રવણાદ્દર્શનાચ્ચૈવ સપદ્યેવ મહામતે । સંસ્કારાનુભવાચ્ચૈવ પરિજ્ઞાતં ન જાયતે
મહામતિ, સાંભળવાથી કે જોવાથી, કે માત્ર સંસ્કારના અનુભવથી સાચી સમજણ થતી નથી.