ગુણૈઃ સમાવૃતં ચેતઃ કથં જાનાતિ નિર્ગુણમ્ । અહઙ્કારોદ્ભવં તચ્ચ તદ્વિહીનં કથં ભવેત્
ગુણોથી ઘેરાયેલું મન કેવી રીતે ગુણરહિતને ઓળખી શકે? એ મન તો અહંકારથી ઊભું થાય છે, તો એમાંથી એ કેવી રીતે દૂર થઈ શકે?
યાવન્ન ગુણવિચ્છેદસ્તાવત્તદ્દર્શનં કુતઃ । તં પશ્યતિ તદા ચિત્તે યદાઽહઙ્કારવર્જિતઃ
જ્યાં સુધી ગુણોથી છૂટકારો ન મળે, ત્યાં સુધી એનું દર્શન કેવી રીતે શક્ય છે? જ્યારે મનમાંથી અહંકાર દૂર થાય છે ત્યારે જ એનું દર્શન થાય છે.
નારદ ઉવાચ સ્વરૂપં દેવદેવેશ ત્રયાણામેવ વિસ્તરાત્ । ગુણાનાં યત્સ્વરૂપોઽસ્તિ હ્યહઙ્કારસ્ત્રિરૂપકઃ
નારદે પૂછ્યું: દેવોના દેવ, ત્રણ ગુણોનું સ્વરૂપ અને ત્રણ પ્રકારના અહંકારનું સ્વરૂપ વિગતે કહો.
સાત્ત્વિકો રાજસશ્ચૈવ તામસશ્ચ તથાપરઃ । વિભેદેન સ્વરૂપાણિ વદસ્વ પુરુષોત્તમ
સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ—આ ત્રણ ગુણો છે, હે પુરુષોત્તમ, એના અલગ-અલગ સ્વરૂપ સ્પષ્ટ કરીને સમજાવો.
યજ્જ્ઞાત્વા વિપ્રમુચ્યેઽહં જ્ઞાનં તદ્વદ મે પ્રભો । ગુણાનાં લક્ષણાન્યેવ વિતતાનિ વિભાગશઃ
જે જાણવાથી હું મુક્ત થઈ શકું, એ જ્ઞાન મને કહો, હે પ્રભુ. ગુણોના લક્ષણો પણ સ્પષ્ટ રીતે સમજાવો.
બ્રહ્મોવાચ ત્રયાણાં શક્તયસ્તિસ્ત્રસ્તદ્બ્રવીમિ તવાનઘ । જ્ઞાનશક્તિઃ ક્રિયાશક્તિરર્થશક્તિસ્તથાપરા
બ્રહ્માએ કહ્યું: ત્રણ ગુણોની પણ ત્રણ શક્તિઓ છે; હું એ તને કહું છું, હે નિર્દોષ: જ્ઞાનશક્તિ, ક્રિયાશક્તિ અને દ્રવ્યશક્તિ.
સાત્ત્વિકસ્ય જ્ઞાનશક્તી રાજસસ્ય ક્રિયાત્મિકા । દ્રવ્યશક્તિસ્તામસસ્ય તિસ્રશ્ચ કથિતાસ્તવ
સાત્ત્વિક ગુણમાં જ્ઞાનશક્તિ, રાજસમાં ક્રિયાશક્તિ અને તામસમાં દ્રવ્યશક્તિ છે—આ ત્રણ તને સમજાવ્યા.
તેષાં કાર્યાણિ વક્ષ્યામિ શૃણુ નારદ તત્ત્વતઃ । તામસ્યા દ્રવ્યશક્તેશ્ચ શબ્દસ્પર્શસમુદ્ભવઃ
હવે હું એના કાર્ય કહું છું, હે નારદ, ધ્યાનથી સાંભળ: તામસ દ્રવ્યશક્તિમાંથી ધ્વનિ અને સ્પર્શ ઉત્પન્ન થાય છે.
રૂપં રસશ્ચ ગન્ધશ્ચ તન્માત્રાણિ પ્રચક્ષતે । શબ્દૈકગુણમાકાશં વાયુઃ સ્પર્શગુણસ્તથા
રૂપ, રસ અને ગંધને તત્વરૂપ કહેવાય છે; આકાશમાં માત્ર ધ્વનિનું ગુણ છે અને વાયુમાં સ્પર્શનું ગુણ છે.
સુરૂપૈકગુણોઽગ્નિશ્ચ જલં રસગુણાત્મકમ્ । પૃથ્વી ગન્ધગુણા જ્ઞેયા સૂક્ષ્માણ્યેતાનિ નારદ
અગ્નિમાં માત્ર રૂપનું ગુણ છે, જળમાં રસનું ગુણ છે અને પૃથ્વીમાં ગંધનું ગુણ છે—આ બધું સૂક્ષ્મ છે, હે નારદ.
દશૈતાનિ મિલિત્વા તુ દ્રવ્યશક્તિયુતાનિ વૈ । તામસાહઙ્કારજઃ સ્યાત્સર્ગસ્તદનુવૃત્તિકઃ
આ દસેય તત્વો જ્યારે દ્રવ્યશક્તિ સાથે જોડાય છે, ત્યારે તામસ અહંકારથી સર્જન થાય છે અને એનું ચાલુ રહેવું થાય છે.
રાજસ્યાશ્ચ ક્રિયાશક્તેરુત્પન્નાનિ શૃણુષ્વ મે । શ્રોત્રં ત્વગ્રસના ચક્ષુર્ઘ્રાણં ચૈવ ચ પઞ્ચમમ્
હવે રાજસ ક્રિયાશક્તિના ઉત્પન્ન થયેલા અંગો સાંભળ: કાન, ચામડી, જીભ, આંખ અને પાંચમું નાક.
જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ ચૈતાનિ તથા કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ । વાક્પાણિપાદપાયુશ્ચ ગુહ્યાન્તાનિ ચ પઞ્ચ વૈ
આ પાંચ જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો છે અને એ જ રીતે પાંચ કર્મ ઇન્દ્રિયો છે: વાણી, હાથ, પગ, ગુદા અને ગુપ્તાંગ.
પ્રાણોઽપાનશ્ચ વ્યાનશ્ચ સમાનોદાનવાયવઃ । પઞ્ચદશ મિલિત્વૈવ રાજસઃ સર્ગ ઉચ્યતે
પ્રાણ, અપાન, વ્યાન, સમાન અને ઉદાન—આ પાંચ વાયુ, એમ મળી કુલ પંદર, એ રાજસ સર્જન કહેવાય છે.
સાધનાનિ કિલૈતાનિ ક્રિયાશક્તિમયાનિ ચ । ઉપાદાનં કિલૈતેષાં ચિદનુવૃત્તિરુચ્યતે
આ બધું સાધન છે અને ક્રિયાશક્તિથી બનેલું છે; એનું આધાર ચેતનાનો પ્રવાહ કહેવાય છે.
જ્ઞાનશક્તિસમાયુક્તાઃ સાત્ત્વિકાચ્ચ સમુદ્ભવાઃ । દિશો વાયુશ્ચ સૂર્યશ્ચ વરુણશ્ચાશ્વિનાવપિ
જેમાં જ્ઞાનશક્તિ છે અને જે સાત્ત્વિક ગુણમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, એ છે: દિશાઓ, વાયુ, સૂર્ય, વરુણ અને અશ્વિનીકુમાર.
જ્ઞાનેન્દ્રિયાણાં પઞ્ચાનાં પઞ્ચાધિષ્ઠાતૃદેવતાઃ । ચન્દ્રો બ્રહ્મા તથા રુદ્રઃ ક્ષેત્રજ્ઞશ્ચ ચતુર્થકઃ
પાંચ જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો માટે પાંચ અધિષ્ઠાન દેવતાઓ છે: ચંદ્ર, બ્રહ્મા, રુદ્ર અને ચોથું ક્ષેત્રજ્ઞ.
ઇત્યન્તઃકરણાખ્યસ્ય બુદ્ધ્યાદેશ્ચાધિદૈવતમ્ । ચત્વાર્યેવ તથા પ્રોક્તાઃ કિલાધિષ્ઠાતૃદેવતાઃ
આ રીતે બુદ્ધિ વગેરે અંતઃકરણ માટે પણ ચાર અધિષ્ઠાન દેવતાઓ જણાવવામાં આવ્યા છે.
મનસા સહ ચૈતાનિ નૂનં પઞ્ચદશૈવ તુ । સાત્ત્વિકસ્ય તુ સર્ગોઽયં સાત્ત્વિકાખ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ
મન સાથે મળીને આ બધાં મળીને પંદર થાય છે; આ સૃષ્ટિ, જે સત્વગુણથી બનેલી છે, એને 'સાત્ત્વિક સર્જન' કહેવાય છે.
સ્થૂલસૂક્ષ્માદિભેદેન દ્વે રૂપે પરમાત્મનઃ । જ્ઞાનરૂપં નિરાકારં નિદાનં તત્પ્રચક્ષતે
સ્થૂલ અને સૂક્ષ્મ એવા ભેદથી પરમાત્માને બે રૂપ છે; એ જ્ઞાનરૂપ અને નિરૂપ છે, અને એ જ બધાનું મૂળ કારણ કહેવાય છે.
સાધકસ્ય તુ ધ્યાનાદૌ સ્થૂલરૂપં પ્રચક્ષતે । શરીરં સૂક્ષ્મમેવેદં પુરુષસ્ય પ્રકીર્તિતમ્
ધ્યાન વગેરે સાધનામાં સાધક માટે સ્થૂલ રૂપનું વર્ણન થાય છે; અને પુરુષનું સૂક્ષ્મ શરીર એવું કહેવાય છે.
મમ ચૈવ શરીરં વૈ સૂત્રમિત્યભિધીયતે । સ્થૂલં શરીરં વક્ષ્યામિ બ્રહ્મણઃ પરમાત્મનઃ
મારું પોતાનું શરીર 'સૂત્ર' તરીકે ઓળખાય છે; હવે હું પરમાત્મા બ્રહ્માનું સ્થૂલ શરીર સમજાવું છું.
શૃણુ નારદ યત્નેન યચ્છ્રુત્વા વિપ્રમુચ્યતે । તન્માત્રાણિ પુરોક્તાનિ ભૂતસૂક્ષ્માણિ યાનિ વૈ
નારદ, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ, જે સાંભળવાથી વિદ્વાન મુક્ત થાય છે; પહેલાં જે સૂક્ષ્મ તત્વો કહેવામાં આવ્યા છે, એ જ તન્માત્રા છે.
પઞ્ચીકૃત્ય તુ તાન્યેવ પઞ્ચભૂતસમુદ્ભવઃ । પઞ્ચીકરણભેદોઽયં શૃણુ સંવદતઃ કિલ
આ તત્વોને એક સાથે કરીને, પાંચ સ્થૂલ તત્વો ઉત્પન્ન થાય છે; હવે હું એ તત્વોની મિલાવટ કેવી રીતે થાય છે, એ સમજાવું છું.
પ્રથમં રસતન્માત્રામુપાદાય મનસ્યપિ । કલ્પયેચ્ચ તથા તદ્વૈ યથા ભવતિ ચોદકમ્
સૌપ્રથમ રસ તન્માત્રાને લઈને અને મનમાં પણ, એમ કલ્પવું જોઈએ જેમ પાણી બને છે.
શિષ્ટાનાં ચૈવ ભૂતાનામંશાન્કૃત્વા પૃથક્પૃથક્ । ઉદકે મિશ્રયેચ્ચાંશાન્કૃતે રસમયે તતઃ
પછી, બાકીના તત્વોના ભાગો અલગ-અલગ કરીને, એ ભાગોને પાણીમાં ભેળવી દેવા, એટલે રસમય તત્વ બને છે.
તદા ભૂતવિભાગે ચ ચૈતન્યે ચ પ્રકાશિતે । ચૈતન્યસ્ય પ્રવેશાત્તુ તદાઽહમિતિ સંશયઃ
પછી, જ્યારે તત્વોની વિભાજના અને ચૈતન્ય પ્રગટ થાય છે, ત્યારે ચૈતન્યના પ્રવેશથી 'હું છું' એવી ભાવના થાય છે.
પ્રતીયમાને તેનૈવ વિશેષેણાભિમાનતઃ । આદિનારાયણો દેવો ભગવાનિતિ ચોચ્યતે
જ્યારે એ વિશેષ રીતે અનુભવાય છે અને પોતાપણું આવે છે, ત્યારે આદિ નારાયણને ભગવાન કહેવાય છે.
ઘનીભૂતેઽથ ભૂતાનાં વિભાગે સ્પષ્ટતાં ગતે । વૃદ્ધિં પ્રાપ્ય ગુણૈશ્ચેત્થમેકૈકગુણવૃદ્ધિતઃ
પછી, જ્યારે તત્વો ઘન બને છે અને તેમનું વિભાજન સ્પષ્ટ થાય છે, ત્યારે દરેક તત્વ પોતાના ગુણથી વધે છે.
આકાશસ્ય ગુણશ્ચૈકઃ શબ્દ એવ ન ચાપરઃ । શબ્દસ્પર્શૌ ચ વાયોશ્ચ દ્વૌ ગુણૌ પરિકીર્તિતૌ
આકાશનો એક જ ગુણ છે, એટલે કે ધ્વનિ, બીજો કોઈ નથી; વાયુના બે ગુણ છે: ધ્વનિ અને સ્પર્શ.