દેવીભાગવતપુરાણમ્

ન મિથ્યા વેદવાક્યં વૈ કલ્પનીયં કદાચન । વિરોધોઽયં મયાઽત્યન્તં હૃદયે તુ વિશઙ્‌કિતઃ

વેદના વચનો ક્યારેય ખોટા કે કલ્પિત માનવા જોઈએ નહીં; આ વિરોધાભાસ મેં મનમાં ખૂબ વિચાર્યો છે.

એકમેવાદ્વિતીયં યદ્‌‌બ્રહ્મ વેદા વદન્તિ વૈ । સા કિં ત્વં વાપ્યસૌ વા કિં સન્દેહં વિનિવર્તય

વેદો જે એકમાત્ર, દ્વિતીય રહિત બ્રહ્મને કહે છે, એ તમે જ છો કે બીજું કોઈ છે? કૃપા કરીને મારા મનનો સંદેહ દૂર કરો.

નિઃસંશયં ન મે ચેતઃ પ્રભવત્યવિશઙ્‌કિતમ્ । દ્વિત્વૈકત્વવિચારેઽસ્મિન્નિમગ્નં ક્ષુલ્લકં મનઃ

મારું મન નિશ્ચયથી ખચકાટમુક્ત નથી, એ અડગ પણ નથી; દ્વૈત અને એકતાના વિચારમાં મારું નાનું મન આખું ડૂબેલું છે.

સ્વમુખેનાપિ સન્દેહં છેત્તુમર્હસિ મામકમ્ । પુણ્યભોગાચ્ચ મે પ્રાપ્તા સઙ્ગતિસ્તવ પાદયોઃ

તમારા પોતાના મીઠા વચનોથી મારા સંદેહને દૂર કરો; મારા પુણ્યના ફળથી મને તમારા પાવન ચરણોમાં આવવાની તક મળી છે.

પુમાનસિ ત્વં સ્ત્રી વાસિ વદ વિસ્તરતો મમ । જ્ઞાત્વાઽહં પરમાં શક્તિં મુક્તઃ સ્યાં ભવસાગરાત્

તમે પુરુષ છો કે સ્ત્રી, મને વિગતે કહો; તમારી પરમ શક્તિને જાણી હું સંસારના દરિયાથી મુક્ત થઈ શકું.

બ્રહ્મણે શ્રીદેવ્યા ઉપદેશવર્ણનમ્ બ્રહ્મોવાચ ઇતિ પૃષ્ટા મયા દેવી વિનયાવનતેન ચ । ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણમાદ્યા ભગવતી હિ સા

બ્રહ્માએ કહ્યું: હું વિનમ્રતાથી પૂછ્યું ત્યારે, આદિ ભગવતી દેવી એ મીઠા અને સૌમ્ય વચન કહ્યાં.

દેવ્યુવાચ સદૈકત્વં ન ભેદોઽસ્તિ સર્વદૈવ મમાસ્ય ચ । યોઽસૌ સાહમહં યોઽસૌ ભેદોઽસ્તિ મતિવિભ્રમાત્

દેવી બોલ્યા: મારા અને આના વચ્ચે ક્યારેય અલગાપણું નથી, હંમેશાં એકતાજ છે; હું એ જ છું અને એ હું જ છું—ભેદ તો મનની ભુલથી જ દેખાય છે.

આવયોરન્તરં સૂક્ષ્મં યો વેદ મતિમાન્હિ સઃ । વિમુક્તઃ સ તુ સંસારાન્મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ

જે વિવેકી માણસ આપણા વચ્ચેનો સૂક્ષ્મ ભેદ જાણી લે છે, એ સંસારથી મુક્ત થઈ જાય છે; આમાં કોઈ શંકા નથી.

એકમેવાદ્વિતીયં વૈ બ્રહ્મ નિત્યં સનાતનમ્ । દ્વૈતભાવં પુનર્યાતિ કાલ ઉત્પિત્સુસંજ્ઞકે

બ્રહ્મ તો સાચે જ એકમાત્ર, દ્વિતીય રહિત, શાશ્વત અને પ્રાચીન છે; પણ સર્જન કરવાની ઇચ્છા થાય ત્યારે ફરી દ્વૈત દેખાય છે.

યથા દીપસ્તથોપાધેર્યોગાત્સઞ્જાયતે દ્વિધા । છાયેવાદર્શમધ્યે વા પ્રતિબિમ્બં તથાવયોઃ

જેમ દીવો ઉપાધિથી બે ભાગે દેખાય છે, તેમ જ, છાંયાની જેમ કે દરપણમાં પડછાયાની જેમ, આપણા વચ્ચેનો ભેદ છે.

ભેદ ઉત્પત્તિકાલે વૈ સર્ગાર્થં પ્રભવત્યજ । દૃશ્યાદૃશ્યવિભેદોઽયં દ્વૈવિધ્યે સતિ સર્વથા

હે અજન્મા, સર્જનના સમયે જ ભેદ ઊભો થાય છે, સર્જનના હિત માટે; જો દ્વૈત હોય, તો હંમેશાં દેખાતા અને અદેખાતા એમ બે ભાગ પડે છે.

નાહં સ્ત્રી ન પુમાંશ્ચાહં ન ક્લીબં સર્ગસંક્ષયે । સર્ગે સતિ વિભેદઃ સ્યાત્કલ્પિતોઽયં ધિયા પુનઃ

સૃષ્ટિ લય પામે ત્યારે હું સ્ત્રી નથી, પુરુષ પણ નથી, નપુંસક પણ નથી; સર્જન ચાલે ત્યારે મન ફરીથી ભેદ ઊભો કરે છે.

અહં બુદ્ધિરહં શ્રીશ્ચ ધૃતિઃ કીર્તિઃ સ્મૃતિસ્તથા । શ્રદ્ધા મેધા દયા લજ્જા ક્ષુધા તૃષ્ણા તથા ક્ષમા

હું બુદ્ધિ છું, હું સમૃદ્ધિ છું, ધીરજ, કીર્તિ, સ્મૃતિ, શ્રદ્ધા, ચતુરાઈ, દયા, લાજ, ભૂખ, તરસ અને ક્ષમા—all હું જ છું.

કાન્તિઃ શાન્તિઃ પિપાસા ચ નિદ્રા તન્દ્રા જરાજરા । વિદ્યાવિદ્યા સ્પૃહા વાઞ્છા શક્તિશ્ચાશક્તિરેવ ચ

હું સૌંદર્ય, શાંતિ, તરસ, ઊંઘ, આળસ, વૃદ્ધાવસ્થા અને યુવાની છું; જ્ઞાન અને અજ્ઞાન, ઈચ્છા અને લાલસા, શક્તિ અને અશક્તિ—all હું જ છું.

વસા મજ્જા ચ ત્વક્ચાહં દૃષ્ટિર્વાગનૃતાનૃતા । પરા મધ્યા ચ પશ્યન્તી નાડ્યોઽહં વિવિધાશ્ચ યાઃ

હું ચરબી, મજ્જા અને ચામડી છું; હું દ્રષ્ટિ, વાણી, સત્ય અને અસત્ય છું; હું પરા, મધ્યમા અને પશ્યંતી વાણી, તથા શરીરની વિવિધ નાડીઓ—all હું જ છું.

કિં નાહં પશ્ય સંસારે મદ્વિયુક્તં કિમસ્તિ હિ । સર્વમેવાહમિત્યેવં નિશ્ચયં વિદ્ધિ પદ્મજ

આ સંસારમાં એવું શું છે જે હું નથી? મારા વિના શું છે? હે કમળજ, નિશ્ચયપૂર્વક જાણ કે બધું જ હું જ છું.

એતૈર્મે નિશ્ચિતૈ રૂપૈર્વિહીનં કિં વદસ્વ મે । તસ્માદહં વિધે ચાસ્મિન્સર્ગે વૈ વિતતાભવમ્

મારા આ બધા સ્વરૂપોથી રહિત એવું શું છે, મને કહો; તેથી, હે વિધાતા, હું આ સર્જનમાં સર્વત્ર વ્યાપી છું.

નૂનં સર્વેષુ દેવેષુ નાનાનામધરા હ્યહમ્ । ભવામિ શક્તિરૂપેણ કરોમિ ચ પરાક્રમમ્

નિશ્ચયે, બધા દેવોમાં વિવિધ સ્વરૂપોની આધારરૂપ હું જ છું; હું શક્તિ બનીને મહાન કાર્યો કરું છું.

ગૌરી બ્રાહ્મી તથા રૌદ્રી વારાહી વૈષ્ણવી શિવા । વારૂણી ચાથ કૌબેરી નારસિંહી ચ વાસવી

હું ગૌરી, બ્રાહ્મી, રૌદ્રી, વારાહી, વૈષ્ણવી, શિવા; વારુણી, કૌબેરી, નરસિંહી અને વાસવી—all હું જ છું.

ઉત્પન્નેષુ સમસ્તેષુ કાર્યેષુ પ્રવિશામિ તાન્ । કરોમિ સર્વકાર્યાણિ નિમિત્તં તં વિધાય વૈ

જ્યારે બધાં કાર્ય ઊભાં થાય છે, ત્યારે હું તેમાં પ્રવેશી, બધાં કામો પૂરાં કરું છું, કારણને સ્થિર કરી.

જલે શીતં તથા વહ્નાવૌષ્ણ્યં જ્યોતિર્દિવાકરે । નિશાનાથે હિમા કામં પ્રભવામિ યથા તથા

પાણીમાં હું ઠંડક છું, અગ્નિમાં તાપ છું, સૂર્યમાં પ્રકાશ છું, ચંદ્રમાં શીતળતા છું—જ્યાં ઇચ્છું, ત્યાં એ રીતે પ્રગટું છું.

મયા ત્યક્તં વિધે નૂનં સ્પન્દિતું ન ક્ષમં ભવેત્ । જીવજાતં ચ સંસારે નિશ્ચયોઽયં બ્રુવે ત્વયિ

હે સર્જનહાર, મારા વિના કશુંય હલનચલન કરી શકે નહીં; જગતમાં બધા જીવનો આધાર આ સત્ય પર છે, જે હું તને કહું છું.

અશક્તઃ શઙ્કરો હન્તું દૈત્યાન્કિલ મયોજ્ઝિતઃ । શક્તિહીનં નરં બ્રૂતે લોકશ્ચૈવાતિદુર્બલમ્

મારા વિના શંકર દૈત્યોને મારવામાં અસમર્થ છે; જેમ શક્તિવિહોણો મનુષ્યને જગત અતિ નિર્બળ કહે છે.

રુદ્રહીનં વિષ્ણુહીનં ન વદન્તિ જનાઃ કિલ । શક્તિહીનં યથા સર્વે પ્રવદન્તિ નરાધમમ્

લોકો કદી કહેતા નથી કે કોઈમાં રુદ્ર કે વિષ્ણુ નથી, પણ શક્તિવિહોણા માણસને બધા નીચ ગણાવે છે.

પતિતઃ સ્ખલિતો ભીતઃ શાન્તઃ શત્રુવશં ગતઃ । અશક્તઃ પ્રોચ્યતે લોકે નારુદ્રઃ કોઽપિ કથ્યતે

જે પડી જાય, લથડે, ડરે કે દુશ્મનના વશમાં જાય, તેને જગતમાં અશક્ત કહેવાય છે; ક્યારેય કોઈને 'નરુદ્ર' કહેવામાં આવતું નથી.

તદ્વિદ્ધિ કારણં શક્તિર્યથા ત્વં ચ સિસૃક્ષસિ । ભવિતા ચ યદા યુક્તઃ શક્ત્યા કર્તા તદાખિલમ્

જાણ કે શક્તિ જ કારણ છે; જેમ તું સર્જન ઈચ્છે છે, તેમ જ્યારે શક્તિ જોડાય, ત્યારે કર્તા બધું કરી શકે છે.

તથા હરિસ્તથા શંભુસ્તથેન્દ્રોઽથ વિભાવસુઃ । શશી સૂર્યો યમસ્ત્વષ્ટા વરુણઃ પવનસ્તથા

એ જ રીતે હરિ, શંભુ, ઇન્દ્ર, અગ્નિ, ચંદ્ર, સૂર્ય, યમ, ત્વષ્ટા, વરુણ અને પવન પણ છે.

ધરા સ્થિરા તદા ધર્તું શક્તિયુક્તા યદા ભવેત્ । અન્યથા ચેદશક્તા સ્યાત્પરમાણોશ્ચ ધારણે

પૃથ્વી પણ ત્યારે જ સ્થિર રહે છે, જ્યારે તેમાં શક્તિ હોય; નહિંતર એ એક પરમાણુ પણ ધરી શકતી નથી.

તથા શેષસ્તથા કૂર્મો યેઽન્યે સર્વે ચ દિગ્ગજાઃ । મદ્યુક્તા વૈ સમર્થાશ્ચ સ્વાનિ કાર્યાણિ સાધિતુમ્

એ જ રીતે શેષ, કૂર્મ અને બીજા બધા દિશાના રક્ષકો પણ, જ્યારે મારી સાથે હોય, ત્યારે પોતાના કામો કરી શકે છે.