બ્રહ્મા સૃજત્યખિલમેતદિતિ પ્રસિદ્ધં પૌરાણિકૈશ્ચ કથિતં ખલુ વેદવિદ્ભિઃ । વિષ્ણોસ્તુ નાભિકમલે કિલ તસ્ય જન્મ તૈરુક્તમેવ સૃજતે ન હિ સ સ્વતન્ત્રઃ
બધું સર્જન બ્રહ્મા કરે છે એવું પુરાણકારો અને વેદજ્ઞો કહે છે. પણ તે તો વિષ્ણુના નાભિમાંથી ઉગેલા કમળમાં જન્મે છે; એટલે તે સર્જન કરે છે, પણ સ્વતંત્ર નથી.
વિષ્ણુસ્તુ શેષશયને સ્વપિતીતિ કાલે તન્નાભિપદ્યમુકુલે ખલુ તસ્ય જન્મ । આધારતાં કિલ ગતોઽત્ર સહસ્રમૌલિઃ સમ્બોધ્યતાં સ ભગવાન્ હિ કથં મુરારિઃ
વિષ્ણુ પ્રલય સમયે શેષનાગ પર સુવે છે; તેના નાભિમાંથી કમળ ઉગે છે અને તેમાં બ્રહ્માનો જન્મ થાય છે. હજારો માથાવાળો શેષનાગ આધારરૂપ બને છે; પણ મુરદ્વંસી ભગવાન કેવી રીતે જાગૃત થયા?
એકાર્ણવસ્ય સલિલં રસરૂપમેવ પાત્રં વિના ન હિ રસસ્થિતિરસ્તિ કચ્ચિત્ । યા સર્વભૂતવિષયે કિલ શક્તિરૂપા તાં સર્વભૂતજનનીં શરણં ગતોઽસ્મિ
એકમાત્ર મહાસાગરનું જળ એ રસરૂપ છે; પણ પાત્ર વિના રસ ટકી શકતો નથી. જે સર્વ જીવોમાં શક્તિરૂપે રહેલી છે, એ સર્વજીવનની માતાના હું શરણમાં ગયો છું.
યોગનિદ્રામીલિતાક્ષં વિષ્ણું દૃષ્ટ્વામ્બુજે સ્થિતઃ । અજસ્તુષ્ટાવ યાં દેવીં તામહં શરણં ગતઃ
કમળ પર બેઠેલા બ્રહ્માએ, યોગનિદ્રામાં મુંદેલા નેત્રવાળા વિષ્ણુને જોઈને, જે દેવીની સ્તુતિ કરી, એ દેવીના હું શરણમાં ગયો છું.
તાં ધ્યાત્વા સગુણાં માયાં મુક્તિદાં નિર્ગુણાં તથા । વક્ષ્યે પુરાણમખિલં શૃણ્વન્તુ મુનયસ્ત્વિહ
ગુણવાળી અને મુક્તિ આપનારી તથા નિર્ગુણ એવી માયાનું ધ્યાન કરીને, હવે હું આખું પુરાણ કહું છું; અહીં મહર્ષિઓએ સાંભળવું જોઈએ.
પુરાણમુત્તમં પુણ્યં શ્રીમદ્ભાગવતાભિધમ્ । અષ્ટાદશ સહસ્રાણિ શ્લોકાસ્તત્ર તુ સંસ્કૃતાઃ
શ્રેષ્ઠ, પુણ્યમય અને શ્રીમદ્ ભાગવત નામે પુરાણમાં અઢાર હજાર સુંદર શ્લોકો છે.
સ્કન્ધા દ્વાદશ ચૈવાત્ર કૃષ્ણેન વિહિતાઃ શુભાઃ । ત્રિશતં પૂર્ણમધ્યાયા અષ્ટાદશયુતાઃ સ્મૃતાઃ
તેમાં કૃષ્ણે રચેલા બાર શુભ સ્કંધ છે; કુલ ત્રણસો અધ્યાય છે, જે અઢાર દહાકા ગણાય છે.
વિંશતિઃ પ્રથમે તત્ર દ્વિતીયે દ્વાદશૈવ તુ । ત્રિંશચ્ચૈવ તૃતીયે તુ ચતુર્થે પઞ્ચવિંશતિઃ
પ્રથમ સ્કંધમાં વીસ અધ્યાય, બીજામાં બાર, ત્રીજામાં ત્રીસ અને ચોથામાં પચ્ચીસ અધ્યાય છે.
પઞ્ચત્રિંશત્તથાધ્યાયાઃ પઞ્ચમે પરિકીર્તિતાઃ । એકત્રિંશત્તથા ષષ્ઠે ચત્વારિંશચ્ચ સપ્તમે
પાંચમા સ્કંધમાં પાંત્રીસ, છઠ્ઠામાં એકત્રીસ અને સાતમા સ્કંધમાં ચાળીસ અધ્યાય ગણાય છે.
અષ્ટમે તત્ત્વસઙ્ખ્યાશ્ચ પઞ્ચાશન્નવમે તથા । ત્રયોદશ તુ સમ્પ્રોક્તા દશમે મુનિના કિલ
આઠમા સ્કંધમાં તત્વોની ગણતરી, નવમા સ્કંધમાં પચાસ, અને દસમામાં ત્રેણે દશ તત્વો મહર્ષિ દ્વારા જણાવવામાં આવ્યા છે.
તથા ચૈકાદશસ્કન્ધે ચતુર્વિંશતિરીરિતાઃ । ચતુર્દશૈવ ચાધ્યાયા દ્વાદશે મુનિસત્તમાઃ
એ જ રીતે અગિયારમા સ્કંધમાં ચોવીસ તત્વો વર્ણવાયા છે અને બારમા સ્કંધમાં, હે મહાન ઋષિઓ, ચૌદ અધ્યાય છે.
એવં સઙ્ખ્યા સમાખ્યાતા પુરાણેઽસ્મિન્મહાત્મના । અષ્ટાદશસહસ્રીયા સઙ્ખ્યા ચ પરિકીર્તિતા
આ રીતે, મહાન આત્માએ આ પુરાણમાં સંખ્યાઓ જણાવી છે અને કુલ સંખ્યા અઢાર હજાર કહેવાઈ છે.
સર્ગશ્ચ પ્રતિસર્ગશ્ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ । વંશાનુચરિતં ચૈવ પુરાણં પઞ્ચલક્ષણમ્
સૃષ્ટિ, પ્રલય, વંશાવળી, મનુઓના યુગ અને વંશોની કથાઓ — આ પાંચ લક્ષણો પુરાણના છે.
નિર્ગુણા યા સદા નિત્યા વ્યાપિકા વિકૃતા શિવા । યોગગમ્યાખિલાધારા તુરીયા યા ચ સંસ્થિતા
જે સદા ગુણથી રહિત, શાશ્વત, સર્વવ્યાપી, રૂપ બદલતી, કલ્યાણકારી, યોગથી પ્રાપ્ત થતી, સર્વનું આધાર અને ચોથા અવસ્થામાં સ્થિત છે — એવી દેવી છે.
તસ્યાસ્તુ સાત્ત્વિકી શક્તી રાજસી તામસી તથા । મહાલક્ષ્મીઃ સરસ્વતી મહાકાલીતિ તાઃ સ્ત્રિયઃ
આ દેવીની ત્રણ શક્તિઓ છે — સાત્ત્વિક, રાજસિક અને તામસિક; એ મહાલક્ષ્મી, સરસ્વતી અને મહાકાળી કહેવાય છે.
તાસાં તિસૄણાં શક્તીનાં દેહાઙ્ગીકારલક્ષણઃ । સૃષ્ટ્યર્થં ચ સમાખ્યાતઃ સર્ગઃ શાસ્ત્રવિશારદૈઃ
આ ત્રણ શક્તિઓના સ્વરૂપ ધારણ કરીને, સૃષ્ટિ માટે જે અવતરણ થાય છે, તેને શાસ્ત્રજ્ઞ લોકો 'સૃષ્ટિ' કહે છે.
હરિદ્રુહિણરુદ્રાણાં સમુત્પત્તિસ્તતઃ સ્મૃતા । પાલનોત્પત્તિનાશાર્થં પ્રતિસર્ગઃ સ્મૃતો હિ સઃ
આ શક્તિઓમાંથી હરિ, બ્રહ્મા અને રુદ્રની ઉત્પત્તિ કહેવાય છે; અને પાલન, સર્જન તથા વિનાશ માટે 'પ્રતિસર્જન' શબ્દ વપરાય છે.
સોમસૂર્યોદ્ભવાનાં ચ રાજ્ઞાં વંશપ્રકીર્તનમ્ । હિરણ્યકશિપ્વાદીનાં વંશાસ્તે પરિકીર્તિતાઃ
ચંદ્ર અને સૂર્યમાંથી ઉત્પન્ન રાજાઓની વંશાવળી તેમજ હિરણ્યકશિપુ વગેરેના વંશોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
સ્વાયમ્ભુવમુખાનાં ચ મનૂનાં પરિવર્ણનમ્ । કાલસઙ્ખ્યા તથા તેષાં તત્તન્મન્વન્તરાણિ ચ
સ્વાયંભુવ મનુથી શરૂ કરીને બધા મનુઓનું વર્ણન, તેમનો સમયગાળો અને તેમના મન્વંતરોની ગણતરી અહીં આપવામાં આવી છે.
તેષાં વંશાનુકથનં વંશાનુચરિતં સ્મૃતમ્ । પઞ્ચલક્ષણયુક્તાનિ ભવન્તિ મુનિસત્તમાઃ
આ બધા વંશોનું વર્ણન 'વંશાનુચરિત' કહેવાય છે; હે મહાન ઋષિઓ, આ બધામાં પાંચ લક્ષણો રહેલા છે.
સપાદલક્ષં ચ તથા ભારતં મુનિના કૃતમ્ । ઇતિહાસ ઇતિ પ્રોક્તં પઞ્ચમં વેદસમ્મતમ્
મહર્ષિ દ્વારા રચાયેલું ભારત એક લાખ પચ્ચીસ હજાર શ્લોકોનું છે; તેને 'ઇતિહાસ', એટલે કે પાંચમું વેદ માનવામાં આવે છે.
શૌનક ઉવાચ કાનિ તાનિ પુરાણાનિ બ્રૂહિ સૂત સવિસ્તરમ્ । કતિસઙ્ખ્યાનિ સર્વજ્ઞ શ્રોતુકામા વયં ત્વિહ
શૌનકએ પૂછ્યું: હે સૂત, એ પુરાણો કયા છે અને કેટલી સંખ્યામાં છે તે વિગતે કહો; હે સર્વજ્ઞ, અમે સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.
કલિકાલવિભીતાઃ સ્મો નૈમિષારણ્યવાસિનઃ । બ્રહ્મણાત્ર સમાદિષ્ટાશ્ચક્રં દત્ત્વા મનોમયમ્
અમે નૈમિષારણ્યમાં વસતા લોકો કળિયુગથી ડરેલા છીએ; અહીં બ્રહ્માજીએ અમને મનથી રચાયેલું ચક્ર આપીને આદેશ આપ્યો હતો.
કથિતં તેન નઃ સર્વાન્ગચ્છન્ત્વેતસ્ય પૃષ્ઠતઃ । નેમિઃ સંશીર્યતે યત્ર સ દેશઃ પાવનઃ સ્મૃતઃ
તેમણે અમને કહ્યું કે એ ચક્ર જ્યાં જાય ત્યાં જાઓ; જ્યાં એની નમી તૂટી જાય એ સ્થાન પવિત્ર ગણાય છે.
કલેસ્તત્ર પ્રવેશો ન કદાચિત્ સમ્ભવિષ્યતિ । તાવત્તિષ્ઠન્તુ તત્રૈવ યાવત્સત્યયુગં પુનઃ
એ સ્થળે કળિયુગ ક્યારેય પ્રવેશી શકતો નથી; ચાલો ત્યાં જ રહીએ જ્યાં સુધી સત્યયુગ ફરીથી ન આવે.
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય ગૃહીત્વા તત્કથાનકમ્ । ચાલયન્નિર્ગતસ્તૂર્ણં સર્વદેશદિદૃક્ષયા
તેમના વચન સાંભળી, એ આદેશ લઈને, તે ઝડપથી બધા દેશો જોવા નીકળી પડ્યો.
પ્રેત્યાત્ર ચાલયંશ્ચક્રં નેમિઃ શીર્ણોઽત્ર પશ્યતઃ । તેનેદં નૈમિષં પ્રોક્તં ક્ષેત્રં પરમપાવનમ્
પછી, જ્યારે એ ચક્ર અહીં ફેરવાયું ત્યારે એની નમી અમારી સામે તૂટી ગઈ; તેથી આ સ્થાન 'નૈમિષ' — સર્વથી પવિત્ર ક્ષેત્ર કહેવાય છે.
કલિપ્રવેશો નૈવાત્ર તસ્માત્સ્થાનં કૃતં મયા । મુનિભિઃ સિદ્ધસઙ્ઘૈશ્ચ કલિભીતૈર્મહાત્મભિઃ
અહીં કળિયુગને પ્રવેશ કરવાની મંજૂરી નથી; એટલે મેં આ સ્થળ મહાન ઋષિઓ અને સિદ્ધજનોએ, જે કળિથી ડરે છે, એમની સાથે સ્થાપ્યું છે.
પશુહીનાઃ કૃતા યજ્ઞાઃ પુરોડાશાદિભિઃ કિલ । કાલાતિવાહનં કાર્યં યાવત્સત્યયુગાગમઃ
અહીં યજ્ઞોમાં પશુહિંસા વગર, ફક્ત પૌષ્ટિક ભોજન જેવી ચઢાવટથી યજ્ઞ થાય છે; આ રીત સત્યયુગ આવ્યા સુધી ચાલુ રાખવી જોઈએ.
ભાગ્યયોગેન સમ્પ્રાપ્તઃ સૂત ત્વં ચાત્ર સર્વથા । કથયાદ્ય પુરાણં હિ પાવનં બ્રહ્મસમ્મતમ્
હે સૂતજી, શુભ સંયોગથી તમે અહીં આવ્યા છો; આજે કૃપા કરીને બ્રહ્માજી દ્વારા માન્ય અને પાવન એવા પુરાણનું વર્ણન કરો.