મજ્જન્મપઙ્કજં તત્ર સ્થિતોઽહં ચતુરાનનઃ । શેષશાયી જગન્નાથસ્તથા ચ મધુકૈટભૌ
ત્યાં જળમાં ખીલેલા કમળ પર હું, ચાર મુખવાળો બ્રહ્મા, હાજર હતો; શેષના શયન પર વિરાજતા જગન્નાથ પણ હતા અને મધુ-કૈટભ પણ ત્યાં જ હતા.
બ્રહ્મોવાચ એવં દૃષ્ટં મયા તત્ર પાદપદ્મનખે સ્થિતમ્ । વિસ્મતોઽહં તતો વીક્ષ્ય કિમેતદિતિ શઙ્કિતઃ
બ્રહ્માએ કહ્યું: એ રીતે મેં ત્યાં દેવીના પાદપદ્મના નખ પર સ્થિત થયેલું જોયું; એ જોઈને હું આશ્ચર્યચકિત થયો અને વિચારી રહ્યો—આ શું છે?
વિષ્ણુશ્ચ વિસ્મયાવિષ્ટઃ શઙ્કરશ્ચ તથા સ્થિતઃ । તાં તદા મેનિરે દેવીં વયં વિશ્વસ્ય માતરમ્
વિષ્ણુ પણ એ જ રીતે આશ્ચર્યમાં પડી ગયા અને શંકર પણ ત્યાં ઊભા રહીને ચકિત થયા; એ સમયે અમે બધાએ એમ માન્યું કે એ દેવી જ સમગ્ર જગતની માતા છે.
તતો વર્ષશતં પૂર્ણં વ્યતિક્રાન્તં પ્રપશ્યતઃ । સુધામયે શિવે દ્વીપે વિહારં વિવિધં તદા
પછી, અમે જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે, એ સુખમય અને શુભ દ્વીપમાં પૂરા સો વર્ષ વીતી ગયા, અને અમે વિવિધ આનંદમાં મગ્ન રહ્યા.
સખ્ય ઇવ તદા તત્ર મેનિરેઽસ્માનવસ્થિતાન્ । દેવ્યઃ પ્રમુદિતાકારા નાનાભરણમણ્ડિતાઃ
એ સમયે, વિવિધ આભૂષણોથી સજ્જ અને આનંદથી ભરપૂર દેવીઓએ અમને પોતાની સાથીની જેમ જ માન્યા.
વયમપ્યતિરમ્યત્વાદ્બભૂવિમ વિમોહિતાઃ । પ્રહૃષ્ટમનસઃ સર્વે પશ્યન્ભાવાન્મનોરમાન્
અમે પણ એ અતિ સુંદરતા દ્વારા મોહિત થઈ ગયા, અને બધા જ આનંદિત મનથી એ મનોહર રૂપોને નિહાળી મગ્ન થઈ ગયા.
એકદા તાં મહાદેવીં દેવીં શ્રીભુવનેશ્વરીમ્ । તુષ્ટાવ ભગવાન્વિષ્ણુર્યુવતીભાવસંસ્થિતઃ
એક વખત ભગવાન વિષ્ણુએ યુવાન સ્ત્રીનું રૂપ ધારણ કરીને એ મહાદેવી, શ્રીભુવનેશ્વરીની સ્તુતિ કરી.
શ્રીભગવાનુવાચ નમો દેવ્યૈ પ્રકૃત્યૈ ચ વિધાત્ર્યૈ સતતં નમઃ । કલ્યાણૈ કામદાયૈ ચ વૃદ્ધ્યૈ સિદ્ધ્યૈ નમો નમઃ
શ્રીભગવાને કહ્યું: હું દેવીને, પ્રકૃતિને અને સર્જનહારાને સતત વંદન કરું છું; કલ્યાણમયી, ઇચ્છિત ફળ આપનારી, વૃદ્ધિ અને સિદ્ધિ રૂપે પણ ફરી ફરી વંદન કરું છું.
સચ્ચિદાનન્દરૂપિણ્યૈ સંસારારણયે નમઃ । પઞ્ચકૃત્યવિધાત્ર્યૈ તે ભુવનેશ્યૈ નમો નમઃ
સત્-ચિત્-આનંદ સ્વરૂપે, સંસારના જંગલમાં રહેનારી તને વંદન; પાંચ પ્રકારના કર્મોની સર્જક અને જગતની સ્વામિની તને વારંવાર વંદન.
સર્વાધિષ્ટાનરૂપાયૈ કૂટસ્થાયૈ નમો નમઃ । અર્ધમાત્રાર્થભૂતાયૈ હૃલ્લેખાયૈ નમો નમઃ
બધા આધારરૂપે, અવિચલિત સ્વરૂપે તને વારંવાર વંદન; અર્ધમાત્રાના તત્વરૂપે અને હૃલ્લેખા સ્વરૂપે તને વંદન.
જ્ઞાતં મયાઽખિલમિદં ત્વયિ સન્નિવિષ્ટં ત્વત્તોઽસ્ય સમ્ભવલયાવપિ માતરદ્ય । શક્તિશ્ચ તેઽસ્ય કરણે વિતતપ્રભાવા જ્ઞાતાઽધુના સકલલોકમયીતિ નૂનમ્
હવે મને સમજાયું છે કે આ બધું તારી અંદર સ્થિત છે; માતા, તારી પાસેથી જ જગતનું સર્જન અને લય થાય છે. તારી શક્તિ સર્વ ક્રિયાઓમાં વ્યાપી રહી છે અને હવે સાચે જ જાણાયું છે કે તું આખા જગતનું સ્વરૂપ છે.
વિસ્તાર્ય સર્વમખિલં સદસદ્વિકારં સન્દર્શયસ્યવિકલં પુરુષાય કાલે । તત્ત્વૈશ્ચ ષોડશભિરેવ ચ સપ્તભિશ્ચ ભાસીન્દ્રજાલમિવ નઃ કિલ રઞ્જનાય
તું સર્વે સદસદ રૂપોને વિસ્તૃત કરે છે અને યોગ્ય સમયે પુરુષને નિર્વિકલ્પ રીતે દર્શાવે છે; તું શોડશ અને સાત તત્વો દ્વારા આપણા આનંદ માટે ઇન્દ્રજાળની જેમ પ્રગટ થાય છે.
ન ત્વામૃતે કિમપિ વસ્તુગતં વિભાતિ વ્યાપ્યૈવ સર્વમખિલં ત્વમવસ્થિતાઽસિ । શક્તિં વિના વ્યવહૃતો પુરુષોઽપ્યશક્તો વમ્ભણ્યતે જનનિ બુદ્ધિમતા જનેન
તારા વિના કંઈ જ વસ્તુ દેખાતું નથી; તું સર્વત્ર વ્યાપી રહીને સ્થિર છે. શક્તિ વિના પુરુષ પણ કાર્યરત થઈ શકતો નથી—માતા, વિદ્વાનો એ જ કહે છે.
પ્રીણાસિ વિશ્વમખિલં સતતં પ્રભાવૈઃ સ્વૈસ્તેજસા ચ સકલં પ્રકટીકરોષિ । અત્સ્યેવ દેવિ તરસા કિલ કલ્પકાલે કો વેદ દેવિ ચરિતં તવ વૈ ભવસ્ય
તારી મહિમા દ્વારા તું સતત આખા વિશ્વને આનંદિત કરે છે અને તારા તેજથી બધું સ્પષ્ટ કરે છે. દેવી, પ્રલયકાળે તું ઝડપથી બધું સંહારી લે છે—દેવી, આ જગતમાં તારા કાર્યોને કોણ જાણે છે?
ત્રાતા વયં જનનિ તે મધુકૈટભાભ્યાં લોકાશ્ચ તે સુવિતતાઃ ખલુ દર્શિતા વૈ । નીતાઃ સુખસ્ય ભવને પરમાં ચ કોટિં યદ્દર્શનં તવ ભવાનિ મહાપ્રભાવમ્
માતા, તું અમને મધુ અને કૈટભથી બચાવ્યા અને જગતોને તારી કૃપાથી વિસ્તૃત બતાવ્યા છે. તારા દર્શનથી અમને સુખના ઘર અને પરમ આનંદની પ્રાપ્તિ થઈ છે, મહાપ્રભાવશાળી ભવાની.
નાહં ભવો ન ચ વિરિંચિ વિવેદ માતઃ કોઽન્યો હિ વેત્તિ ચરિતં તવ દુર્વિભાવ્યમ્ । કાનીહ સન્તિ ભુવનાનિ મહાપ્રભાવે હ્યસ્મિન્ભવાનિ રચિતે રચનાકલાપે
માતા, હું, ભવ કે વિરીંચિ પણ તારા અદ્ભુત કાર્યોને જાણ્યા નથી; તો બીજો કોણ જાણે? ભવાની, તારી રચનામાં કેટલાં જગતો છે, એ પણ અમને ખબર નથી.
અસ્માભિરત્ર ભુવને હરિરન્ય એવ દૃષ્ટઃ શિવઃ કમલજઃ પ્રથિતપ્રભાવઃ । અન્યેષુ દેવિ ભુવનેપુ ન સન્તિ કિં તે કિં વિદ્મ દેવિ વિતતં તવ સુપ્રભાવમ્
આ જગતમાં અમે માત્ર હરિ, શિવ અને કમલજાને જ જોયા છે, જેઓ પ્રસિદ્ધ પ્રભાવશાળી છે; પણ બીજા જગતોમાં, દેવી, શું બીજાં નથી? દેવી, તારી વિશાળ અને ઉત્તમ શક્તિ વિશે અમને શું ખબર છે?
યાચેઽમ્બ તેઽઙ્ઘ્રિકમલં પ્રણિપત્ય કામં ચિત્તે સદા વસતુ રૂપમિદં તવૈતત્ । નામાપિ વક્ત્રકુહરે સતતં તવૈવ સન્દર્શનં તવ પદામ્બુજયોઃ સદૈવ
હું તારા પાદકમળને વંદન કરીને એક જ ઈચ્છા કરું છું, માતા—તું જે રૂપે અહીં દેખાય છે, એ રૂપ હંમેશા મારા હૃદયમાં વસે; તારું નામ સતત મારા મોઢામાં રહે અને હું સદા તારા પાદપદ્મનું દર્શન કરતો રહું.
ભૃત્યોઽયમસ્તિ સતતં મયિ ભાવનીયં ત્વાં સ્વામિનીતિ મનસા નનુ ચિન્તયામિ । એષાઽઽવયોરવિરતા કિલ દેવિ ભૂયા- દ્વ્યાપ્તિઃ સદૈવ જનની સુતયોરિવાર્થે
હું તો તારો દાસ છું, હંમેશા તારી ભક્તિ કરવી એ જ મારો ધર્મ છે. મારા મનમાં સતત વિચારું છું કે, "તું મારી સ્વામિની છે." હે માતા, આપણા વચ્ચે એવી અખંડ જોડાણ સતત વધે, જેમ માતા અને સંતાન વચ્ચે પ્રેમનો અટૂટ સંબંધ હોય છે.
ત્વં વેત્સિ સર્વમખિલં ભુવનપ્રપઞ્ચં સર્વજ્ઞતા પરિસમાપ્તિનિતાન્તભૂમિઃ । કિં પામરેણ જગદમ્બ નિવેદનીયં યદ્યુક્તમાચર ભવાનિ તવેઙ્ગિતં સ્યાત્
તું આખા જગતને જાણે છે, તારી સર્વજ્ઞતા પૂર્ણ અને અપરંપાર છે. હે જગદંબા, હું તો એક સામાન્ય જીવ છું, તને શું કહું? જે યોગ્ય હોય તે જ કર, હે ભવાની, તારી ઈચ્છા પ્રમાણે બધું થવું જોઈએ.
બ્રહ્મા સૃજત્યવતિ વિષ્ણુરુમાપતિશ્ચ સંહારકારક ઇયં તુ જને પ્રસિદ્ધિઃ । કિં સત્યમેતદપિ દેવિ તવેચ્છયા વૈ કર્તું ક્ષમા વયમજે તવ શક્તિયુક્તાઃ
બ્રહ્મા સર્જન કરે છે, વિષ્ણુ પોષણ કરે છે અને શિવ સંહાર કરે છે—એવું લોકો કહે છે. પણ હે દેવી, સાચું તો એ છે કે, તારી ઈચ્છાથી જ અમને શક્તિ મળે છે અને અમે કાર્ય કરી શકીએ છીએ, કેમ કે તું અમને શક્તિ આપે છે.
ધાત્રી ધરાધરસુતે ન જગદ્બિભર્તિ આધારશક્તિરખિલં તવ વૈ બિભર્તિ । સૂર્યોઽપિ ભાતિ વરદે પ્રભયા યુતસ્તે ત્વં સર્વમેતદખિલં વિરજા વિભાસિ
હે પર્વતકન્યા, ધરતી પોતે જગતને ધારણ કરતી નથી, તારી આધારશક્તિથી જ બધું ટક્યું છે. હે વરદાયિની, સૂર્ય પણ તારી જ પ્રકાશથી તેજ આપે છે. તું સર્વત્ર નિર્મળ અને પવિત્ર રૂપે પ્રકાશે છે.
બ્રહ્માઽહમીશ્વરવરઃ કિલ તે પ્રભાવા- ત્સર્વે વયં જનિયુતા ન યદા તુ નિત્યાઃ । કેઽન્યે સુરાઃ શતમખપ્રમુખાશ્ચ નિત્યા નિત્યા ત્વમેવ જનની પ્રકૃતિઃ પુરાણા
બ્રહ્મા, હું અને મહાદેવ—અમે બધા તારી શક્તિથી જ અસ્તિત્વમાં છીએ, અમે જન્મેલા છીએ, શાશ્વત નથી. બીજા દેવતાઓ, ઇન્દ્રાદિ પણ શાશ્વત નથી. હે જનની, તું જ એકમાત્ર શાશ્વત અને પ્રાચીન પ્રકૃતિ છે.
ત્વં ચેદ્ભવાનિ દયસે પુરુષં પુરાણં જાનેઽહમદ્ય તવ સંનિધિગઃ સદૈવ । નોચેદહં વિભુરનાદિરનીહ ઈશો વિશ્વાત્મધીરિતિ તમઃપ્રકૃતિઃ સદૈવ
હે ભવાની, જો તું પુરાતન પુરુષ પર કૃપા કરે તો હું જાણું છું કે આજે હું હંમેશા તારી હાજરીમાં છું. નહીં તો હું, જે અનાદિ અને નિષ્ક્રિય છું, જગતનું આત્મા બનીને પણ અંધકારરૂપ પ્રકૃતિમાં જ રહી જાઉં.
વિદ્યા ત્વમેવ નનુ બુદ્ધિમતાં નરાણાં શક્તિસ્ત્વમેવ કિલ શક્તિમતાં સદૈવ । ત્વં કીર્તિકાન્તિકમલામલતુષ્ટિરૂપા મુક્તિપ્રદા વિરતિરેવ મનુષ્યલોકે
તું જ જ્ઞાન છે, બુદ્ધિશાળી લોકો માટે; તું જ શક્તિ છે, શક્તિશાળી માટે. તું જ કીર્તિ, સૌંદર્ય, લક્ષ્મી અને સંતોષરૂપ છે. તું જ મુક્તિ આપનારી અને મનુષ્યલોકમાં વૈરાગ્યરૂપ છે.
ગાયત્ર્યસિ પ્રથમવેદકલા ત્વમેવ સ્વાહા સ્વધા ભગવતી સગુણાર્ધમાત્રા । આમ્નાય એવ વિહિતો નિગમો ભવત્યૈ સઞ્જીવનાય સતતં સુરપૂર્વજાનામ્
તું જ ગાયત્રી છે, જે પ્રથમ વેદમાં છે; તું જ સ્વાહા, સ્વધા, ભગવતી અને ગુણયુક્ત અર્ધમાત્રા છે. વેદ પણ તારી જ આરાધના માટે છે, હે ભવાની, જેથી પ્રાચીન દેવતાઓ હંમેશા જીવંત રહે.
મોક્ષાર્થમેવ રચયસ્યખિલં પ્રપઞ્ચં તેષાં ગતાઃ ખલુ યતો નનુ જીવભાવમ્ । અંશા અનાદિનિધનસ્ય કિલાનઘસ્ય પૂર્ણાર્ણવસ્ય વિતતા હિ યથા તરઙ્ગાઃ
તું આખું જગત માત્ર મુક્તિના હેતુથી સર્જે છે, કેમ કે જેમને મુક્તિ મળી ગઈ છે, તેઓ ફરીથી જન્મ-મૃત્યુમાં બંધાતા નથી. બધા જીવ તો તારા જ અંશ છે, હે પાપરહિત, અનાદિ અને અનંત, જેમ પૂરાયેલા દરિયામાં તરંગો ફેલાય છે.
જીવો યદા તુ પરિવેત્તિ તવૈવ કૃત્યં ત્વં સંહરસ્યખિલમેતદિતિ પ્રસિદ્ધમ્ । નાટ્યં નટેન રચિતં વિતથેઽન્તરઙ્ગે કાર્યે કૃતે વિરમસે પ્રથિતપ્રભાવા
જ્યારે જીવ સમજેછે કે આ બધું તારી જ લીલા છે, ત્યારે જાણીતું છે કે તું બધું સંહારી લે છે. જેમ નટ પોતાનું નાટક પૂરૂં કરે ત્યારે બંધ કરે છે, તેમ તું પણ, હે પ્રભાવશાળી, તારો કાર્ય પૂરૂં થાય ત્યારે બધું રોકી લે છે.
ત્રાતા ત્વમેવ મમ મોહમયાદ્ભવાબ્ધે- સ્ત્વામમ્બિકે સતતમેમિ મહાર્તિદે ચ । રાગાદિભિર્વિરચિતે વિતથે કિલાન્તે મામેવ પાહિ બહુદુઃખકરે ચ કાલે
હે અંબિકા, તું જ મને મોહના સાગરમાંથી બચાવનારી છે. હું હંમેશા મોટી પીડામાં તારી શરણમાં આવું છું. જ્યારે અંત આવે, રાગાદિથી બનેલી દુ:ખદાયક પરિસ્થિતિ આવે, ત્યારે તું જ મને બચાવ.
નમો દેવિ મહાવિદ્યે નમામિ ચરણૌ તવ । સદા જ્ઞાનપ્રકાશં મે દેહિ સર્વાર્થદે શિવે
હે દેવી, હે મહાવિદ્યે, તને વંદન. હું તારા ચરણોમાં નમું છું. હંમેશા મને જ્ઞાનનો પ્રકાશ આપ, હે સર્વ ફળ આપનારી, હે કલ્યાણી.