અવિજ્ઞાય પરં તત્ત્વં કુતઃ શાન્તિઃ પરન્તપ । વિકીર્ણં બહુધા ચિત્તં નૈકત્ર સ્થિરતાં વ્રજેત્
પરમ તત્વ જાણ્યા વિના શાંતિ કેવી રીતે મળે? દુશ્મનોને હરાવનાર, મન અનેક દિશામાં વિખેરાઈ ગયું છે, એ એક જગ્યાએ સ્થિર થતું નથી.
કં સ્મરામિ યજે કં વા કં વ્રજામ્યર્ચયામિ કમ્ । સ્તૌમિ કં નાભિજાનામિ દેવ સર્વેશ્વરેશ્વરમ્
હું કોને સ્મરણ કરું, કોની પૂજા કરું, કોને મળવા જાઉં, કોને વંદન કરું? કોની સ્તુતિ કરું? હે દેવ, સર્વેશ્વર, મને ખબર નથી.
તતો માં પ્રત્યુવાચેદં બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ । મયા સત્યવતીસૂનો કૃતે પ્રશ્ને સુદુસ્તરે
પછી લોકપિતામહા બ્રહ્માએ મને这样 જવાબ આપ્યો: સત્યવતીપુત્ર, તું જે પ્રશ્ન પૂછ્યો એ બહુ જ કઠિન છે.
બ્રહ્મોવાચ કિં બ્રવીમિ સુતાદ્યાહં દુર્બોધં પ્રશ્નમુત્તમમ્ । ત્વયાશક્યં મહાભાગ વિષ્ણોરપિ સુનિશ્ચયાત્
બ્રહ્માએ કહ્યું: બેટા, હું શું કહું? તારો પ્રશ્ન ઉત્તમ છે પણ સમજવા માટે અઘરો છે. હે ભાગ્યશાળી, તું પણ અને ચોક્કસપણે વિષ્ણુ પણ તેનો સાચો જવાબ આપી શકતા નથી.
રાગી કોઽપિ ન જાનાતિ સંસારેઽસ્મિન્મહામતે । વિરક્તશ્ચ વિજાનાતિ નિરીહો યો વિમત્સરઃ
હે મહામતિ, જે સંસારમાં આસક્ત છે એ જાણતો નથી; પણ જે નિરાસક્ત, નિરલોભ અને નિર્માન છે એ જ સાચું જાણે છે.
એકાર્ણવે પુરા જાતે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે ભૂતમાત્રે સમુત્પન્ને સઞ્જજ્ઞે કમલાદહમ્
એક સમયે, જ્યારે એક જ મહાસાગર હતો અને બધું ચળવળતું-અચળ નાશ પામ્યું હતું, માત્ર તત્વો જ બાકી રહ્યા, ત્યારે હું કમળમાંથી જન્મ્યો.
નાપશ્યં તરણિં સોમં ન વૃક્ષાન્ન ચ પર્વતાન્ । કર્ણિકાયાં સમાવિષ્ટશ્ચિન્તામકરવં તદા
મારે ત્યાં neither સૂર્ય, neither ચંદ્ર, neither વૃક્ષો, neither પર્વતો દેખાતા. કમળની મધ્યમાં બેઠો, હું વિચાર કરવા લાગ્યો.
કસ્માદહં સમુદ્ભૂતઃ સલિલેઽસ્મિન્મહાર્ણવે । કો મે ત્રાતા પ્રભુઃ કર્તા સંહર્તા વા યુગાત્યયે
હું આ મહાસાગરમાં કેમ જન્મ્યો? મારો રક્ષક, સ્વામી, સર્જનહાર કે યુગના અંતે સંહારક કોણ છે?
ન ચ ભૂર્વિદ્યતે સ્પષ્ટા યદાધારં જલં ત્વિદમ્ । પઙ્કજં કથમુત્પન્નં પ્રસિદ્ધં રૂઢિયોગયોઃ
પૃથ્વી સ્પષ્ટ દેખાતી નહોતી, કારણ કે એનું આધાર જલ હતું. તો પછી, કાદવ અને વૃદ્ધિથી પ્રસિદ્ધ કમળ અહીં કેવી રીતે ઉગ્યું?
પશ્યામ્યદ્યાસ્ય પઙ્કં તં મૂલં વૈ પઙ્કજસ્ય ચ । ભવિષ્યતિ ધરા તત્ર મૂલં નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ
આજે હું એ કમળનો કાદવ અને મૂળ જોઈ રહ્યો છું. એની જડમાં પૃથ્વી હશે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
ઉત્તરન્સલિલે તત્ર યાવદ્વર્ષસહસ્રકમ્ । અન્વેષમાણો ધરણીં નાવાપ તાં યદા તદા
પછી મેં પાણીમાં ઊભો રહીને હજાર વર્ષ સુધી પૃથ્વી શોધી, પણ મને એ મળી નહીં.
તપસ્તપેતિ ચાકાશે વાગભૂદશરીરિણી । તતો મયા તપસ્તપ્તં પદ્મે વર્ષસહસ્રકમ્
પછી આકાશમાંથી અવાજ આવ્યો: 'તપ કરો, તપ કરો.' એટલે મેં કમળમાં બેઠો રહીને હજાર વર્ષ સુધી તપ કર્યું.
સૃજેતિ પુનરુદ્ભૂતા વાણી તત્ર શ્રુતા મયા । વિમૂઢોઽહં તદાકર્ણ્ય કં સૃજામિ કરોમિ કિમ્
પછી ફરીથી ત્યાં એક અવાજ થયો, જે મેં સાંભળ્યો—'સર્જન કર.' હું ગૂંચવાઈ ગયો, વિચારતો રહ્યો કે હવે કોને સર્જું, શું કરું?
તદા દૈત્યાવપિ પ્રાપ્તૌ દારુણૌ મધુકૈટભૌ । તાભ્યાં વિભીષિતશ્ચાહં યુદ્ધાય મકરાલયે
એ સમયે બે ભયાનક દૈત્ય, મધુ અને કૈટભ પણ આવ્યા; હું એમની ભયથી ડરીને યુદ્ધ માટે દરિયાની પાસે ગયો.
તતોઽહં નાલમાલમ્બ્ય વારિમધ્યમવાતરમ્ । તદા તત્ર મયા દૃષ્ટઃ પુરુષઃ પરમાદ્ભુતઃ
હું એમનો સામનો કરી શક્યો નહીં, એટલે પાણીના મધ્યમાં પ્રવેશ્યો; ત્યાં મેં એક અદ્ભુત પુરુષને જોયો.
મેઘશ્યામશરીરસ્તુ પીતવાસાશ્ચતુર્ભુજઃ । શેષશાયી જગન્નાથો વનમાલાવિભૂષિતઃ
એ પુરુષનું શરીર મેઘ જેવું શ્યામ, પીળાં વસ્ત્રો પહેરેલા, ચાર હાથવાળો, શેષનાગ પર શયન કરતો, વનમાળાથી શોભતો જગન્નાથ હતો.
શઙ્ખચક્રગદાપદ્માદ્યાયુધૈઃ સુવિરાજિતઃ । તમદ્રાક્ષં મહાવિષ્ણું શેષપર્યઙ્કશાયિનમ્
શંખ, ચક્ર, ગદા, કમળ અને બીજા શસ્ત્રોથી તેજસ્વી, એ મહાવીષ્ણુને મેં શેષનાગના પથ પર આરામ કરતાં જોયા.
યોગનિદ્રાસમાક્રાન્તમવિસ્પન્દિનમચ્યુતમ્ । શયાનં તં સમાલોક્ય ભોગિભોગોપરિ સ્થિતમ્
યોગનિદ્રામાં લીન, અચલ, અવિનાશી એવા એ ભગવાન, ભોગી શેષના ફણ પર શયન કરતા, મેં જોયા.
ચિન્તા મમાદ્ભુતા જાતા કિં કરોમીતિ નારદ । મયા સ્મૃતા તદા દેવી સ્તુતા નિદ્રાસ્વરૂપિણી
નારદ, ત્યારે મારા મનમાં આશ્ચર્યજનક વિચાર આવ્યો—હવે શું કરું? ત્યારે મેં નિદ્રારૂપિ દેવીને યાદ કરી અને સ્તુતિ કરી.
દેહાન્નિર્ગત્ય સા દેવી ગગને સંસ્થિતા શિવા । અવિતર્ક્યશરીરા સા દિવ્યાભરણમણ્ડિતા
એ શુભ દેવી એના શરીરમાંથી બહાર આવી અને આકાશમાં ઉભી રહી; એની કાયા કલ્પનાતીત હતી અને દૈવી આભૂષણોથી શોભતી હતી.
વિષ્ણોર્દેહં વિહાયાશુ વિરરાજ નભઃસ્થિતા । ઉદતિષ્ઠદમેયાત્મા તયા મુક્તો જનાર્દનઃ
વિષ્ણુના શરીરથી બહાર આવી, એ દેવી આકાશમાં તેજથી ઝગમગતી ઉભી રહી; એના કારણે જનાર્દન મુક્ત થયા અને એમનું અપરાજિત સ્વરૂપ જાગૃત થયું.
પંચવર્ષસહસ્રાણિ કૃતવાન્ યુદ્ધમુત્તમમ્ । તદા વિલોકિતૌ દૈત્યૌ હરિણા વિનિપાતિતૌ
પાંચ હજાર વર્ષ સુધી એ મહાયુદ્ધ થયું; પછી હરિએ દૈત્યોને જોઈને એમને સંહાર્યા.
ઉત્સઙ્ગં વિમલં કૃત્વા તત્રૈવ નિહતૌ ચ તૌ । રુદ્રસ્તત્રૈવ સમ્પ્રાપ્તો યત્રાવાં સંસ્થિતાવુભૌ
એ સ્થળ પવિત્ર કરીને, એ બંને દૈત્યો ત્યાં જ સંહારાયા; પછી રુદ્ર પણ ત્યાં આવ્યા, જ્યાં અમે બંને હાજર હતા.
ત્રિભિઃ સંવીક્ષિતાસ્મામિઃ સ્વસ્થા દેવી મનોહરા । સંસ્તુતા પરમા શક્તિરુવાચાસ્માનવસ્થિતાન્
અમે ત્રણેયે એ મનોહર અને શાંત દેવીને જોયા; જ્યારે અમે સ્તુતિ કરી, ત્યારે પરમ શક્તિએ અમને ત્યાં ઉપસ્થિત જોઈને વાત કરી.
કૃપાવલોકનૈઃ કૃત્વા પાવનૈર્મુદિતાનથ । દેવ્યુવાચ કાજેશાઃ સ્વાનિ કાર્યાણિ કુરુધ્વં સમતન્દ્રિતાઃ
દયાભર્યા દ્રષ્ટિથી અમને આનંદિત અને પવિત્ર કરીને, એણે કહ્યું— દેવી બોલ્યા: 'હે સર્જનના સ્વામીઓ, તમે તમારું કાર્ય ઉત્સાહપૂર્વક કરો.'
સૃષ્ટિસ્થિતિવિશિષ્ટાનિ હતાવેતૌ મહાસુરૌ । કૃત્વા સ્વાનિ નિકેતાનિ વસધ્વં વિગતજ્વરાઃ
'મહાદૈત્યો સંહારાયા છે; હવે સર્જન, પાલન અને તમારા પોતાના નિવાસ સ્થાપિત કરો અને નિરભયતાથી ત્યાં વસો.'
પ્રજાશ્ચતુર્વિધાઃ સર્વાઃ સૃજધ્વં સ્વવિભૂતિભિઃ । બ્રહ્મોવાચ તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્યાઃ પેશલં સુખદં મૃદુ
'તમારી પોતાની શક્તિથી સર્વે ચાર પ્રકારની પ્રજાઓનું સર્જન કરો.' બ્રહ્મા બોલ્યા: એના મધુર, સુખદ અને કોમળ વચન સાંભળ્યા પછી—
અબ્રૂમ તામશક્તિઃ સ્મઃ કથં કુર્મસ્ત્વિમાઃ પ્રજાઃ । ન મહી વિતતા માતઃ સર્વત્ર વિતતં જલમ્
અમે એમને કહ્યું, 'માતા, અમે આ પ્રજાઓ કેવી રીતે સર્જી શકીએ? ધરતી તો વિસ્તૃત નથી, બધે માત્ર પાણી જ છે.'
ન ભૂતાનિ ગુણાશ્ચાપિ તન્માત્રાણીન્દ્રિયાણિ ચ । તદાકર્ણ્ય વચોઽસ્માકં શિવા જાતા સ્મિતાનના
'અહીં કોઈ જીવ, ગુણ, તત્ત્વ કે ઇન્દ્રિય પણ નથી.' અમારા આ વચનો સાંભળીને, એ દેવી સ્મિતભર્યા મુખથી જોયા.
ઝટિત્યેવાગતં તત્ર વિમાનં ગગનાચ્છુભમ્ । સોવાચાસ્મિન્સુરાઃ કામં વિશધ્વં ગતસાધ્વસાઃ
એ જ સમયે આકાશમાંથી એક સુંદર વિમાન આવી પહોંચ્યું; દેવી બોલ્યા, 'હે દેવતાઓ, નિર્ભય થઈને તમારી ઈચ્છા મુજબ તેમાં પ્રવેશો.'