વ્યાસ ઉવાચ શૃણુ રાજન્ પ્રવક્ષ્યામિ પુરાણં ગુહ્યમદ્ભુતમ્ । પુણ્યં ભાગવતં નામ નાનાખ્યાનયુતં શિવમ્
વ્યાસજીએ કહ્યું: 'હે રાજા, હવે હું તને એ પ્રાચીન, ગુપ્ત અને અદ્ભુત પુરાણ કહું છું, જેનું નામ ભાગવત છે અને જેમાં અનેક કથાઓ છે. એ પુણ્યદાયક અને શુભ છે.'
અધ્યાપિતં મયા પૂર્વં શુકાયાત્મસુતાય વૈ । શ્રાવયામિ નૃપ ત્વાં હિ રહસ્યં પરમં મમ
'આ મેં પહેલા મારા પુત્ર શુકને શીખવ્યું હતું; હવે, હે રાજા, હું તને મારું પરમ રહસ્ય સંભળાવું છું.'
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં કારણં શ્રવણાત્કિલ । શુભદ સુખદં નિત્યં સર્વાગમસમુદ્ધૃતમ્
'આના શ્રવણથી ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે; એ હંમેશા શુભ અને સુખદાયક છે, અને બધા શાસ્ત્રોમાંથી લેવામાં આવ્યું છે.'
જનમેજય ઉવાચ આસ્તીકોઽયં સુતઃ કસ્ય વિઘ્નાર્થં કથમાગતઃ । પ્રયોજનં કિમત્રાસ્ય સર્પાણાં રક્ષણે પ્રભો
જનમેજયે પૂછ્યું: 'આ આસ્તીક કોના પુત્ર છે અને તેઓ અવરોધ કરવા કેમ આવ્યા? સાપોને બચાવવા એમનો આશય શું હતો, હે પ્રભુ?'
કથયૈતન્મહાભાગ વિસ્તરેણ કથાનકમ્ । પુરાણં ચ તથા સર્વં વિસ્તરાદ્વદ સુવ્રત
'હે મહાન, કૃપા કરીને આ કથા મને વિગતે કહો અને આખું પુરાણ પણ વિસ્તૃત રીતે વર્ણવો, હે સદ્ગુણવંત.'
વ્યાસ ઉવાચ જરત્કારુર્મુનિઃ શાન્તો ન ચકાર ગૃહાશ્રમમ્ । તેન દૃષ્ટા વને ગર્તે લમ્બમાના સ્વપૂર્વજાઃ
વ્યાસજીએ કહ્યું: 'જરત્કારુ નામના મુનિ શાંત અને નિર્વિકાર હતા, તેમણે ગૃહસ્થાશ્રમ સ્વીકાર્યો નહોતો; એક દિવસ વનમાં તેમણે એક ખાડામાં પોતાના પૂર્વજોને લટકતા જોયા.'
તતસ્તમાહુઃ કુરુ પુત્ર દારા- ન્યથા ચ નઃ સ્યાત્પરમા હિ તૃપ્તિઃ । સ્વર્ગે વ્રજામઃ ખલુ દુઃખમુક્તા વયં સદાચારયુતે સુતે વૈ
પછી તેમણે કહ્યું, 'કુરુ વંશના પુત્ર, તું લગ્ન કર અને પત્ની લા; નહીં તો અમને સંપૂર્ણ સંતોષ નહીં મળે. જો તારો સારા આચરણવાળો દીકરો થશે તો અમે સ્વર્ગમાં જઈ દુઃખથી મુક્ત થઈશું.'
સ તાનુવાચાથ લભે સમાના- મયાચિતાં ચાતિવશાનુગાં ચ । તદા ગૃહારમ્ભમહં કરોમિ બ્રવીમિ તથ્યં મમ પૂર્વજા વૈ
ત્યારે તેણે ઉત્તર આપ્યો: 'જ્યારે મને મારી યોગ્ય અને મારી ઈચ્છા મુજબની, સાચા મનથી સમર્પિત પત્ની મળશે, ત્યારે જ હું ઘરસ્થાશ્રમ શરૂ કરીશ. મારા વડીલોએ, હું સાચું કહું છું.'
ઇત્યુક્ત્વા તાઞ્જરત્કારુર્ગતસ્તીર્થાન્પ્રતિ દ્વિજઃ । તદૈવ પન્નગાઃ શપ્તા માત્રાગ્નૌ નિપતન્ત્વિતિ
આ રીતે કહીને જરત્કારુ ઋષિ તીર્થયાત્રા માટે નીકળી ગયા. એ સમયે જ તેમની માતાએ સર્વ સાપોને શાપ આપ્યો: 'તમે અગ્નિમાં પડી જશો.'
કશ્યપસ્ય મુનેઃ પત્ન્યૌ કદ્રૂશ્ચ વિનતા તથા । દૃષ્ટ્વાદિત્યરથે ચાશ્વમૂચતુશ્ચ પરસ્પરમ્
કશ્યપ મુનિની પત્નીઓ કદ્રૂ અને વિનતા, બંનેએ એકસાથે સૂર્યના રથ પરના ઘોડાને જોયો અને એકબીજાને વાત કરી.
તં દૃષ્ટ્વા ચ તદા કદ્રૂર્વિનતામિદમબ્રવીત્ । કિંવર્ણોઽયં હયો ભદ્રે સત્યં પ્રબ્રૂહિ માચિરમ્
એ વખતે કદ્રૂએ વિનતાને કહ્યું: 'સખી, આ ઘોડો કયો રંગનો છે? સાચું બોલ, જલ્દી કહો.'
વિનતોવાચ શ્વેત એવાશ્વરાજોઽયં કિં વા ત્વં મન્યસે શુભે । બ્રૂહિ વર્ણં ત્વમપ્યસ્ય તતસ્તુ વિપણાવહે
વિનતાએ કહ્યું: 'આ ઘોડાનો રાજા તો સફેદ છે. તું શું માને છે, સખી? તું પણ એનો રંગ કહો, પછી આપણે શરત લગાવીએ.'
કદ્રુરુવાચ કૃષ્ણવર્ણમહં મન્યે હયમેનં શુચિસ્મિતે । એહિ સાર્ધં મયા દિવ્યં દાસીભાવાય ભામિનિ
કદ્રૂએ કહ્યું: 'મારે તો લાગે છે કે આ ઘોડો કાળો છે, હસતી મુખવાળી. આવ, આપણે એક દૈવી શરત લગાવીએ; જે હારે એ બીજાની દાસી બનશે.'
સૂત ઉવાચ કદ્રૂશ્ચ સ્વસુતાનાહ સર્વાન્સર્પાન્વશે સ્થિતાન્ । બાલાઞ્છ્યામાન્પ્રકુર્વન્તુ યાવતોઽશ્વશરીરકે
સૂતે કહ્યું: પછી કદ્રૂએ પોતાના બધા સાપપુત્રોને, જે તેની આજ્ઞામાં હતાં, કહ્યું: 'ઘોડાના શરીર પર જેટલું બને તેટલું કાળાશ દેખાડો.'
નેતિ કેચન તત્રાહુસ્તાનથાસૌ શશાપ હ । જનમેજયસ્ય યજ્ઞે વૈ ગમિષ્યથ હુતાશનમ્
કેટલાંક સાપોએ એ વાત નકારી, તો કદ્રૂએ તેમને શાપ આપ્યો: 'તમે જનમેજયના યજ્ઞમાં અગ્નિમાં જશો.'
અન્યે ચક્રુર્હયં સર્પાઃ કર્બુરં વર્ણભોગકૈઃ । વેષ્ટયિત્વાસ્ય પુચ્છં તુ માતુઃ પ્રિયચિકીર્ષયા
બીજા સાપોએ પોતાની માતાને ખુશ કરવા માટે ઘોડાની પૂંછડી પર પોતાના શરીર વાળી અને ઘોડાને ચિતરાં રંગનો બનાવી દીધો.
ભગિન્યૌ ચ સુસંયુક્તે ગત્વા દદૃશતુર્હયમ્ । કર્બુરં તં હયં દૃષ્ટ્વા વિનતા ચાતિદુઃખિતા
બંને બહેનો સાથે મળીને ત્યાં ગઈ અને ઘોડાને જોયો. ચિતરાં રંગનો ઘોડો જોઈને વિનતા ખૂબ દુઃખી થઈ.
તદાજગામ ગરુડઃ સુતસ્તસ્યા મહાબલઃ । સ દૃષ્ટ્વા માતરં દીનામપૃચ્છત્પન્નગાશનઃ
એ સમયે વિનતાનો પરાક્રમી પુત્ર ગરુડ આવ્યો. પોતાની માતાને દુઃખી જોઈ, તો સાપોને ખાવાવાળાએ તેની પાસે કારણ પૂછ્યું.
માતઃ કથં સુદીનાસિ રુદિતેવ વિભાસિ મે । જીવમાને મયિ સુતે તથાન્યે રવિસારથૌ
'માતા, તું એટલી દુઃખી કેમ લાગે છે? તું તો જાણે રડી રહી હોય એમ લાગે છે, જ્યારે તારો દીકરો અને સૂર્યના રથચાલક બંને જીવતા છે.'
દુઃખિતાસિ તતો વાં ધિગ્જીવિતં ચારુલોચને । કિં જાતેન સુતેનાથ યદિ માતા સુદુઃખિતા
'તને દુઃખ છે, તો પછી આ જીવનનો શું લાભ, સુંદર આંખવાળી? જો માતા દુઃખી હોય, તો દીકરો જન્મી ને શું ફાયદો?'
શંસ મે કારણં માતઃ કરોમિ વિગતજ્વરામ્ । વિનતોવાચ સપત્ન્યા દાસ્યહં પુત્ર કિં બ્રવીમિ વૃથા ક્ષતા
'માતા, મને કારણ કહો; હું એવું કરીશ કે તારો દુઃખ દૂર થઈ જાય.' વિનતાએ કહ્યું: 'પુત્ર, હવે તો મને મારી સાવકી બહેનની દાસી બનવું પડશે. હવે હું શું કહું, મનથી તૂટી ગઈ છું.'
વહ માં સા બ્રવીત્યદ્ય તેનાસ્મિ દુઃખિતા સુત । ગરુડ ઉવાચ વહિષ્યેઽહં તત્ર કિલ યત્ર સા ગન્તુમુત્સુકા
'આજે તો એ કહે છે કે મને લઈ જા; એથી જ હું દુઃખી છું, પુત્ર.' ગરુડએ કહ્યું: 'જ્યાં તેની ઈચ્છા હોય ત્યાં હું તને લઈ જઈશ.'
મા શોકં કુરુ કલ્યાણિ નિશ્ચિન્તાં ત્વાં કરોમ્યહમ્ । વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્તા સા ગતા પાર્શ્વં કદ્રોશ્ચ વિનતા તદા
'શોક કરશો નહીં, શુભે; હું તને નિઃચિંતા કરી દઈશ.' વ્યાસે કહ્યું: આમ કહીને વિનતા કદ્રૂના પાસેથી ગઈ.
દાસીભાવમપાકર્તું ગરુડોઽપિ મહાબલઃ । ઉવાહ તાં સપુત્રાં વૈ સિન્ધોઃ પારં જગામ હ
માતાની દાસી સ્થિતિ દૂર કરવા માટે મહાબળવાન ગરુડએ તેને અને તેના પુત્રને લઈને દરિયાની પાર પહોંચાડ્યા.
ગત્વા તાં ગરુડઃ પ્રાહ બ્રૂહિ માતર્નમોઽસ્તુ તે । કથં મુચ્યેત મે માતા દાસીભાવાદસંશયમ્
ગરુડ ત્યાં ગયો અને કહ્યું: 'માતા, તમને વંદન. મારી માતાને દાસીપણામાંથી નિશ્ચિત રીતે કેવી રીતે મુક્ત કરી શકાય?'
કદ્રૂરુવાચ અમૃતં દેવલોકાત્ત્વં બલાદાનીય મે સુતાન્ । સમર્પય સુતાદ્યાશુ માતરં મોચયાબલામ્
કદ્રૂએ કહ્યું: 'તમે દેવલોકમાંથી અમૃત જોરથી લાવો અને મારા પુત્રોને આપો; પછી તરત જ તમારી બલહીન માતાને મુક્ત કરો.'
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્તઃ પ્રયયૌ શીઘ્રમિન્દ્રલોકં મહાબલઃ । કૃત્વા યુદ્ધં જહારાશુ સુધાકુમ્ભં ખગોત્તમઃ
વ્યાસજી કહે છે: આવું સાંભળી મહાબળવાન ગરુડ ઝડપથી ઇન્દ્રલોક ગયો; યુદ્ધ કરીને, પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા તેણે તરત જ અમૃતનો કુંભ લઈ લીધો.
સમાનીયામૃતં માત્રે વૈનતેયઃ સમર્પયત્ । મોચિતા વિનતા તેન દાસીભાવાદસંશયમ્
અમૃત લાવીને, વૈનતેયે તેની માતાને અર્પણ કર્યું; એથી વિનતા નિશ્ચિત રીતે દાસીપણામાંથી મુક્ત થઈ.
અમૃતં સઞ્જહારેન્દ્રઃ સ્નાતું સર્પા યદા ગતાઃ । દાસીભાવાદ્વિનિર્મુક્તા વિનતા વિપતેર્બલાત્
જ્યારે સાપો સ્નાન કરવા ગયા ત્યારે ઇન્દ્રે અમૃત લઈ લીધું; પોતાના પુત્રના બળે વિનતા દાસીપણામાંથી મુક્ત થઈ.
તત્રાસ્તીર્ણાઃ કુશાસ્તૈસ્તુ લીઢાઃ પન્નગનામકૈઃ । દ્વિજિહ્વાસ્તે સુસમ્પન્નાઃ કુશાગ્રસ્પર્શમાત્રતઃ
ત્યાં કુશ ઘાસ bichાવેલી હતી, જેને પન્નગ નામના સાપોએ ચાટ્યું; બે જીભવાળા એ સાપો માત્ર કુશના ટોચને સ્પર્શ કરતાં જ એવા બની ગયા.