પિતા યસ્ય ગતિં ઘોરાં પ્રાપ્તઃ પન્નગપીડિતઃ । અદ્યાહં મખમારભ્ય કરોમ્યપચિતિં પિતુઃ
મારા પિતાને સાપોએ ભયાનક દુર્ગતિ આપી, આજે હું યજ્ઞ શરૂ કરીને પિતાને તૃપ્તિ આપીશ.
હત્વા સર્પાનસન્દિગ્ધો દીપ્યમાને વિભાવસૌ । આહૂય મન્ત્રિણઃ સર્વાન્ રાજા વચનમબ્રવીત્
હું નિઃસંદેહે બધા સાપોને મારીશ, જ્યારે અગ્નિ પ્રજ્વલિત થશે; પછી રાજાએ બધા મંત્રીઓને બોલાવીને કહ્યું—
કુર્વન્તુ યજ્ઞસમ્ભારં યથાર્હં મન્ત્રિસત્તમાઃ । ગઙ્ગાતીરે શુભાં ભૂમિં માપયિત્વા દ્વિજોત્તમૈઃ
મારા શ્રેષ્ઠ મંત્રીગણ યોગ્ય રીતે યજ્ઞની તૈયારીઓ કરે. ગંગાના કાંઠે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો સાથે પવિત્ર ભૂમિ નિર્ધારિત કરો.
કુર્વન્તુ મણ્ડપં સ્વસ્થાઃ શતસ્તમ્ભં મનોહરમ્ । વેદી યજ્ઞસ્ય કર્તવ્યા મમાદ્ય સચિવાઃ ખલુ
મારા મંત્રીઓ સુંદર અને મજબૂત, સો ખંભાવાળો મંડપ તૈયાર કરે. આજે જ યજ્ઞ માટે વેદી પણ તૈયાર કરો.
તદઙ્ગત્વે વિધેયો વૈ સર્પસત્રઃ સુવિસ્તરઃ । તક્ષકસ્તુ પશુસ્તત્ર હોતોત્તઙ્કો મહામુનિઃ
આ માટે વિશાળ સાપયજ્ઞનું આયોજન થવું જોઈએ. ત્યાં તક્ષક યજ્ઞપશુ રહેશે અને મહામુનિ ઉત્તંક મુખ્ય યજમાન રહેશે.
શીઘ્રમાહૂયતાં વિપ્રાઃ સર્વજ્ઞા વેદપારગાઃ । સૂત ઉવાચ મન્ત્રિણસ્તુ તદા ચક્રુર્ભૂપવાક્યૈર્વિચક્ષણાઃ
ઝડપથી બધા વિદ્વાન અને વેદપારંગત બ્રાહ્મણોને બોલાવો. સૂતાએ કહ્યું: પછી બુદ્ધિશાળી મંત્રીઓએ રાજાના આદેશ મુજબ કાર્ય કર્યું.
યજ્ઞસ્ય સર્વસમ્ભારં વેદીં યજ્ઞસ્ય વિસ્તૃતામ્ । હવને વર્તમાને તુ સર્પાણાં તક્ષકો ગતઃ
તેમણે યજ્ઞના બધા સામાન અને વિશાળ વેદી તૈયાર કરી. હવન ચાલી રહ્યો હતો ત્યારે, સાપોમાં તક્ષક ત્યાંથી ભાગી ગયો.
ઇન્દ્રં પ્રતિ ભયાર્તોઽહં ત્રાહિ મામિતિ ચાબ્રવીત્ । ભયભીતં સમાશ્વાસ્ય સ્વાસને સન્નિવેશ્ય ચ
ભયથી એ ઇન્દ્રને બોલ્યો, 'મારે બચાવો!' ઇન્દ્રે તેને શાંત કરી પોતાના સિંહાસન પર બેસાડ્યો.
દદાવભયમત્યર્થં નિર્ભયો ભવ પન્નગ । તમિન્દ્રશરણં જ્ઞાત્વા મુનિર્દત્તાભયં તથા
મુનિએ પન્નગને કહ્યું: 'તારે હવે કોઈ ભય રહેતો નથી, નિર્ભય બની જા.' કારણ કે તે ઇન્દ્રના આશ્રયમાં આવ્યો હતો, તેથી મુનિએ તેને સંપૂર્ણ સુરક્ષા આપી.
ઉત્તઙ્કોઽહ્વયદુદ્વિગ્નઃ સેન્દ્રં કૃત્વા નિમન્ત્રણમ્ । સ્મૃતસ્તદા તક્ષકેણ યાયાવરકુલોદ્ભવઃ
ઉત્તંક ખૂબ ચિંતિત થઈને ઇન્દ્રને બોલાવ્યા અને આમંત્રિત કર્યા. એ સમયે તક્ષકે યાયાવર કુળમાંથી ઉદ્ભવેલા એ મુનિનું સ્મરણ કર્યું.
આસ્તીકો નામ ધર્માત્મા જરત્કારુસુતો મુનિઃ । તત્રાગત્ય મુનેર્બાલસ્તુષ્ટાવ જનમેજયમ્
જરત્કારુના પુત્ર, ધર્મનિષ્ઠ અને સત્પુરુષ એવા આસ્તીક નામના મુનિ ત્યાં આવ્યા; એ બાળકે જનમેજયની સ્તુતિ કરી.
રાજા તમર્ચયામાસ દૃષ્ટ્વા બાલં સુપણ્ડિતમ્ । અર્ચયિત્વા નૃપસ્તં તુ છન્દયામાસ વાઞ્છિતૈઃ
રાજાએ એ વિદ્વાન બાળકને જોઈને સન્માન આપ્યું; પછી રાજાએ તેને મનગમતી વસ્તુ માંગવા કહ્યું.
સ તુ વવ્રે મહાભાગ યજ્ઞોઽયં વિરમત્વિતિ । સત્યબદ્ધો નૃપસ્તેન પ્રાર્થિતશ્ચ પુનસ્તથા
એ મહાન આત્માએ વિનંતી કરી: 'આ યજ્ઞ હવે બંધ કરો.' રાજાએ પોતાનું વચન બાંધેલું હોવાથી, ફરીથી એ જ રીતે પ્રાર્થના કરવામાં આવી.
હોમં નિવર્તયામાસ સર્પાણાં મુનિવાક્યતઃ । ભારતં શ્રાવયામાસ વૈશમ્પાયન વિસ્તરાત્
મુનિના વચનથી રાજાએ સાપોની હોમ વિધિ બંધ કરી; પછી વૈશંપાયને વિસ્તૃત રીતે ભારત કથા સંભળાવી.
શ્રુત્વાપિ નૃપતિઃ કામં ન શાન્તિમભિજગ્મિવાન્ । વ્યાસં પપ્રચ્છ ભૂપાલો મમ શાન્તિઃ કથં ભવેત્
આ બધું સાંભળ્યા પછી પણ રાજાને મનગમતી શાંતિ મળી નહીં; તેથી ભુપતિએ વ્યાસજીને પુછ્યું: 'મને શાંતિ કેવી રીતે મળશે?'
મનોઽતિદહ્યતે કામં કિં કરોમિ વદસ્વ મે । પિતા મે દુર્ભગસ્યૈવ મૃતઃ પાર્થસુતાત્મજઃ
'મારું મન અત્યંત વ્યાકુળ છે; મને કહો, હું શું કરું? મારા દુર્ભાગ્યશાળી પિતાનું મૃત્યુ પારિક્ષિતના પુત્રના હાથે થયું.'
ક્ષત્રિયાણાં મહાભાગ સઙ્ગ્રામે મરણં વરમ્ । રણે વા મરણં વ્યાસ ગૃહે વા વિધિપૂર્વકમ્
'હે મહાન, ક્ષત્રિય માટે યુદ્ધમાં મૃત્યુ શ્રેષ્ઠ છે; યુદ્ધમાં કે ઘરમાં, જે રીતે વિધિ હોય, તેમ મૃત્યુ સારું.'
મરણં ન પિતુર્મેઽભૂદન્તરિક્ષે મૃતોઽવશઃ । શાન્ત્યુપાયં વદસ્વાત્ર ત્વં ચ સત્યવતીસુત
'મારા પિતાનું મૃત્યુ યુદ્ધમાં થયું નહીં, પણ તેઓ આકાશમાં બેચેન અવસ્થામાં મર્યા. હે સત્યવતીપુત્ર, મને તેમના શાંતિનો ઉપાય કહો.'
યથા સ્વર્ગં વ્રજેદાશુ પિતા મે દુર્ગતિં ગતઃ
'મારા પિતા, જે દુર્ગતિમાં ગયા છે, તેઓ ઝડપથી સ્વર્ગે કેવી રીતે જઈ શકે?'
શ્રોતૃપ્રવક્તૃપ્રસઙ્ગઃ સૂત ઉવાચ તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય વ્યાસઃ સત્યવતીસુતઃ । ઉવાચ વચનં તત્ર સભાયાં નૃપતિં ચ તમ્
સૂતે કહ્યું: એના વચન સાંભળીને સત્યવતીપુત્ર વ્યાસજીએ સભામાં રાજાને ઉત્તર આપ્યો.
વ્યાસ ઉવાચ શૃણુ રાજન્ પ્રવક્ષ્યામિ પુરાણં ગુહ્યમદ્ભુતમ્ । પુણ્યં ભાગવતં નામ નાનાખ્યાનયુતં શિવમ્
વ્યાસજીએ કહ્યું: 'હે રાજા, હવે હું તને એ પ્રાચીન, ગુપ્ત અને અદ્ભુત પુરાણ કહું છું, જેનું નામ ભાગવત છે અને જેમાં અનેક કથાઓ છે. એ પુણ્યદાયક અને શુભ છે.'
અધ્યાપિતં મયા પૂર્વં શુકાયાત્મસુતાય વૈ । શ્રાવયામિ નૃપ ત્વાં હિ રહસ્યં પરમં મમ
'આ મેં પહેલા મારા પુત્ર શુકને શીખવ્યું હતું; હવે, હે રાજા, હું તને મારું પરમ રહસ્ય સંભળાવું છું.'
ધર્માર્થકામમોક્ષાણાં કારણં શ્રવણાત્કિલ । શુભદ સુખદં નિત્યં સર્વાગમસમુદ્ધૃતમ્
'આના શ્રવણથી ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ પ્રાપ્ત થાય છે; એ હંમેશા શુભ અને સુખદાયક છે, અને બધા શાસ્ત્રોમાંથી લેવામાં આવ્યું છે.'
જનમેજય ઉવાચ આસ્તીકોઽયં સુતઃ કસ્ય વિઘ્નાર્થં કથમાગતઃ । પ્રયોજનં કિમત્રાસ્ય સર્પાણાં રક્ષણે પ્રભો
જનમેજયે પૂછ્યું: 'આ આસ્તીક કોના પુત્ર છે અને તેઓ અવરોધ કરવા કેમ આવ્યા? સાપોને બચાવવા એમનો આશય શું હતો, હે પ્રભુ?'
કથયૈતન્મહાભાગ વિસ્તરેણ કથાનકમ્ । પુરાણં ચ તથા સર્વં વિસ્તરાદ્વદ સુવ્રત
'હે મહાન, કૃપા કરીને આ કથા મને વિગતે કહો અને આખું પુરાણ પણ વિસ્તૃત રીતે વર્ણવો, હે સદ્ગુણવંત.'
વ્યાસ ઉવાચ જરત્કારુર્મુનિઃ શાન્તો ન ચકાર ગૃહાશ્રમમ્ । તેન દૃષ્ટા વને ગર્તે લમ્બમાના સ્વપૂર્વજાઃ
વ્યાસજીએ કહ્યું: 'જરત્કારુ નામના મુનિ શાંત અને નિર્વિકાર હતા, તેમણે ગૃહસ્થાશ્રમ સ્વીકાર્યો નહોતો; એક દિવસ વનમાં તેમણે એક ખાડામાં પોતાના પૂર્વજોને લટકતા જોયા.'
તતસ્તમાહુઃ કુરુ પુત્ર દારા- ન્યથા ચ નઃ સ્યાત્પરમા હિ તૃપ્તિઃ । સ્વર્ગે વ્રજામઃ ખલુ દુઃખમુક્તા વયં સદાચારયુતે સુતે વૈ
પછી તેમણે કહ્યું, 'કુરુ વંશના પુત્ર, તું લગ્ન કર અને પત્ની લા; નહીં તો અમને સંપૂર્ણ સંતોષ નહીં મળે. જો તારો સારા આચરણવાળો દીકરો થશે તો અમે સ્વર્ગમાં જઈ દુઃખથી મુક્ત થઈશું.'
સ તાનુવાચાથ લભે સમાના- મયાચિતાં ચાતિવશાનુગાં ચ । તદા ગૃહારમ્ભમહં કરોમિ બ્રવીમિ તથ્યં મમ પૂર્વજા વૈ
ત્યારે તેણે ઉત્તર આપ્યો: 'જ્યારે મને મારી યોગ્ય અને મારી ઈચ્છા મુજબની, સાચા મનથી સમર્પિત પત્ની મળશે, ત્યારે જ હું ઘરસ્થાશ્રમ શરૂ કરીશ. મારા વડીલોએ, હું સાચું કહું છું.'
ઇત્યુક્ત્વા તાઞ્જરત્કારુર્ગતસ્તીર્થાન્પ્રતિ દ્વિજઃ । તદૈવ પન્નગાઃ શપ્તા માત્રાગ્નૌ નિપતન્ત્વિતિ
આ રીતે કહીને જરત્કારુ ઋષિ તીર્થયાત્રા માટે નીકળી ગયા. એ સમયે જ તેમની માતાએ સર્વ સાપોને શાપ આપ્યો: 'તમે અગ્નિમાં પડી જશો.'
કશ્યપસ્ય મુનેઃ પત્ન્યૌ કદ્રૂશ્ચ વિનતા તથા । દૃષ્ટ્વાદિત્યરથે ચાશ્વમૂચતુશ્ચ પરસ્પરમ્
કશ્યપ મુનિની પત્નીઓ કદ્રૂ અને વિનતા, બંનેએ એકસાથે સૂર્યના રથ પરના ઘોડાને જોયો અને એકબીજાને વાત કરી.