પ્રાપ્તે ચૈકાદશે વર્ષે તસ્મૈ કુલપુરોહિતઃ । યથોચિતાં દદૌ વિદ્યાં જગ્રાહ સ યથોચિતામ્
જ્યારે તે અગિયાર વર્ષનો થયો, ત્યારે કુળપુરૂહિતે તેને યોગ્ય રીતે શિક્ષા આપી અને તેણે પણ યોગ્ય રીતે તે ગ્રહણ કરી.
ધનુર્વેદં કૃપઃ પૂર્ણં દદાવસ્મૈ સુસંસ્કૃતમ્ । અર્જુનાય યથા દ્રોણઃ કર્ણાય ભાર્ગવો યથા
કૃપાચાર્યએ તેને સંપૂર્ણ અને સારી રીતે સંસ્કાર કરેલું ધનુર્વેદ શીખવાડ્યું, જેમ દ્રોણાચાર્યએ અર્જુનને અને ભૃગુવંશીએ કર્ણને શીખવાડ્યું હતું.
સમ્પ્રાપ્તવિદ્યો બલવાન્વભૂવ દુરતિક્રમઃ । ધનુર્વેદે તથા વેદે પારગઃ પરમાર્થવિત્
જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યા પછી, તે બળવાન અને અપરાજિત બન્યો; ધનુર્વેદ અને વેદોમાં પારંગત અને પરમાર્થને જાણનારો થયો.
ધર્મશાસ્ત્રાર્થકુશલઃ સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ । ચકાર રાજ્યં ધર્માત્મા પુરા ધર્મસુતો યથા
ધર્મશાસ્ત્રના અર્થમાં નિપુણ, સત્યવંત, ઇન્દ્રિયજિત અને ધર્મપ્રિય રાજાએ, પૂર્વે જેમ ધર્મપુત્રે કર્યું તેમ, ધર્મપૂર્વક રાજ્ય કર્યું.
તતઃ સુવર્ણવર્માખ્યો રાજા કાશિપતિઃ કિલ । વપુષ્ટમાં શુભા કન્યાં દદૌ પારીક્ષિતાય ચ
પછી કાશીના રાજા સુવર્ણવર્માએ પોતાની સુંદર અને તેજસ્વી કન્યાને પારિક્ષિતના પુત્રને આપી.
સ તાં પ્રાપ્યાસિતાપાઙ્ગીં મુમુદે જનમેજયઃ । કાશિરાજસુતાં કાન્તાં પ્રાપ્ય રાજા યથા પુરા
કાળાં નેત્રવાળી કાશીરાજની પુત્રીને પામીને જનમેજયે ખૂબ આનંદ માન્યો, જેમ પૂર્વે રાજાઓએ પોતાની પ્રિયાને પામી આનંદ અનુભવ્યો હતો.
વિચિત્રવીર્યો મુમુદે સુભદ્રાં ચ યથાર્જુનઃ । વિજહાર મહીપાલો વનેષૂપવનેષુ ચ
વિચિત્રવીર્યે સુભદ્રામાં અને અર્જુને પણ જેમ આનંદ માણ્યો હતો, તેમ રાજાએ વનો અને ઉપવનોમાં વિહાર કર્યો.
તયા કમલપત્રાક્ષ્યા શચ્યા શતક્રતુર્યથા । પ્રજાસ્તસ્ય સુસન્તુષ્ટા બભૂવુઃ સુખલાલિતાઃ
કમળની પાંખડી જેવા નેત્રવાળી પત્ની સાથે, જેમ ઇન્દ્રે શચી સાથે સુખ માણ્યું, તેમ તેની પ્રજાએ પણ સુખથી જીવન વિતાવ્યું અને સંતોષ પામ્યો.
મન્ત્રિણઃ કર્મકુશલાશ્ચક્રુઃ કાર્યાણિ સર્વશઃ । એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ મુનિરુત્તઙ્કનામકઃ
મંત્રીઓએ પોતાની કામગીરીમાં કુશળતાપૂર્વક બધાં કાર્યો પૂર્ણ કર્યા; એ જ સમયે ઉત્તંક નામના ઋષિ આવ્યા.
તક્ષકેણ પરિક્લિષ્ટો હસ્તિનાપુરમભ્યગાત્ । વૈરસ્યાપચિતિં કોઽસ્ય પ્રકુર્યાદિતિ ચિન્તયન્
તક્ષકે દુઃખ આપ્યું હોવાથી, તે હસ્તિનાપુર આવ્યો અને વિચારતો રહ્યો કે તેની દુશ્મનાવટનો બદલો કોણ લેશે.
પરીક્ષિતસુતં મત્વા તં નૃપં સમુપાગતઃ । કાર્યાકાર્યં ન જાનાસિ સમયે નૃપસત્તમ
પારિક્ષિતના પુત્રને રાજા જાણીને, તે તેની પાસે ગયો અને કહ્યું: 'હે શ્રેષ્ઠ રાજા, તું યોગ્ય સમયે શું કરવું અને શું ન કરવું તે જાણતો નથી.'
અકર્તવ્યં કરોષ્યદ્ય કર્તવ્યં ન કરોષિ વૈ । કિં ત્વાં સમ્પ્રાર્થયામ્યદ્ય ગતામર્ષં નિરુદ્યમમ્
'તુ આજે જે કરવું ન જોઈએ એ કરે છે અને જે કરવું જોઈએ એ નથી કરતો; હવે તું ક્રોધ અને પ્રયત્નથી રહિત થયો છે, તો હું તારી પાસે શું માંગું?'
અવૈરજ્ઞમતન્ત્રજ્ઞં બાલચેષ્ટાસમન્વિતમ્ । જનમેજય ઉવાચ કિં વૈરં ન મયા જ્ઞાતં ન કિં પ્રતિકૃતં મયા
જનમેજયે પૂછ્યું: મને કોઈ દુશ્મની વિશે ખબર નથી, ને મેં કોઈ બદલો લીધો નથી. હે ભાગ્યશાળી, મને કહો તો સાચું, અહીં કોઈ દુશ્મની કે કારણ શું છે?
તદ્વદ ત્વં મહાભાગ કરોમિ યદનન્તરમ્ । ઉત્તઙ્ક ઉવાચ પિતા તે નિહતો ભૂપ તક્ષકેણ દુરાત્મના
ઉત્તંકે કહ્યું: હે રાજા, તારો પિતા દુષ્ટ તક્ષકે માર્યો હતો.
મન્ત્રિણસ્ત્વં સમાહૂય પૃચ્છ સ્વપિતૃનાશનમ્ । સૂત ઉવાચ તચ્છ્રુત્વા વચનં રાજા પપ્રચ્છ મન્ત્રિસત્તમાન્
તમે તમારા મંત્રીઓને બોલાવીને પિતાના મૃત્યુ વિશે પૂછો.
ઊચુસ્તે દ્વિજશાપેન દષ્ટઃ સર્પેણ વૈ મૃતઃ । જનમેજય ઉવાચ શાપોઽત્ર કારણં રાજ્ઞઃ શપ્તસ્ય મુનિના કિલ
મંત્રીઓએ કહ્યું: બ્રાહ્મણના શાપથી તારા પિતાને સાપે દંશ્યો અને તે મૃત્યુ પામ્યા.
તક્ષકસ્ય તુ કો દોષો બ્રૂહિ મે મુનિસત્તમ । ઉત્તઙ્ક ઉવાચ તક્ષકેણ ધનં દત્ત્વા કશ્યપઃ સન્નિવારિતઃ
જનમેજયે પૂછ્યું: જો મુનિનો શાપ કારણ છે તો, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તક્ષકનો શું દોષ છે?
ન સ કિં તક્ષકો વૈરી પિતૃહા તવ ભૂપતે । ભાર્યા રુરોઃ પુરા ભૂપ દષ્ટા સર્પેણ સા મૃતા
ઉત્તંકે કહ્યું: તક્ષકે કશ્યપને ધન આપીને પાછો વાળ્યો હતો. તો, હે રાજા, તક્ષક ખરેખર તારો દુશ્મન કે પિતાનો હત્યારો છે?
અવિવાહિતા તુ મુનિના જીવિતા ચ પુનઃ પ્રિયા । રુરુણાપિ કૃતા તત્ર પ્રતિજ્ઞા ચાતિદારુણા
પહેલાં રૂરુની પત્નીને પણ સાપે દંશ્યો અને તે મૃત્યુ પામી હતી, પણ મુનિએ લગ્ન નહોતાં કર્યા અને તેની પ્રિયાને ફરી જીવંત કરી હતી.
યં યં સર્પં પ્રપશ્યામિ તં તં હન્મ્યાયુધેન વૈ । એવં કૃત્વા પ્રતિજ્ઞાં સ શસ્ત્રપાણી રુરુસ્તદા
ત્યાં રૂરુએ ભયાનક પ્રતિજ્ઞા લીધી: 'જે કોઈ સાપ મને દેખાશે, તેને હું શસ્ત્રથી મારી નાખીશ.'
વ્યચરત્પૃથિવીં રાજન્નિઘ્નન્સર્પાન્યતસ્તતઃ । એકદા સ વને ઘોરં ડુણ્ડુભં જરસાન્વિતમ્
આવી પ્રતિજ્ઞા કરીને રૂરુ શસ્ત્ર હાથે ધરતી પર ફરતો અને જ્યાં જ્યાં સાપ મળ્યા ત્યાં તેમને મારી નાખતો.
અપશ્યદ્દણ્ડમુદ્યમ્ય હન્તું તં સમુપાયયૌ । અભ્યહન્રુષિતો વિપ્રસ્તમુવાચાથ ડુણ્ડુભઃ
એક દિવસે, વનમાં, તેણે વૃદ્ધ અને ભયાનક ḍુણḍુભા જોયો અને તેને મારવા દંડ ઉંચક્યો.
નાપરાધ્નોમિ તે વિપ્ર કસ્માન્મામભિહંસિ વૈ । રુરુરુવાચ પ્રાણપ્રિયા મે દયિતા દષ્ટા સર્પેણ સા મૃતા
ક્રોધિત થઈને ઋષિએ તેને મારવાનો પ્રયાસ કર્યો, પણ ḍુણḍુભાએ કહ્યું: 'હે ઋષિ, મેં તારો શું ગુનો કર્યો છે? તું મને કેમ મારવા માંગે છે?'
પ્રતિજ્ઞેયં તદા સર્પ દુઃખિતેન મયા કૃતા । ડુણ્ડુભ ઉવાચ નાહં દશામિ તેઽન્યે વૈ યે દશન્તિ ભુજઙ્ગમાઃ
રૂરુએ કહ્યું: 'મારી પ્રિય પત્નીને સાપે દંશ્યો અને તે મૃત્યુ પામી; દુઃખમાં મેં આ પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી, હે સાપ.'
શરીરસમયોગેન ન માં હિંસિતુમર્હસિ । ઉત્તઙ્ક ઉવાચ શ્રુત્વા તાં માનુષીં વાણીં સર્પેણોક્તાં મનોહરામ્
ḍુણḍુભાએ કહ્યું: 'હું તને દંશતો નથી, બીજા સાપ છે જે દંશે છે. મારા શરીર swabhavને કારણે તું મને ન માર.'
રુરુઃ પપ્રચ્છ કોઽસિ ત્વં કસ્માદ્ડુણ્ડુભતાં ગતઃ । સર્પ ઉવાચ બ્રાહ્મણોઽહં પુરા વિપ્ર સખા મે ખગમાભિધઃ
ઉત્તંકે કહ્યું: તે મનોહર માનવીય વાણી સાંભળીને રૂરુએ પૂછ્યું: 'તુ કોણ છે અને કેમ ḍુણḍુભા થયો?'
વિપ્રો ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠઃ સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ । સ મયા વઞ્જિતો મૌર્ખ્યાત્સર્પં કૃત્વા ચ તાર્ણકમ્
સાપે કહ્યું: 'હું પહેલાં બ્રાહ્મણ હતો, હે ઋષિ. મારો મિત્ર ખગમ નામનો બ્રાહ્મણ હતો, ધર્મમાં શ્રેષ્ઠ, સત્યવંત અને ઇન્દ્રિયજિત.'
ભયં ચ પ્રાપિતોઽત્યર્થમગ્નિહોત્રગૃહે સ્થિતઃ । તેન ભીતેન શપ્તોઽહં વિહ્વલેનાતિવેપિના
મૂર્ખાઈથી મેં તેને છેતર્યો અને સાપ બનાવી દીધો, અને અગ્નિહોત્રના ઘરમાં તેને બહુ ભયમાં મૂકી દીધો.
ભવ સર્પો મન્દબુદ્ધે યેનાહં ધર્ષિતસ્ત્વયા । મયા પ્રસાદિતોઽત્યર્થં સર્પેણાસૌ દ્વિજોત્તમઃ
ભયથી કાંપતા તેણે મને શાપ આપ્યો: 'મૂર્ખ, તું મને દુઃખ આપ્યું છે, એટલે તું સાપ બની જા.'
મામુવાચાથ તત્ક્રોધાત્કિઞ્ચિચ્છાન્તિમવાપ્ય ચ । રુરુસ્તે મોચિતા શાપસ્યાસ્ય સર્પ ભવિષ્યતિ
હું ઘણી વિનંતી કરી, તો ક્રોધ થોડી શાંત થયા પછી તે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે કહ્યું: 'હે સાપ, રૂરુ તને આ શાપમાંથી મુક્ત કરશે.'