સ્તાનસન્ધ્યાદિકં કર્મ તત્રૈવ વિનિવર્ત્ય ચ । રાજકાર્યાણિ સર્વાણિ તત્રસ્થશ્ચાકરોન્નૃપઃ
સ્તાન, સંધ્યા વગેરે તમામ કર્મો પણ ત્યાં જ કરવામાં આવતાં. રાજા ત્યાં રહીને બધાં રાજકાર્ય પણ કરતો.
મન્ત્રિભિઃ સહ સમ્મન્ત્ર્ય ગણયન્દિવસાનપિ । કશ્ચિચ્ચ કશ્યપો નામ બ્રાહ્મણો મન્ત્રિસત્તમઃ
મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કરીને તે દિવસો ગણતો. ત્યાં કશ્યપ નામનો એક બ્રાહ્મણ હતો, જે મંત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ હતો.
શુશ્રાવ ચ તથા શાપં પ્રાપ્તં રાજ્ઞા મહાત્મના । સ ધનાર્થી દ્વિજશ્રેષ્ઠઃ કશ્યપઃ સમચિન્તયત્
તે મહાન આત્માવાળા રાજાને શાપ મળ્યો છે એ વાત પણ તેણે સાંભળી. ધન માટે ઇચ્છુક એવા દ્વિજશ્રેષ્ઠ કશ્યપે મનમાં વિચાર કર્યો.
વ્રજામિ તત્ર યત્રાસ્તે શપ્તો રાજા દ્વિજેન હ । ઇતિ કૃત્વા મતિં વિપ્રઃ સ્વગૃહાન્નિઃસૃતઃ પથિ
હું ત્યાં જઇશ જ્યાં બ્રાહ્મણે શાપ આપેલો રાજા રહે છે – આવું નક્કી કરીને તે બ્રાહ્મણ પોતાના ઘરેથી નીકળી રસ્તે પડ્યો.
કશ્યપો મન્ત્રવિદ્વિદ્વાન્ધનાર્થી મુનિસત્તમઃ
મંત્રોનો જાણકાર, વિદ્વાન અને મુનિશ્રેષ્ઠ કશ્યપ ધન મેળવવા ઇચ્છતો હતો.
પરીક્ષિન્મરણમ્ સૂત ઉવાચ તસ્મિન્નેવ દિને નામ્ના તક્ષકસ્તં નૃપોત્તમમ્ । શપ્તં જ્ઞાત્વા ગૃહાત્તૂર્ણં નિઃસૃતઃ પુરુષોત્તમઃ
સૂતજીએ કહ્યું: એ જ દિવસે તક્ષક નામનો સર્વશ્રેષ્ઠ સાપ, રાજાને શાપ મળ્યો છે એ જાણીને, ઝડપથી પોતાના ઘરેથી નીકળી પડ્યો.
વૃદ્ધબ્રાહ્મણવેષેણ તક્ષકઃ પથિ નિર્ગતઃ । અપશ્યત્કશ્યપં માર્ગે વ્રજન્તં નૃપતિં પ્રતિ
વૃદ્ધ બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરીને તક્ષક રસ્તે નીકળ્યો અને તેણે માર્ગમાં રાજા પાસે જઇ રહેલા કશ્યપને જોયો.
તમપૃચ્છત્પન્નગોઽસૌ બ્રાહ્મણં મન્ત્રવાદિનમ્ । ક્વ ભવાંસ્ત્વરિતો યાતિ કિઞ્ચ કાર્યં ચિકીર્ષતિ
એ સાપે મંત્રજ્ઞ બ્રાહ્મણને પૂછ્યું: 'હું જોઈ રહ્યો છું કે તમે ક્યાંક ઉતાવળમાં જઇ રહ્યા છો, શું કામ કરવા ઇચ્છો છો?'
કશ્યપ ઉવાચ પરીક્ષિતં નૃપશ્રેષ્ઠં તક્ષકશ્ચ પ્રધક્ષ્યતિ । તત્રાહં ત્વરિતો યામિ નૃપં કર્તુમપજ્વરમ્
કશ્યપે કહ્યું: 'તક્ષક પરિક્ષિત રાજાને દહન કરશે, એટલે હું ઉતાવળથી ત્યાં જઈ રહ્યો છું કે જેથી રાજાને દુઃખમાંથી મુક્ત કરી શકું.'
મન્ત્રોઽસ્તિ મમ વિપ્રેન્દ્ર વિષનાશકરઃ કિલ । જીવયિષ્યામ્યહં તં વૈ જીવિતવ્યેઽધુના કિલ
'મારે પાસે એવો મંત્ર છે, જે ઝેરને નાશ કરે છે – હું એ રાજાને જીવિત કરીશ, કેમ કે અત્યારે તેનું જીવવું જ યોગ્ય છે.'
તક્ષક ઉવાચ અહં સ પન્નગો બ્રહ્મંસ્તં ધક્ષ્યામિ મહીપતિમ્ । નિવર્તસ્વ ન શક્તસ્ત્વં મયા દષ્ટં ચિકિત્સિતુમ્
તક્ષકે કહ્યું: 'હું એ સાપ છું જે રાજાને દહન કરશે; તમે પાછા વળી જાવ, કેમ કે મારા ડંખેલા માણસને તમે સારું કરી શકતા નથી.'
કશ્યપ ઉવાચ અહં દષ્ટં ત્વયા સર્પ નૃપં શપ્તં દ્વિજેન વૈ । જીવયિષ્યામ્યસન્દેહં કામં મન્ત્રબલેન વૈ
કશ્યપે કહ્યું: 'હે સાપ, બ્રાહ્મણે શાપ આપેલા રાજાને તું ડંખે તો પણ, હું મંત્રબળથી તેને ચોક્કસ જીવિત કરીશ – એમાં કોઈ શંકા નથી.'
તક્ષક ઉવાચ યદિ ત્વં જીવિતું યાસિ મયા દષ્ટં નૃપોત્તમમ્ । મન્ત્રશક્તિબલં વિપ્ર દર્શય ત્વં મમાનઘ
તક્ષકે કહ્યું: 'જો તમે મારા ડંખેલા સર્વશ્રેષ્ઠ રાજાને જીવિત કરવા જઇ રહ્યા છો, તો હે નિર્દોષ બ્રાહ્મણ, તમારો મંત્રશક્તિનો પ્રભાવ મને બતાવો.'
ધક્ષ્યામ્યેનં ચ ન્યગ્રોધં વિષદંષ્ટ્રાભિરદ્ય વૈ । કશ્યપ ઉવાચ જીવયિષ્યે ત્વયા દષ્ટં દગ્ધં વા પન્નગોત્તમ
'આજે હું મારા ઝેરી દાંતથી આ વટવૃક્ષને દહન કરીશ.' કશ્યપે કહ્યું: 'હે સર્વશ્રેષ્ઠ સાપ, તું તેને ડંખે કે દહન કરે, હું તેને જીવિત કરીશ.'
સૂત ઉવાચ અદશત્પન્નગો વૃક્ષં ભસ્મસાચ્ચ ચકાર તમ્ । ઉવાચ કશ્યપં ભૂયો જીવયૈનં દ્વિજોત્તમ
સૂતજીએ કહ્યું: એ સાપે વૃક્ષને ડંખ્યું અને તેને રાખ કરી નાખ્યું; પછી તેણે કશ્યપને કહ્યું: 'હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, હવે તેને જીવિત કરો.'
દૃષ્ટ્વા ભસ્મીકૃતં વૃક્ષં પન્નગેન વિષાગ્નિના । સર્વં ભસ્મ સમાહૃત્ય કશ્યપો વાક્યમબ્રવીત્
સાપના ઝેરથી વૃક્ષ બળીને રાખ થઈ ગયું જોઈ, કશ્યપે એ બધું રાખ ભેગું કરી અને કહ્યું:
પશ્ય મન્ત્રબલં મેઽદ્ય ન્યગ્રોધં પન્નગોત્તમ । જીવયામ્યદ્ય વૃક્ષં વૈ પશ્યતસ્તે મહાવિષ
'હે સર્વશ્રેષ્ઠ સાપ, આજે મારા મંત્રબળને જો; હવે હું આ વટવૃક્ષને તારી સામે જીવિત કરીશ, હે મહાઝેરી!'
ઇત્યુક્ત્વા જલમાદાય કશ્યપો મન્ત્રવિત્તમઃ । સિષેચ ભસ્મરાશિં તં મન્ત્રિતેનૈવ વારિણા
આવી રીતે કહીને, મંત્રજ્ઞ કશ્યપે પાણી લીધું અને મંત્રપૂર્વક એ રાખ પર છાંટ્યું.
તદ્વારિસેચનાજ્જાતો ન્યગ્રોધઃ પૂર્વવચ્છુભઃ । વિસ્મયં તક્ષકઃ પ્રાપ્તો દૃષ્ટ્વા તં જીવિતં નગમ્
એ પાણી છાંટવાથી વટવૃક્ષ પહેલાં જેવું જ સુંદર ઊભું થઈ ગયું; એ વૃક્ષ જીવતું જોઈ તક્ષકને ખૂબ આશ્ચર્ય થયું.
તમાહ કશ્યપં નાગઃ કિમર્થં તે પરિશ્રમઃ । સમ્પાદયામિ તં કામં બ્રૂહિ વાડવ વાઞ્છિતમ્
એ સમયે તક્ષકે કશ્યપને કહ્યું: 'તમે આટલો પરિશ્રમ શા માટે કરો છો? તમારી જે ઇચ્છા હોય તે કહો, હું એ પૂરી કરી દઈશ.'
કશ્યપ ઉવાચ વિત્તાર્થી નૃપતિં મત્વા શપ્તં પન્નગ નિઃસૃતઃ । ગૃહાદહં ચોપકર્તું વિદ્યયા નૃપસત્તમમ્
કશ્યપે કહ્યું: ધન મેળવવાની ઇચ્છાથી મેં રાજાને મારું સાધન માન્યો અને જ્યારે સાપને શાપ મળ્યો, પછી હું મારા ઘરમાંથી નીકળી, મારી વિદ્યા વડે તે ઉત્તમ રાજાની મદદ કરવા ગયો.
તક્ષક ઉવાચ વિત્તં ગૃહાણ વિપ્રેન્દ્ર યાવદિચ્છસિ પાર્થિવાત્ । દદામિ સ્વગૃહં યાહિ સકામોઽહં ભવામ્યતઃ
તક્ષકે કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તને રાજા પાસેથી જેટલું ધન જોઈએ તેટલું લઈ લે; હું તને આપી દઈશ. હવે તું તારા ઘરે જઈશ, કારણ કે હું સંતોષમાં છું.
સૂત ઉવાચ તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય કશ્યપઃ પરમાર્થવિત્ । ચિન્તયામાસ મનસા કિં કરોમિ પુનઃ પુનઃ
સૂતે કહ્યું: તેનાં શબ્દો સાંભળી, પરમ તત્વ જાણનારા કશ્યપે મનમાં વારંવાર વિચારવાનું શરૂ કર્યું—હવે હું શું કરું?
ધનં ગહીત્વા સ્વગૃહં પ્રયામિ યદ્યહં પુનઃ । ભવિષ્યતિ ન મે કીર્તિર્લોકે લોભસમાશ્રયાત્
જો હું ધન લઈને પાછો ઘરે જઈશ, તો લોભના કારણે મારી લોકમાં કીર્તિ રહેશે નહીં.
જીવિતેઽથ નૃપશ્રેષ્ઠે કીર્તિઃ સ્યાદચલા મમ । ધનપ્રાપ્તિશ્ચ બહુધા ભવેત્પુણ્યં ચ જીવનાત્
પણ જો હું આ શ્રેષ્ઠ રાજાને જીવતો રાખીશ, તો મારી કીર્તિ અડગ રહેશે, ઘણું ધન પણ મળશે અને જીવ બચાવવાથી પુણ્ય પણ મળશે.
રક્ષણીયં યશઃ કામં ધિગ્ધનં યશસા વિના । સર્વસ્વં રઘુણા પૂર્વં દત્તં વિપ્રાય કીર્તયે
કીર્તિને હંમેશા સાચવી રાખવી જોઈએ; કીર્તિ વિના ધન વ્યર્થ છે. રઘુએ પણ કીર્તિ માટે પોતાનું બધું બ્રાહ્મણને આપી દીધું હતું.
હરિશ્ચન્દ્રેણ કર્ણેન કીર્ત્યર્થં બહુવિસ્તરમ્ । ઉપેક્ષેયં કથં ભૂપં દહ્યમાનં વિષાગ્નિના
હરિશ્ચંદ્ર અને કર્ણે પણ કીર્તિ માટે ઘણું દાન આપ્યું હતું. તો પછી હું ઝેરની આગે બળી રહેલા રાજાને કેમ અવગણું?
જીવિતેઽદ્ય મયા રાજ્ઞિ સુખં સર્વજનસ્ય ચ । અરાજકે પ્રજાનાશો ભવિતા નાત્ર સંશયઃ
જો આજે હું રાજાને જીવતો રાખીશ, તો બધાંને સુખ મળશે; રાજા વિના પ્રજાનો નાશ નિશ્ચિત છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
પ્રજાનાશસ્ય પાપં મે ભવિષ્યતિ મૃતે નૃપે । અપકીર્તિશ્ચ લોકેષુ ધનલોભાદ્ભવિષ્યતિ
જો રાજાનો મૃત્યુ થાય, તો પ્રજાના નાશનું પાપ પણ મારું રહેશે અને ધનના લોભથી દુનિયામાં મારી બદનામિ થશે.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા ધ્યાનં કૃત્વા સ કશ્યપઃ । ગતાયુષં ચ નૃપતિં જ્ઞાતવામ્બુદ્ધિમત્તરઃ
આ રીતે મનમાં વિચાર કરીને, કશ્યપે ધ્યાન કર્યું અને પોતાની બુદ્ધિથી જાણ્યું કે હવે રાજાનું આયુષ્ય પૂરું થયું છે.