સમુત્તિષ્ઠતુ તન્વઙ્ગી વ્રતચર્યાપ્રભાવતઃ । ધર્મ ઉવાચ વિશ્વાવસુસુતાં કન્યાં દેવદૂત યદીચ્છસિ
વ્રત અને નિયમના પ્રભાવથી એ સુકુમારી કન્યા ઊભી થાય. ધર્મરાજ બોલ્યા: હે દેવદૂત, જો તું વિશ્વાવસુની પુત્રીને ઈચ્છે છે,
ઉત્તિષ્ઠત્વાયુષોઽર્ધેન રુરું ગત્વા ત્વમર્પય । રાજોવાચ એવમુક્તસ્તતો ગત્વા જીવયિત્વા પ્રમદ્વરામ્
તો એ રુરુના આયુષ્યના અડધા ભાગથી જીવંત થાય; તું જઈને એને રુરુને સોંપ. રાજાએ કહ્યું: એમ કહીને તે ગયો અને પ્રમદ્વરાને જીવંત કરી.
રુરોઃ સમર્પયામાસ દેવદૂતસ્ત્વરાન્વિતઃ । તતઃ શુભેઽહ્નિ વિધિના રુરુણાપિ વિવાહિતા
દેવદૂતે ઝડપથી પ્રમદ્વરાને રુરુને સોંપી દીધી. પછી શુભ દિવસે અને વિધિ પ્રમાણે રુરુએ તેની સાથે લગ્ન કર્યા.
ઇત્થં ચોપાયયોગેન મૃતાપ્યુજ્જીવિતા તદા । ઉપાયસ્તુ પ્રકર્તવ્યઃ સર્વથા શાસ્ત્રસમ્મતઃ
આ રીતે, આ ઉપાયથી મૃત્યુ પામેલા પણ જીવંત થઈ ગયા. શાસ્ત્ર અનુસાર હંમેશા એવો ઉપાય કરવો જોઈએ.
મણિમન્ત્રૌષધીભિશ્ચ વિધિવત્પ્રાણરક્ષણે । ઇત્યુક્ત્વા સચિવાન્ રાજા કલ્પયિત્વા સુરક્ષકાન્
મણિ, મંત્ર અને ઔષધિ વડે નિયમસર પ્રાણોની રક્ષા કરવી જોઈએ. આવું કહીને રાજાએ મંત્રીઓની નિમણૂક કરી અને રક્ષકો ગોઠવ્યા.
કારયિત્વાથ પ્રાસાદં સપ્તભૂમિકમુત્તમમ્ । આરુરોહોત્તરાસૂનુઃ સચિવૈઃ સહ તત્ક્ષણમ્
પછી એણે ઉત્તમ સાત માળનું મહેલ બાંધાવ્યું. એ સમયે રાજપુત્ર મંત્રીઓ સાથે ત્યાં ચડી ગયો.
મણિમન્ત્રધરાઃ શૂરાઃ સ્થાપિતાસ્તત્ર રક્ષણે । પ્રેષયામાસ ભૂપાલો મુનિં ગૌરમુખં તતઃ
મણિ અને મંત્ર ધારણ કરનારા શૂરવીર રક્ષાના માટે ત્યાં ગોઠવવામાં આવ્યા. પછી રાજાએ ગૌરમુખ મુનિને મોકલ્યા.
પ્રસાદાર્થં સેવકસ્ય ક્ષમસ્વેતિ પુનઃ પુનઃ । બ્રાહ્મણાન્સિદ્ધમન્ત્રજ્ઞાન્ રક્ષણાર્થમિતસ્તતઃ
સેવકના પ્રસાદ માટે એ વારંવાર ક્ષમા માગતો હતો. સિદ્ધ મંત્ર જાણતા બ્રાહ્મણોને રક્ષા માટે ત્યાં મોકલવામાં આવ્યા.
મન્ત્રિપુત્રઃ સ્થિતસ્તત્ર સ્થાપયામાસ દન્તિનઃ । ન કશ્ચિદારુહેત્તત્ર પ્રાસાદે ચાતિરક્ષિતે
મંત્રીઓનો પુત્ર ત્યાં રાખવામાં આવ્યો અને દંતીઓ પણ રક્ષા માટે ગોઠવાયા. એ મહેલમાં કોઈ પણ પ્રવેશી શકતું નહોતું.
વાતોઽપિ ન ચરેત્તત્ર પ્રવેશે વિનિવાર્યતે । ભક્ષ્યભોજ્યાદિકં રાજા તત્રસ્થશ્ચ ચકાર સઃ
ત્યાં તો પવન પણ ફૂંકાઈ શકતો નહોતો; પ્રવેશ પર કડક મનાઈ હતી. રાજા ત્યાં રહીને બધાં ભોજન-પાનની વ્યવસ્થા કરતો.
સ્તાનસન્ધ્યાદિકં કર્મ તત્રૈવ વિનિવર્ત્ય ચ । રાજકાર્યાણિ સર્વાણિ તત્રસ્થશ્ચાકરોન્નૃપઃ
સ્તાન, સંધ્યા વગેરે તમામ કર્મો પણ ત્યાં જ કરવામાં આવતાં. રાજા ત્યાં રહીને બધાં રાજકાર્ય પણ કરતો.
મન્ત્રિભિઃ સહ સમ્મન્ત્ર્ય ગણયન્દિવસાનપિ । કશ્ચિચ્ચ કશ્યપો નામ બ્રાહ્મણો મન્ત્રિસત્તમઃ
મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કરીને તે દિવસો ગણતો. ત્યાં કશ્યપ નામનો એક બ્રાહ્મણ હતો, જે મંત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ હતો.
શુશ્રાવ ચ તથા શાપં પ્રાપ્તં રાજ્ઞા મહાત્મના । સ ધનાર્થી દ્વિજશ્રેષ્ઠઃ કશ્યપઃ સમચિન્તયત્
તે મહાન આત્માવાળા રાજાને શાપ મળ્યો છે એ વાત પણ તેણે સાંભળી. ધન માટે ઇચ્છુક એવા દ્વિજશ્રેષ્ઠ કશ્યપે મનમાં વિચાર કર્યો.
વ્રજામિ તત્ર યત્રાસ્તે શપ્તો રાજા દ્વિજેન હ । ઇતિ કૃત્વા મતિં વિપ્રઃ સ્વગૃહાન્નિઃસૃતઃ પથિ
હું ત્યાં જઇશ જ્યાં બ્રાહ્મણે શાપ આપેલો રાજા રહે છે – આવું નક્કી કરીને તે બ્રાહ્મણ પોતાના ઘરેથી નીકળી રસ્તે પડ્યો.
કશ્યપો મન્ત્રવિદ્વિદ્વાન્ધનાર્થી મુનિસત્તમઃ
મંત્રોનો જાણકાર, વિદ્વાન અને મુનિશ્રેષ્ઠ કશ્યપ ધન મેળવવા ઇચ્છતો હતો.
પરીક્ષિન્મરણમ્ સૂત ઉવાચ તસ્મિન્નેવ દિને નામ્ના તક્ષકસ્તં નૃપોત્તમમ્ । શપ્તં જ્ઞાત્વા ગૃહાત્તૂર્ણં નિઃસૃતઃ પુરુષોત્તમઃ
સૂતજીએ કહ્યું: એ જ દિવસે તક્ષક નામનો સર્વશ્રેષ્ઠ સાપ, રાજાને શાપ મળ્યો છે એ જાણીને, ઝડપથી પોતાના ઘરેથી નીકળી પડ્યો.
વૃદ્ધબ્રાહ્મણવેષેણ તક્ષકઃ પથિ નિર્ગતઃ । અપશ્યત્કશ્યપં માર્ગે વ્રજન્તં નૃપતિં પ્રતિ
વૃદ્ધ બ્રાહ્મણનું રૂપ ધારણ કરીને તક્ષક રસ્તે નીકળ્યો અને તેણે માર્ગમાં રાજા પાસે જઇ રહેલા કશ્યપને જોયો.
તમપૃચ્છત્પન્નગોઽસૌ બ્રાહ્મણં મન્ત્રવાદિનમ્ । ક્વ ભવાંસ્ત્વરિતો યાતિ કિઞ્ચ કાર્યં ચિકીર્ષતિ
એ સાપે મંત્રજ્ઞ બ્રાહ્મણને પૂછ્યું: 'હું જોઈ રહ્યો છું કે તમે ક્યાંક ઉતાવળમાં જઇ રહ્યા છો, શું કામ કરવા ઇચ્છો છો?'
કશ્યપ ઉવાચ પરીક્ષિતં નૃપશ્રેષ્ઠં તક્ષકશ્ચ પ્રધક્ષ્યતિ । તત્રાહં ત્વરિતો યામિ નૃપં કર્તુમપજ્વરમ્
કશ્યપે કહ્યું: 'તક્ષક પરિક્ષિત રાજાને દહન કરશે, એટલે હું ઉતાવળથી ત્યાં જઈ રહ્યો છું કે જેથી રાજાને દુઃખમાંથી મુક્ત કરી શકું.'
મન્ત્રોઽસ્તિ મમ વિપ્રેન્દ્ર વિષનાશકરઃ કિલ । જીવયિષ્યામ્યહં તં વૈ જીવિતવ્યેઽધુના કિલ
'મારે પાસે એવો મંત્ર છે, જે ઝેરને નાશ કરે છે – હું એ રાજાને જીવિત કરીશ, કેમ કે અત્યારે તેનું જીવવું જ યોગ્ય છે.'
તક્ષક ઉવાચ અહં સ પન્નગો બ્રહ્મંસ્તં ધક્ષ્યામિ મહીપતિમ્ । નિવર્તસ્વ ન શક્તસ્ત્વં મયા દષ્ટં ચિકિત્સિતુમ્
તક્ષકે કહ્યું: 'હું એ સાપ છું જે રાજાને દહન કરશે; તમે પાછા વળી જાવ, કેમ કે મારા ડંખેલા માણસને તમે સારું કરી શકતા નથી.'
કશ્યપ ઉવાચ અહં દષ્ટં ત્વયા સર્પ નૃપં શપ્તં દ્વિજેન વૈ । જીવયિષ્યામ્યસન્દેહં કામં મન્ત્રબલેન વૈ
કશ્યપે કહ્યું: 'હે સાપ, બ્રાહ્મણે શાપ આપેલા રાજાને તું ડંખે તો પણ, હું મંત્રબળથી તેને ચોક્કસ જીવિત કરીશ – એમાં કોઈ શંકા નથી.'
તક્ષક ઉવાચ યદિ ત્વં જીવિતું યાસિ મયા દષ્ટં નૃપોત્તમમ્ । મન્ત્રશક્તિબલં વિપ્ર દર્શય ત્વં મમાનઘ
તક્ષકે કહ્યું: 'જો તમે મારા ડંખેલા સર્વશ્રેષ્ઠ રાજાને જીવિત કરવા જઇ રહ્યા છો, તો હે નિર્દોષ બ્રાહ્મણ, તમારો મંત્રશક્તિનો પ્રભાવ મને બતાવો.'
ધક્ષ્યામ્યેનં ચ ન્યગ્રોધં વિષદંષ્ટ્રાભિરદ્ય વૈ । કશ્યપ ઉવાચ જીવયિષ્યે ત્વયા દષ્ટં દગ્ધં વા પન્નગોત્તમ
'આજે હું મારા ઝેરી દાંતથી આ વટવૃક્ષને દહન કરીશ.' કશ્યપે કહ્યું: 'હે સર્વશ્રેષ્ઠ સાપ, તું તેને ડંખે કે દહન કરે, હું તેને જીવિત કરીશ.'
સૂત ઉવાચ અદશત્પન્નગો વૃક્ષં ભસ્મસાચ્ચ ચકાર તમ્ । ઉવાચ કશ્યપં ભૂયો જીવયૈનં દ્વિજોત્તમ
સૂતજીએ કહ્યું: એ સાપે વૃક્ષને ડંખ્યું અને તેને રાખ કરી નાખ્યું; પછી તેણે કશ્યપને કહ્યું: 'હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, હવે તેને જીવિત કરો.'
દૃષ્ટ્વા ભસ્મીકૃતં વૃક્ષં પન્નગેન વિષાગ્નિના । સર્વં ભસ્મ સમાહૃત્ય કશ્યપો વાક્યમબ્રવીત્
સાપના ઝેરથી વૃક્ષ બળીને રાખ થઈ ગયું જોઈ, કશ્યપે એ બધું રાખ ભેગું કરી અને કહ્યું:
પશ્ય મન્ત્રબલં મેઽદ્ય ન્યગ્રોધં પન્નગોત્તમ । જીવયામ્યદ્ય વૃક્ષં વૈ પશ્યતસ્તે મહાવિષ
'હે સર્વશ્રેષ્ઠ સાપ, આજે મારા મંત્રબળને જો; હવે હું આ વટવૃક્ષને તારી સામે જીવિત કરીશ, હે મહાઝેરી!'
ઇત્યુક્ત્વા જલમાદાય કશ્યપો મન્ત્રવિત્તમઃ । સિષેચ ભસ્મરાશિં તં મન્ત્રિતેનૈવ વારિણા
આવી રીતે કહીને, મંત્રજ્ઞ કશ્યપે પાણી લીધું અને મંત્રપૂર્વક એ રાખ પર છાંટ્યું.
તદ્વારિસેચનાજ્જાતો ન્યગ્રોધઃ પૂર્વવચ્છુભઃ । વિસ્મયં તક્ષકઃ પ્રાપ્તો દૃષ્ટ્વા તં જીવિતં નગમ્
એ પાણી છાંટવાથી વટવૃક્ષ પહેલાં જેવું જ સુંદર ઊભું થઈ ગયું; એ વૃક્ષ જીવતું જોઈ તક્ષકને ખૂબ આશ્ચર્ય થયું.
તમાહ કશ્યપં નાગઃ કિમર્થં તે પરિશ્રમઃ । સમ્પાદયામિ તં કામં બ્રૂહિ વાડવ વાઞ્છિતમ્
એ સમયે તક્ષકે કશ્યપને કહ્યું: 'તમે આટલો પરિશ્રમ શા માટે કરો છો? તમારી જે ઇચ્છા હોય તે કહો, હું એ પૂરી કરી દઈશ.'