ક્રીડાં ચક્રે નદીતીરે ત્રિષુ લોકેષુ સુન્દરી । ગર્ભં વિશ્વાવસોઃ પ્રાપ્ય નિર્ગતા વરવર્ણિની
ત્રણે લોકમાં સુંદર એવી એ મેનકા નદીના કાંઠે રમતી હતી. વિશ્વાવસુના ગર્ભથી એ તેજસ્વિ સ્ત્રી ત્યાંથી નીકળી ગઈ.
સ્થૂલકેશાશ્રમે ગત્વા વિસસર્જ વરાપ્સરાઃ । કન્યકાં ચ નદીતીરે ત્રિષુ લોકેષુ સુન્દરીમ્
એ શ્રેષ્ઠ અપ્સરાએ સ્થૂલાકેશના આશ્રમમાં જઈને, ત્રણે લોકની સુંદર કન્યાને નદીના કાંઠે મૂકી દીધી.
દૃષ્ટ્વાનાથાં તદા કન્યાં જગ્રાહ મુનિસત્તમઃ । પુપોષ સ્થૂલકેશસ્તુ નામ્ના ચક્રે પ્રમદ્વરામ્
એ સમયે અનાથ કન્યાને જોઈને મહાન ઋષિએ તેને ઉઠાવી લીધી. સ્થૂલાકેશે તેને ઉછેરી અને તેનું નામ પ્રમદ્વરા રાખ્યું.
સા કાલે યૌવનં પ્રાપ્તા સર્વલક્ષણસંયુતા । રુરુર્દૃષ્ટ્વાથ તાં બાલાં કામબાણાર્દિતો હ્યભૂત્
સમય જતાં એ કન્યા યુવાન થઈ, સર્વે શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હતી. રુરુએ એ બાળાને જોઈ અને પ્રેમમાં પડ્યો.
પરીક્ષિદ્રાજ્ઞો ગુપ્તગૃહે વાસવર્ણનમ્ પરીક્ષિદુવાચ કામાર્તઃ સ મુનિર્ગત્વા રુરુઃ સુપ્તો નિજાશ્રમે । પિતા પપ્રચ્છ દીનં તં કિં રુરો વિમના અસિ
પરીક્ષિતે પૂછ્યું: પ્રેમથી વ્યાકુળ રુરુ પોતાના આશ્રમમાં ગયો, ત્યારે તેના પિતા ઊંઘતા હતા. પિતાએ દુઃખી થઈને પુછ્યું: 'રુરુ, તું આમ ઉદાસ કેમ છે?''
સ તમાહાતિકામાર્તઃ સ્થૂલકેશસ્ય ચાશ્રમે । કન્યા પ્રમદ્વરા નામ સા મે ભાર્યા ભવેદિતિ
પ્રેમથી ખૂબ જ વ્યાકુળ થઈ, રુરુએ કહ્યું: 'સ્થૂલાકેશના આશ્રમમાં પ્રમદ્વરા નામની એક કન્યા છે—એ જ મારી પત્ની બને.'
સ ગત્વા પ્રમતિસ્તૂર્ણં સ્થૂલકેશં મહામુનિમ્ । પ્રમુહ્ય સુમુખં કૃત્વા યયાચે તાં વરાનનામ્
પછી પ્રમતીએ ઝડપથી મહાન ઋષિ સ્થૂલાકેશ પાસે જઈ, વિનમ્રતાથી અને હસતાં મુખે એ તેજસ્વિ કન્યાને માગી.
દદૌ વાચં સ્થૂલકેશઃ પ્રદાસ્યામિ શુભેઽહનિ । વિવાહાર્થં ચ સમ્ભારં રચયામાસતુર્વને
સ્થૂલાકેશે વચન આપ્યું: 'શુભ દિવસે હું તેને આપીશ.' અને બંનેએ વનમાં લગ્નની તૈયારી શરૂ કરી.
પ્રમતિઃ સ્થૂલકેશશ્ચ વિવાહાર્થં સમુદ્યતૌ । બભૂવતુર્મહાત્માનૌ સમીપસ્થૌ તપોવને
પ્રમતિ અને સ્થૂલાકેશ, બંને મહાન આત્માઓ, લગ્ન માટે ઉત્સુક થઈ, આશ્રમની નજીક જ રહીને તૈયારીઓ કરતા હતા.
તસ્મિન્નવસરે કન્યા રમમાણા ગૃહાઙ્ગણે । પ્રસુપ્તં પન્નગં પાદેનાસ્પૃશચ્ચારુલોચના
એ સમયે, એ સુંદર કન્યા ઘરઆંગણામાં રમતી હતી. અચાનક તેના પગથી ઊંઘતો સાપ સ્પર્શાઈ ગયો.
દષ્ટા તુ પન્નગેનાથ સા મમાર વરાઙ્ગના । કોલાહલસ્તદા જાતો મૃતાં દૃષ્ટ્વા પ્રમદ્વરામ્
સાપે દંશ આપતાં જ એ શ્રેષ્ઠ કન્યા મૃત્યુ પામી. પ્રમદ્વરાને મૃત જોઈને ત્યાં ભારે હલચલ મચી ગઈ.
મિલિતા મુનયઃ સર્વે ચુક્રુશુઃ શોકસંયુતાઃ । ભૂમૌ તાં પતિતાં દૃષ્ટ્વા પિતા તસ્યાતિદુઃખિતઃ
બધા ઋષિઓ એકઠા થયા, દુઃખથી રડવા લાગ્યા. જમીન પર પડીેલી દીકરીને જોઈ તેના પિતા ખૂબ જ દુઃખી થયા.
રુરોદ વિગતપ્રાણાં દીપ્યમાનાં સુતેજસા । રુરુઃ શ્રુત્વા તદાક્રન્દં દર્શનાર્થં સમાગતઃ
પિતા પોતાના તેજસ્વી પણ નિર્વાણ થયેલી દીકરી પર રડતા હતા. એ રડવાનો અવાજ સાંભળી રુરુ પણ ત્યાં પહોંચી ગયો.
દદર્શ પતિતાં તત્ર સજીવામિવ કામિનીમ્ । રુદન્તં સ્થૂલકેશં ચ દૃષ્ટ્વાન્યાનૃષિસત્તમાન્
તેને ત્યાં પડેલી, જીવતી જેવી લાગતી પોતાની પ્રિય કન્યાને જોઈ. સ્થૂલાકેશ અને બીજા મહાન ઋષિઓને રડતાં જોઈ.
રુરુઃ સ્થાનાદ્બહિર્ગત્વા રુરોદ વિરહાકુલઃ । અહો દૈવેન સર્પોઽયં પ્રેષિતઃ પરમાદ્ભુતઃ
રુરુ ત્યાંથી બહાર ગયો અને વિયોગથી વ્યથિત થઈ રડવા લાગ્યો: 'અરે, ભાગ્યે આ સાપ મોકલાયો છે—કેવું અદ્ભુત છે!'
મમ શર્મવિઘાતાય દુઃખહેતુરયં કિલ । કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ મૃતા મે પ્રાણવલ્લભા
'આ જ તો મારા દુઃખનું કારણ છે, મારા સુખનો વિનાશક છે. હવે હું શું કરું, ક્યાં જઉં—મારી પ્રાણપ્રિય તો મૃત્યુ પામી.'
ન વૈ જીવિતુમિચ્છામિ વિયુક્તઃ પ્રિયયાનયા । નાલિઙ્ગિતા વરારોહા ન મયા ચુમ્બિતા મુખે
હું મારા પ્રિયાથી વિયોગમાં જીવવું જ નથી ઇચ્છતો; એ સુંદર કાયાવાળી મને કદી મળતી નથી, મેં એને કદી વહાલથી વળગી પણ નથી.
ન પાણિગ્રહણં પ્રાપ્તં મન્દભાગ્યેન સર્વથા । લાજાહોમસ્તથા ચાગ્નૌ ન કૃતસ્ત્વનયા સહ
મારા દુર્ભાગ્યે, હું ક્યારેય એની સાથે હાથમાં હાથ નાખી લગ્ન કરી શક્યો નથી; અને એ સાથે અગ્નિમાં લાજ હવન પણ નથી કર્યો.
માનુષ્યં ધિગિદં કામં ગચ્છન્ત્વદ્ય મમાસવઃ । દુઃખિતસ્ય ન વા મૃત્યુર્વાઞ્છિતઃ સમુપૈતિ હિ
આ માનવ જીવન પર શાપ છે, કારણ કે આજે તો મારું જીવવું જ બાકી નથી; દુઃખી માણસને તો મૃત્યુ પણ ઇચ્છે છતાં મળતું નથી.
સુખં તર્હિ કથં દિવ્યમાપ્યતે ભુવિ વાઞ્છિતમ્ । પ્રપતામિ હ્રદે ઘોરે પાવકે પ્રપતામ્યહમ્
હું જે સુખ ઇચ્છું છું, એ સ્વર્ગમાં હોય કે ધરતી પર, તે મને કઈ રીતે મળશે? હવે તો હું ભયાનક નદીમાં કૂદી જઇશ, અથવા અગ્નિમાં પડઇશ.
વિષમદ્મિ ગલે પાશં કૃત્વા પ્રાણાંસ્ત્યજામ્યહમ્ । વિલપ્યૈવં રુરુસ્તત્ર વિચાર્ય મનસા પુનઃ
હું ઝેર પી લઈશ, અથવા ગળે ફાંસો બાંધીને પ્રાણ ત્યજી દઈશ; આવું વિચારીને એ ત્યાં રડતો રહ્યો અને મનમાં ફરી વિચારતો રહ્યો.
ઉપાયં ચિન્તયામાસ સ્થિતસ્તસ્મિન્નદીતટે । મરણાત્કિં ફલં મે સ્યાદાત્મહત્યા દુરત્યયા
એ નદીના કિનારે ઊભો રહીને ઉપાય વિચારવા લાગ્યો; આટલી ભયાનક આત્મહત્યાથી મને શું ફળ મળશે?
દુઃખિતશ્ચ પિતા મે સ્યાજ્જનની ચાતિદુઃખિતા । દૈવસ્તુષ્ટો ભવેત્કામં દૃષ્ટ્વા માં ત્યક્તજીવિતમ્
મારા પિતા દુઃખી થશે અને મારી માતા તો ખૂબ જ દુઃખી થશે; કદાચ દૈવને તો મારો અંત જોઈને સંતોષ થશે.
સર્વઃ પ્રમુદિતશ્ચ સ્યાન્મત્ક્ષયે નાત્ર સંશયઃ । ઉપકારઃ પ્રિયાયાઃ કઃ પરલોકે ભવેદપિ
મારા નાશથી બધા ખુશ થઈ જશે, એમાં કોઈ શંકા નથી; પણ મારા પ્રિયાને તો બીજા લોકમાં પણ શું લાભ થશે?
મૃતે મય્યાત્મઘાતેન વિરહાત્પીડિતેઽપિ ચ । પરલોકે પ્રિયા સાપિ ન મે સ્યાદાત્મઘાતિનઃ
હું જો વિયોગના દુઃખે આત્મહત્યા કરી દઉં, તો પણ પરલોકમાં એ પ્રિયા તો મારી નહીં રહે, કેમ કે આત્મહત્યા કરનારને એ મળતી નથી.
એતદર્થં મૃતે દોષા મયિ નૈવામૃતે પુનઃ । વિમૃશ્યૈવ રુરુસ્તત્ર સ્નાત્વાચમ્ય શુચિઃ સ્થિતઃ
આ કારણે, જો હું મરી જાઉં તો પાપ મારા પર આવશે, પણ ન મરું તો નહીં; આવું વિચારતા એ ત્યાં રડતો રહ્યો, સ્નાન કરીને શુદ્ધ થઈને ઊભો રહ્યો.
અબ્રવીદ્વચનં કૃત્વા જલં પાણાવસૌ મુનિઃ । યન્મયા સુકૃતં કિઞ્ચિત્કૃતં દેવાર્ચનાદિકમ્
એમ કહીને, ઋષિએ હાથમાં પાણી લીધું અને કહ્યું: મેં દેવપૂજા વગેરે જે કંઈ સારા કર્મ કર્યા હોય—
ગુરવઃ પૂજિતા ભક્ત્યા હુતં જપ્તં તપઃ કૃતમ્ । અધીતાસ્ત્વખિલા વેદા ગાયત્રી સંસ્કૃતા યદિ
ગુરુઓની ભક્તિપૂર્વક સેવા કરી હોય, હવન, જપ, તપ કર્યા હોય, બધા વેદો ભણ્યા હોય, અને ગાયત્રીનું સંસ્કાર કર્યું હોય—
રવિરારાધિતસ્તેન સઞ્જીવતુ મમ પ્રિયા । યદિ જીવેન્ન મે કાન્તા ત્યજે પ્રાણાનહં તતઃ
સૂર્યદેવની આરાધનાથી જો મને પુણ્ય મળ્યું હોય, તો મારી પ્રિયા ફરી જીવંત થાય; જો એ જીવતી ન હોય, તો હું પણ પ્રાણ છોડી દઈશ.
ઇત્યુક્ત્વા તજ્જલં ભૂમૌ ચિક્ષેપારાધ્ય દેવતાઃ । રાજોવાચ એવં વિલપતસ્તસ્ય ભાર્યયા દુઃખિતસ્ય ચ
આવી પ્રાર્થના કરીને એણે તે પાણી ધરતી પર ઢાળી દીધું અને દેવતાઓની પૂજા કરી.