પ્રત્યક્ષં તત્ર દૃષ્ટાન્તં પશ્યન્તુ સચિવાઃ કિલ । દિવિ કોઽપિ પૃથિવ્યાં વા દૃશ્યતે પુરુષઃ ક્વચિત્
'મંત્રીઓ એ ઉદાહરણ સ્પષ્ટ જોઈ શકે છે. આકાશમાં કે ધરતી પર કોઈ માણસ ક્યારેય ભાગ્યથી બચી ગયો હોય એવું જોવા મળ્યું છે?'
દૈવે મતિં સમાધાય યસ્તિષ્ઠેત્તુ નિરુદ્યમઃ । વિરક્તસ્તુ યતિર્ભૂત્વા ભિક્ષાર્થં યાતિ સર્વથા
'જ્યારે મનુષ્ય ભાગ્યમાં મન લગાવીને પ્રયત્ન છોડે છે, ત્યારે તે નિષ્ક્રિય રહે છે; અથવા, વૈરાગ્ય ધારણ કરીને યતિ બનીને સર્વત્ર ભિક્ષા માટે જાય છે.'
ગૃહસ્થાનાં ગૃહે કામમાહૂતો વાથવાન્યથા । યદૃચ્છયોપપન્નં ચ ક્ષિપ્તં કેનાપિ વા મુખે
'ગૃહસ્થોના ઘરમાં, બોલાવ્યા હોય કે ન હોય, જે કંઈ સહેજે મળે અથવા કોઈએ મોઢામાં મૂકે—'
ઉદ્યમેન વિના ચાસ્યાદુદરે સંવિશેત્કથમ્ । પ્રયત્નશ્ચોદ્યમે કાર્યો યદા સિદ્ધિં ન યાતિ ચેત્
'પ્રયત્ન વિના એ ખોરાક પેટમાં કેવી રીતે પહોંચે? પ્રયત્ન તો કરવો જ પડે, કારણ કે જો સફળતા ન મળે તો—'
તદા દૈવં સ્થિતં ચેતિ ચિત્તમાલમ્બયેદ્બુધઃ । મન્ત્રિણ ઊચુઃ કો મુનિર્યેન દત્ત્વાર્ધમાયુષો જીવિતા પ્રિયા
'ત્યારે બુદ્ધિશાળાએ ભાગ્ય પર આધાર રાખવો જોઈએ.' મંત્રીઓએ પૂછ્યું: 'કયો ઋષિએ પોતાનું અડધું આયુષ્ય આપી પોતાની પ્રિયાને જીવંત કરી હતી?'
કથં મૃતા મહારાજ તન્નો બ્રૂહિ સવિસ્તરમ્ । રાજોવાચ ભૃગોર્ભાર્યા વરારોહા પુલોમા નામ સુન્દરી
'એ કેવી રીતે મૃત્યુ પામી, મહારાજ? અમને વિગતે કહો.' રાજાએ કહ્યું: 'ભૃગુની પત્ની, સુંદર અને સુમધુર કાયાની, તેનું નામ પુલોમા હતું.'
તસ્યાં તુ ચ્યવનો નામ મુનિર્જાતોઽતિવિશ્રુતઃ । ચ્યવનસ્ય ચ શર્યાતેઃ સુકન્યા નામ સુન્દરી
'એમાંથી ચ્યવન નામે એક પ્રસિદ્ધ ઋષિ જન્મ્યો. ચ્યવન અને શર્યાતિની પુત્રીનું નામ હતું સુંદર સુકન્યા.'
તસ્યાં જજ્ઞે સુતઃ શ્રીમાન્પ્રમતિર્નામ વિશ્રુતઃ । પ્રમતેસ્તુ પ્રિયા ભાર્યા પ્રતાપી નામ વિશ્રુતા
'એમાંથી પ્રસિદ્ધ અને ધનવાન પુત્ર પ્રમતિ જન્મ્યો. પ્રમતિની પ્રિય પત્નીનું નામ પ્રસિદ્ધ પ્રતિાપી હતું.'
રુરુર્નામ સુતો જાતસ્તથા પરમતાપસઃ । તસ્મિંશ્ચ સમયે કશ્ચિત્સ્થૂલકેશશ્ચ વિશ્રુતઃ
રુરુ નામે એક પુત્ર જન્મ્યો, જે મહાન તપસ્વી હતો. એ જ સમયે, સ્થૂલાકેશ નામે પ્રસિદ્ધ ઋષિ પણ હતા.
બભૂવ તપસા યુક્તો ધર્માત્મા સત્યસમ્મતઃ । એતસ્મિન્નન્તરે માન્યા મેનકા ચ વરાપ્સરાઃ
એ ઋષિ તપમાં લીન, ધર્મપ્રિય અને સત્ય માટે માન્ય હતા. એ જ સમયે માન્ય અને શ્રેષ્ઠ અપ્સરા મેનકા પણ હતી.
ક્રીડાં ચક્રે નદીતીરે ત્રિષુ લોકેષુ સુન્દરી । ગર્ભં વિશ્વાવસોઃ પ્રાપ્ય નિર્ગતા વરવર્ણિની
ત્રણે લોકમાં સુંદર એવી એ મેનકા નદીના કાંઠે રમતી હતી. વિશ્વાવસુના ગર્ભથી એ તેજસ્વિ સ્ત્રી ત્યાંથી નીકળી ગઈ.
સ્થૂલકેશાશ્રમે ગત્વા વિસસર્જ વરાપ્સરાઃ । કન્યકાં ચ નદીતીરે ત્રિષુ લોકેષુ સુન્દરીમ્
એ શ્રેષ્ઠ અપ્સરાએ સ્થૂલાકેશના આશ્રમમાં જઈને, ત્રણે લોકની સુંદર કન્યાને નદીના કાંઠે મૂકી દીધી.
દૃષ્ટ્વાનાથાં તદા કન્યાં જગ્રાહ મુનિસત્તમઃ । પુપોષ સ્થૂલકેશસ્તુ નામ્ના ચક્રે પ્રમદ્વરામ્
એ સમયે અનાથ કન્યાને જોઈને મહાન ઋષિએ તેને ઉઠાવી લીધી. સ્થૂલાકેશે તેને ઉછેરી અને તેનું નામ પ્રમદ્વરા રાખ્યું.
સા કાલે યૌવનં પ્રાપ્તા સર્વલક્ષણસંયુતા । રુરુર્દૃષ્ટ્વાથ તાં બાલાં કામબાણાર્દિતો હ્યભૂત્
સમય જતાં એ કન્યા યુવાન થઈ, સર્વે શુભ લક્ષણોથી યુક્ત હતી. રુરુએ એ બાળાને જોઈ અને પ્રેમમાં પડ્યો.
પરીક્ષિદ્રાજ્ઞો ગુપ્તગૃહે વાસવર્ણનમ્ પરીક્ષિદુવાચ કામાર્તઃ સ મુનિર્ગત્વા રુરુઃ સુપ્તો નિજાશ્રમે । પિતા પપ્રચ્છ દીનં તં કિં રુરો વિમના અસિ
પરીક્ષિતે પૂછ્યું: પ્રેમથી વ્યાકુળ રુરુ પોતાના આશ્રમમાં ગયો, ત્યારે તેના પિતા ઊંઘતા હતા. પિતાએ દુઃખી થઈને પુછ્યું: 'રુરુ, તું આમ ઉદાસ કેમ છે?''
સ તમાહાતિકામાર્તઃ સ્થૂલકેશસ્ય ચાશ્રમે । કન્યા પ્રમદ્વરા નામ સા મે ભાર્યા ભવેદિતિ
પ્રેમથી ખૂબ જ વ્યાકુળ થઈ, રુરુએ કહ્યું: 'સ્થૂલાકેશના આશ્રમમાં પ્રમદ્વરા નામની એક કન્યા છે—એ જ મારી પત્ની બને.'
સ ગત્વા પ્રમતિસ્તૂર્ણં સ્થૂલકેશં મહામુનિમ્ । પ્રમુહ્ય સુમુખં કૃત્વા યયાચે તાં વરાનનામ્
પછી પ્રમતીએ ઝડપથી મહાન ઋષિ સ્થૂલાકેશ પાસે જઈ, વિનમ્રતાથી અને હસતાં મુખે એ તેજસ્વિ કન્યાને માગી.
દદૌ વાચં સ્થૂલકેશઃ પ્રદાસ્યામિ શુભેઽહનિ । વિવાહાર્થં ચ સમ્ભારં રચયામાસતુર્વને
સ્થૂલાકેશે વચન આપ્યું: 'શુભ દિવસે હું તેને આપીશ.' અને બંનેએ વનમાં લગ્નની તૈયારી શરૂ કરી.
પ્રમતિઃ સ્થૂલકેશશ્ચ વિવાહાર્થં સમુદ્યતૌ । બભૂવતુર્મહાત્માનૌ સમીપસ્થૌ તપોવને
પ્રમતિ અને સ્થૂલાકેશ, બંને મહાન આત્માઓ, લગ્ન માટે ઉત્સુક થઈ, આશ્રમની નજીક જ રહીને તૈયારીઓ કરતા હતા.
તસ્મિન્નવસરે કન્યા રમમાણા ગૃહાઙ્ગણે । પ્રસુપ્તં પન્નગં પાદેનાસ્પૃશચ્ચારુલોચના
એ સમયે, એ સુંદર કન્યા ઘરઆંગણામાં રમતી હતી. અચાનક તેના પગથી ઊંઘતો સાપ સ્પર્શાઈ ગયો.
દષ્ટા તુ પન્નગેનાથ સા મમાર વરાઙ્ગના । કોલાહલસ્તદા જાતો મૃતાં દૃષ્ટ્વા પ્રમદ્વરામ્
સાપે દંશ આપતાં જ એ શ્રેષ્ઠ કન્યા મૃત્યુ પામી. પ્રમદ્વરાને મૃત જોઈને ત્યાં ભારે હલચલ મચી ગઈ.
મિલિતા મુનયઃ સર્વે ચુક્રુશુઃ શોકસંયુતાઃ । ભૂમૌ તાં પતિતાં દૃષ્ટ્વા પિતા તસ્યાતિદુઃખિતઃ
બધા ઋષિઓ એકઠા થયા, દુઃખથી રડવા લાગ્યા. જમીન પર પડીેલી દીકરીને જોઈ તેના પિતા ખૂબ જ દુઃખી થયા.
રુરોદ વિગતપ્રાણાં દીપ્યમાનાં સુતેજસા । રુરુઃ શ્રુત્વા તદાક્રન્દં દર્શનાર્થં સમાગતઃ
પિતા પોતાના તેજસ્વી પણ નિર્વાણ થયેલી દીકરી પર રડતા હતા. એ રડવાનો અવાજ સાંભળી રુરુ પણ ત્યાં પહોંચી ગયો.
દદર્શ પતિતાં તત્ર સજીવામિવ કામિનીમ્ । રુદન્તં સ્થૂલકેશં ચ દૃષ્ટ્વાન્યાનૃષિસત્તમાન્
તેને ત્યાં પડેલી, જીવતી જેવી લાગતી પોતાની પ્રિય કન્યાને જોઈ. સ્થૂલાકેશ અને બીજા મહાન ઋષિઓને રડતાં જોઈ.
રુરુઃ સ્થાનાદ્બહિર્ગત્વા રુરોદ વિરહાકુલઃ । અહો દૈવેન સર્પોઽયં પ્રેષિતઃ પરમાદ્ભુતઃ
રુરુ ત્યાંથી બહાર ગયો અને વિયોગથી વ્યથિત થઈ રડવા લાગ્યો: 'અરે, ભાગ્યે આ સાપ મોકલાયો છે—કેવું અદ્ભુત છે!'
મમ શર્મવિઘાતાય દુઃખહેતુરયં કિલ । કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ મૃતા મે પ્રાણવલ્લભા
'આ જ તો મારા દુઃખનું કારણ છે, મારા સુખનો વિનાશક છે. હવે હું શું કરું, ક્યાં જઉં—મારી પ્રાણપ્રિય તો મૃત્યુ પામી.'
ન વૈ જીવિતુમિચ્છામિ વિયુક્તઃ પ્રિયયાનયા । નાલિઙ્ગિતા વરારોહા ન મયા ચુમ્બિતા મુખે
હું મારા પ્રિયાથી વિયોગમાં જીવવું જ નથી ઇચ્છતો; એ સુંદર કાયાવાળી મને કદી મળતી નથી, મેં એને કદી વહાલથી વળગી પણ નથી.
ન પાણિગ્રહણં પ્રાપ્તં મન્દભાગ્યેન સર્વથા । લાજાહોમસ્તથા ચાગ્નૌ ન કૃતસ્ત્વનયા સહ
મારા દુર્ભાગ્યે, હું ક્યારેય એની સાથે હાથમાં હાથ નાખી લગ્ન કરી શક્યો નથી; અને એ સાથે અગ્નિમાં લાજ હવન પણ નથી કર્યો.
માનુષ્યં ધિગિદં કામં ગચ્છન્ત્વદ્ય મમાસવઃ । દુઃખિતસ્ય ન વા મૃત્યુર્વાઞ્છિતઃ સમુપૈતિ હિ
આ માનવ જીવન પર શાપ છે, કારણ કે આજે તો મારું જીવવું જ બાકી નથી; દુઃખી માણસને તો મૃત્યુ પણ ઇચ્છે છતાં મળતું નથી.
સુખં તર્હિ કથં દિવ્યમાપ્યતે ભુવિ વાઞ્છિતમ્ । પ્રપતામિ હ્રદે ઘોરે પાવકે પ્રપતામ્યહમ્
હું જે સુખ ઇચ્છું છું, એ સ્વર્ગમાં હોય કે ધરતી પર, તે મને કઈ રીતે મળશે? હવે તો હું ભયાનક નદીમાં કૂદી જઇશ, અથવા અગ્નિમાં પડઇશ.