એવંવિધાનિ રૂક્ષાણિ શ્રાવયત્યનુવાસરમ્ । આશ્વાસયતિ ધર્માત્મા મૂર્ખોઽયમિતિ ચ બ્રુવન્
આવી કઠોર વાતો એ રોજ સાંભળાવતો; પણ ધર્મનિષ્ઠ એણે શાંત પાડતો, કહેતો કે 'આ તો મૂર્ખ છે'.
અષ્ટાદશૈવ વર્ષાણિ સ્થિત્વા તત્રૈવ દુઃખિતઃ । ધૃતરાષ્ટ્રો વને યાનં પ્રાર્થયામાસ ધર્મજમ્
અઠાર વર્ષ સુધી ત્યાં દુઃખી રહીને, ધૃતરાષ્ટ્રે ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરને વનમાં જવાની today મંજૂરી માગી.
અયાચત ધર્મપુત્રં ધૃતરાષ્ટ્રો મહીપતિઃ । પુત્રેભ્યોઽહં દદામ્યદ્ય નિર્વાપં વિધિપૂર્વકમ્
ધૃતરાષ્ટ્ર રાજાએ ધર્મપુત્રને વિનંતી કરી: "હું આજે મારા પુત્રો માટે વિધિપૂર્વક નિર્વાણ આપવું છું."
વૃકોદરેણ સર્વેષાં કૃતમત્રૌર્ધ્વદૈહિકમ્ । ન કૃતં મમ પુત્રાણાં પૂર્વવૈરમનુસ્મરન્
"વૃકોદરે અહીં બધાં માટે અંત્યેષ્ટિ કરી છે, પણ મારા પુત્રો માટે નથી કરી, કારણ કે એ જૂની વૈરભાવનાને યાદ રાખે છે."
દદાસિ ચેદ્ધનં મહ્યં કૃત્વા ચૈવોર્ધ્વદૈહિકમ્ । ગમિષ્યેઽહં વનં તપ્તું તપઃ સ્વર્ગફલપ્રદમ્
"તમે મને ધન આપો અને અંત્યેષ્ટિ કરો, તો હું વનમાં જઈને સ્વર્ગ આપતી તપશ્ચર્યા કરીશ."
એકાન્તે વિદુરેણોક્તો રાજા ધર્મસુતઃ શુચિઃ । ધનં દાતું મનશ્ચક્રે ધૃતરાષ્ટ્રાય ચાર્થિને
એકાંતમાં વિદુરના કહેવા પર, શુદ્ધ હૃદય ધરાવતાં ધર્મપુત્રે ધૃતરાષ્ટ્રને ધન આપવા મનમાં નક્કી કર્યું.
સમાહૂય નિજાન્મર્વાનુવાચ પૃથિવીપતિઃ । ધનં દાસ્યે મહાભાગાઃ પિત્રે નિર્વાપકામિને
પૃથ્વીના રાજાએ પોતાના મંત્રીઓને બોલાવીને કહ્યું: "હે પુણ્યશાળીવો, હું મારા પિતાને, જે નિર્વાણ ઈચ્છે છે, ધન આપવાનો છું."
તચ્છ્રુત્વા વચનં ભ્રાતુર્ન્યેષ્ઠસ્યામિતતેજસઃ । સંગ્રહેઽસ્ય મહાબાહુર્મારુતિઃ કુપિતોઽબ્રવીત્
પોતાના મોટા ભાઈના અમિત તેજસ્વી વચન સાંભળી, સભામાં મહાબલી મારુતિ ગુસ્સે થઈને બોલ્યો.
ધનં દેયં મહાભાગ દુર્યોધનહિતાય કિમ્ । અન્ધોઽપિ સુખમાપ્નોતિ મૂર્ખત્વં કિમતઃ પરમ્
ધન તો, હે મહાભાગ્યશાળી, દુર્યોધનના હિત માટે આપવું જોઈએ—આથી વધુ શું? અંધ માણસ પણ સુખ પામે છે; આથી મોટી મૂર્ખાઈ બીજું શું હોઈ શકે?
તવ દુર્મન્ત્રિતેનાથ દુઃખં પ્રાપ્તા વને વયમ્ । દ્રૌપદી ચ મહાભાગા સમાનીતા દુરાત્મના
તારી ખોટી સલાહથી અમે વનમાં દુઃખ સહન કર્યું, અને મહાભાગ્યશાળી દ્રૌપદી પણ દુષ્ટ દ્વારા ખેંચાઈ ગઈ.
વિરાટભવને વાસઃ પ્રસાદાત્તવ સુવ્રત । દાસત્વં ચ કૃતં સર્વૈર્મત્સ્યસ્યામિતવિક્રમૈઃ
હે સત્યવ્રતી, તારી કૃપાથી અમે વિરાટના ઘરમાં રહ્યા, અને અમારે બધા મચ્છના વિક્રમશાળી પાસે દાસ બનીને રહેવું પડ્યું.
દેવિતા ત્વં ન ચેજ્જ્યેષ્ઠઃ પ્રભવેત્સંક્ષયઃ કથમ્ । સૂપકારો વિરાટસ્ય હત્વાભૂવં તુ માગધમ્
તુ રાણી ન હોત તો વિનાશ કેવી રીતે ટળી હોત? મેં માગધને મારીને વિરાટ માટે રસોઈયું બનવું પડ્યું.
બૃહન્નલા કથં જિષ્ણુર્ભવેદ્બાલસ્ય નર્તકઃ । કૃત્વા વેષં મહાબાહુર્યોષાયા વાસવાત્મજઃ
વિજયી બૃહન્નલા બાળક માટે નૃત્યકારી કેવી રીતે બની? વાસવપુત્રએ સ્ત્રીનું વેશ ધારણ કર્યું.
ગાણ્ડીવશોભિતૌ હસ્તૌ કૃતૌ કઙ્કણશોભિતૌ । માનુષં ચ વપુઃ પ્રાપ્ય કિં દુઃખં સ્યાદતઃ પરમ્
ગાંડીવથી શોભતા હાથોમાં કંકણ પહેરાવાયા; માનવ સ્વરૂપ ધારણ કરીને, આથી વધુ દુઃખ બીજું શું હોઈ શકે?
દૃષ્ટ્વા વેણીં કૃતાં મૂર્ધ્નિ કજ્જલં લોચને તથા । અસિં ગૃહીત્વા તરસા છેદ્મ્યહં નાન્યથા સુખમ્
માથા પર વેણી અને આંખોમાં કાજલ જોઈને, હું તલવાર ઝડપથી પકડીને કાપી નાખીશ—નહીંતર મને સુખ નહીં મળે.
અપૃષ્ટ્વા ચ મહીપાલં નિક્ષિપ્તોઽગ્નિર્મયા ગૃહે । દગ્ધુકામશ્ચ પાપાત્મા નિર્દગ્ધોઽસૌ પુરોચનઃ
રાજાને પૂછ્યા વિના, મેં ઘરમાં અગ્નિ મૂક્યો; દાઝવા ઇચ્છનાર પાપી પુરોચન પોતે જ ભસ્મ થઈ ગયો.
કીચકા નિહતાઃ સર્વે ત્વામપૃષ્ટ્વા જનાધિપ । ન તથા નિહતાઃ સર્વે સભાર્યા ધૃતરાષ્ટ્રજાઃ
કિચકોને પણ રાજાને પૂછ્યા વિના મારી નાખ્યા; પણ ધૃતરાષ્ટ્રના બધા પુત્રો અને તેમની પત્નીઓ સાથે એમ નહોતા મારાયા.
મૂર્ખત્વં તવ રાજેન્દ્ર ગન્ધર્વેભ્યશ્ચ મોચિતાઃ । દુર્યોધનાદયઃ કામં શત્રવો નિગડીકૃતાઃ
હે રાજેન્દ્ર, તારી મૂર્ખાઈથી અમને ગંધર્વોથી મુક્તિ મળી; દુશ્મન હોવા છતાં દુર્યોધન અને બીજા બધાને બાંધવામાં આવ્યા.
દુર્યોધનહિતાયાદ્ય ધનં દાતું ત્વમિચ્છસિ । નાહં દદે મહીપાલ સર્વથા પ્રેરિતસ્ત્વયા
આજે તું દુર્યોધનના હિત માટે ધન આપવાનું ઈચ્છે છે; હે રાજા, હું તારી કેટલીય વિનંતી છતાં પણ કદી ધન નહીં આપું.
ઇત્યુક્ત્વા નિર્ગતે ભીમે ત્રિભિઃ પરિવૃતો નૃપઃ । દદૌ વિત્તં સુબહુલં ધૃતરાષ્ટ્રાય ધર્મજઃ
આ રીતે કહીને, ભીમ ત્રણ જણાની સાથે બહાર ગયો; ધર્મપુત્રે ધૃતરાષ્ટ્રને ઘણું ધન આપ્યું.
કારયામાસ વિધિવત્પુત્રાણાં ચૌર્ધ્વદૈહિકમ્ । દદૌ દાનાનિ વિપ્રેભ્યો ધૃતરાષ્ટ્રોઽમ્બિકાસુતઃ
પુત્રોના અંત્યક્રિયા વિધિપૂર્વક કરાવી, અંબિકાપુત્ર ધૃતરાષ્ટ્રે બ્રાહ્મણોને દાન આપ્યું.
કૃત્વૌર્ધ્વદૈહિકં સર્વં ગાન્ધારીસહિતો નૃપઃ । પ્રવિવેશ વનં તૂર્ણં કુન્ત્યા ચ વિદુરેણ ચ
બધી અંત્યક્રિયા પૂરી કરીને, રાજાએ ગાંધારી સાથે, કુન્તિ અને વિદુર સાથે જલ્દી વનમાં પ્રવેશ કર્યો.
સઞ્જયેન પરિજ્ઞાતો નિર્ગતોઽસૌ મહામતિઃ । પુત્રૈર્નિવાર્યમાણાપિ શૂરસેનસુતા ગતા
સંજયે ઓળખી લીધા પછી, તે વિદ્વાન બહાર ગયો; પુત્રોએ રોકવા છતાં શૂરસેનપુત્રી પણ ગઈ.
વિલપન્ભીમસેનોઽપિ તથાન્યે ચાપિ કૌરવાઃ । ગઙ્ગાતીરાત્પરાવૃત્ય યયુઃ સર્વે ગજાહ્વયમ્
ભીમસેન અને બીજા કૌરવો રડતા હતા; ગંગાના કિનારેથી પાછા ફરી, બધા હસ્તિનાપુર ગયા.
તે ગત્વા જાહ્નવીતીરે શતયૂપાશ્રમં શુભમ્ । કૃત્વા તૃણૈઃ કુટીં તત્ર તપસ્તેપુઃ સમાહિતાઃ
તેઓ જાહ્નવીના કિનારે, શુભ શતયુપના આશ્રમમાં ગયા; ત્યાં ઘાસથી ઝૂંપડી બનાવી, એકાગ્રતાથી તપ કર્યું.
ગતાન્યબ્દાનિ ષટ્ તેષાં યદા યાતા હિ તાપસાઃ । યુધિષ્ઠિરસ્તુ વિરહાદનુજાનિદમબ્રવીત્
તેમને છ વર્ષ વીતી ગયા; જ્યારે તપસ્વીઓ ગયા, ત્યારે યુધિષ્ઠિરે વિયોગથી આ રીતે કહ્યું.
સ્વપ્ને દૃષ્ટા મયા કુન્તી દુર્બલા વનસંસ્થિતા । મનો મે જાયતે દ્રષ્ટું માતરં પિતરૌ તથા
સપનામાં મેં કુંતીને જંગલમાં દુર્બળ હાલતમાં જોયા હતા; મારું મન મારી માતા અને પિતાને પણ જોવા માટે તરસે છે.
વિદુરં ચ મહાત્માનં સઞ્જયં ચ મહામતિમ્ । રોચતે યદિ વઃ સર્વાન્ વ્રજામ ઇતિ મે મતિઃ
જો તમને બધાને ગમતું હોય, તો ચાલો આપણે મહાન આત્મા વિદુર અને બુદ્ધિશાળી સંજયને મળવા જઈએ; મને આવું જ મન થાય છે.
તતસ્તે ભ્રાતરઃ સર્વે સુભદ્રા દ્રૌપદી તથા । વૈરાટી ચ મહાભાગા તથા નાગરિકો જનઃ
પછી બધા ભાઈઓ, સુભદ્રા, દ્રૌપદી, મહાન ભાગ્યશાળી વૈરાટની રાજકુમારી અને શહેરના લોકો એકઠા થયા.
પ્રાપ્તાઃ સર્વજનૈઃ સાર્ધં પાણ્ડવા દર્શનોત્સુકાઃ । શતયૂપાશ્રમં પ્રાપ્ય દદૃશુઃ સર્વ એવ તે
પાંડવો સૌ લોકો સાથે મળીને, મળવાની ઉત્સુકતા સાથે, શતયુપના આશ્રમ પર પહોંચ્યા અને ત્યાં બધાને જોયા.