અભિમન્યોર્વરા ભાર્યા વૈરાટી ચાતિસુન્દરી । કુલાન્તે સુષુવે પુત્રં મૃતો બાણાગ્નિના શિશુઃ
અભિમન્યુની સુંદર પત્ની, વિરાટની પુત્રી, પોતાના કુળના અંતે એક પુત્રને જન્મ આપ્યો, પણ એ બાળક બાણોની આગમાં મરી ગયો.
જીવિતઃ સ તુ કૃષ્ણેન ભાગિનેયસુતઃ સ્વયમ્ । દ્રૌણિબાણાગ્નિનિર્દગ્ધઃ પ્રતાપેનાદ્ભુતેન ચ
કૃષ્ણે પોતે જ પોતાના ભાણેજના પુત્રને જીવંત કર્યો, જો કે દ્રોણના બાણોની આગથી બાળ્યો હતો, કૃષ્ણની અદ્ભુત શક્તિથી એ ફરી જીવ્યો.
પરિક્ષીણેષુ વંશેષુ જાતો યસ્માદ્વરઃ સુતઃ । તસ્માત્પરીક્ષિતો નામ વિખ્યાતઃ પૃથિવીતલે
જ્યારે બધાં વંશો લગભગ સમાપ્ત થઈ ગયા, ત્યારે એવો શ્રેષ્ઠ પુત્ર જન્મ્યો, તેથી પૃથ્વી પર એનું નામ પરિક્ષિત્ પ્રસિદ્ધ થયું.
નિહતેષુ ચ પુત્રેષુ ધૃતરાષ્ટ્રોઽતિદુઃખિતઃ । તસ્થૌ પાણ્ડવરાજ્યે ચ ભીમવાગ્બાણપીડિતઃ
પુત્રો મરી ગયા પછી ધૃતરાષ્ટ્ર ખૂબ જ દુઃખી થયો અને પાંડવોના રાજ્યમાં રહ્યો, ભીમના કઠોર વચનો અને બાણોથી પીડિત હતો.
ગાન્ધારી ચ તથાતિષ્ઠત્ પુત્રશોકાતુરા ભૃશમ્ । સેવાં તયોર્દિવારાત્રં ચકારાર્તો યુધિષ્ઠિરઃ
ગાંધી પણ ત્યાં રહી, પોતાના પુત્રોના શોકથી ખૂબ જ પીડાતી હતી; યુધિષ્ઠિર દુઃખી થઈને દિવસ-રાત એમની સેવા કરતો.
વિદુરોઽપ્યતિધર્માત્મા પ્રજ્ઞાનેત્રમબોધયત્ । યુધિષ્ઠિરસ્યાનુમતે ભ્રાતૃપાર્શ્વે વ્યતિષ્ઠત
વિદુર, જે અત્યંત ધર્મનિષ્ઠ હતો, જ્ઞાનની દૃષ્ટિથી એમને સમજાવતો; યુધિષ્ઠિરની મંજૂરીથી એ ભાઈની પાસે જ રહ્યો.
ધર્મપુત્રોઽપિ ધર્માત્મા ચકાર સેવનં પિતુઃ । પુત્રશોકોદ્ભવં દુઃખં તસ્ય વિસ્મારયન્નિવ
ધર્મપુત્ર પણ ધર્મનિષ્ઠ હતો, એ પોતાના પિતાની સેવા કરતો, જાણે પુત્રશોકથી થયેલું દુઃખ ભૂલાવી દેતો હોય.
યથા શૃણોતિ વૃદ્ધોઽસૌ તથા ભીમોઽતિરોષિતઃ । વારબાણેનાહનત્તં તુ શ્રાવયન્સંસ્થિતાઞ્જનાન્
જેવું વૃદ્ધે સાંભળ્યું, તેમ ભીમે ખૂબ ગુસ્સામાં આવીને, તીખા વચનોના બાણો ચલાવી, બધાને સંભળાવતાં એમને ઘાયલ કર્યા.
મયા પુત્રા હતાઃ સર્વે દુષ્ટસ્યાન્ધસ્ય તે રણે । દુઃશાસનસ્ય રુધિરં પીતં હૃદ્યં તથા ભૃશમ્
"હું, દુષ્ટ અંધ, તારા બધા પુત્રોને યુદ્ધમાં મારી નાખ્યા; દુશાસનનું લોહી મેં પીધું અને એ મને ખૂબ ગમ્યું."
ભુનક્તિ પિણ્ડમન્ધોઽયં મયા દત્તં ગતત્રપઃ । ધ્વાંક્ષવદ્વા શ્વવચ્ચાપિ વૃથા જીવત્યસૌ જનઃ
"આ અંધ માણસ નિર્લજ્જતાથી મારા આપેલા અન્નનો ભોજન કરે છે, ગીધ કે કૂતરા જેવી રીતે; આ માણસ વ્યર્થ જીવતો રહે છે."
એવંવિધાનિ રૂક્ષાણિ શ્રાવયત્યનુવાસરમ્ । આશ્વાસયતિ ધર્માત્મા મૂર્ખોઽયમિતિ ચ બ્રુવન્
આવી કઠોર વાતો એ રોજ સાંભળાવતો; પણ ધર્મનિષ્ઠ એણે શાંત પાડતો, કહેતો કે 'આ તો મૂર્ખ છે'.
અષ્ટાદશૈવ વર્ષાણિ સ્થિત્વા તત્રૈવ દુઃખિતઃ । ધૃતરાષ્ટ્રો વને યાનં પ્રાર્થયામાસ ધર્મજમ્
અઠાર વર્ષ સુધી ત્યાં દુઃખી રહીને, ધૃતરાષ્ટ્રે ધર્મપુત્ર યુધિષ્ઠિરને વનમાં જવાની today મંજૂરી માગી.
અયાચત ધર્મપુત્રં ધૃતરાષ્ટ્રો મહીપતિઃ । પુત્રેભ્યોઽહં દદામ્યદ્ય નિર્વાપં વિધિપૂર્વકમ્
ધૃતરાષ્ટ્ર રાજાએ ધર્મપુત્રને વિનંતી કરી: "હું આજે મારા પુત્રો માટે વિધિપૂર્વક નિર્વાણ આપવું છું."
વૃકોદરેણ સર્વેષાં કૃતમત્રૌર્ધ્વદૈહિકમ્ । ન કૃતં મમ પુત્રાણાં પૂર્વવૈરમનુસ્મરન્
"વૃકોદરે અહીં બધાં માટે અંત્યેષ્ટિ કરી છે, પણ મારા પુત્રો માટે નથી કરી, કારણ કે એ જૂની વૈરભાવનાને યાદ રાખે છે."
દદાસિ ચેદ્ધનં મહ્યં કૃત્વા ચૈવોર્ધ્વદૈહિકમ્ । ગમિષ્યેઽહં વનં તપ્તું તપઃ સ્વર્ગફલપ્રદમ્
"તમે મને ધન આપો અને અંત્યેષ્ટિ કરો, તો હું વનમાં જઈને સ્વર્ગ આપતી તપશ્ચર્યા કરીશ."
એકાન્તે વિદુરેણોક્તો રાજા ધર્મસુતઃ શુચિઃ । ધનં દાતું મનશ્ચક્રે ધૃતરાષ્ટ્રાય ચાર્થિને
એકાંતમાં વિદુરના કહેવા પર, શુદ્ધ હૃદય ધરાવતાં ધર્મપુત્રે ધૃતરાષ્ટ્રને ધન આપવા મનમાં નક્કી કર્યું.
સમાહૂય નિજાન્મર્વાનુવાચ પૃથિવીપતિઃ । ધનં દાસ્યે મહાભાગાઃ પિત્રે નિર્વાપકામિને
પૃથ્વીના રાજાએ પોતાના મંત્રીઓને બોલાવીને કહ્યું: "હે પુણ્યશાળીવો, હું મારા પિતાને, જે નિર્વાણ ઈચ્છે છે, ધન આપવાનો છું."
તચ્છ્રુત્વા વચનં ભ્રાતુર્ન્યેષ્ઠસ્યામિતતેજસઃ । સંગ્રહેઽસ્ય મહાબાહુર્મારુતિઃ કુપિતોઽબ્રવીત્
પોતાના મોટા ભાઈના અમિત તેજસ્વી વચન સાંભળી, સભામાં મહાબલી મારુતિ ગુસ્સે થઈને બોલ્યો.
ધનં દેયં મહાભાગ દુર્યોધનહિતાય કિમ્ । અન્ધોઽપિ સુખમાપ્નોતિ મૂર્ખત્વં કિમતઃ પરમ્
ધન તો, હે મહાભાગ્યશાળી, દુર્યોધનના હિત માટે આપવું જોઈએ—આથી વધુ શું? અંધ માણસ પણ સુખ પામે છે; આથી મોટી મૂર્ખાઈ બીજું શું હોઈ શકે?
તવ દુર્મન્ત્રિતેનાથ દુઃખં પ્રાપ્તા વને વયમ્ । દ્રૌપદી ચ મહાભાગા સમાનીતા દુરાત્મના
તારી ખોટી સલાહથી અમે વનમાં દુઃખ સહન કર્યું, અને મહાભાગ્યશાળી દ્રૌપદી પણ દુષ્ટ દ્વારા ખેંચાઈ ગઈ.
વિરાટભવને વાસઃ પ્રસાદાત્તવ સુવ્રત । દાસત્વં ચ કૃતં સર્વૈર્મત્સ્યસ્યામિતવિક્રમૈઃ
હે સત્યવ્રતી, તારી કૃપાથી અમે વિરાટના ઘરમાં રહ્યા, અને અમારે બધા મચ્છના વિક્રમશાળી પાસે દાસ બનીને રહેવું પડ્યું.
દેવિતા ત્વં ન ચેજ્જ્યેષ્ઠઃ પ્રભવેત્સંક્ષયઃ કથમ્ । સૂપકારો વિરાટસ્ય હત્વાભૂવં તુ માગધમ્
તુ રાણી ન હોત તો વિનાશ કેવી રીતે ટળી હોત? મેં માગધને મારીને વિરાટ માટે રસોઈયું બનવું પડ્યું.
બૃહન્નલા કથં જિષ્ણુર્ભવેદ્બાલસ્ય નર્તકઃ । કૃત્વા વેષં મહાબાહુર્યોષાયા વાસવાત્મજઃ
વિજયી બૃહન્નલા બાળક માટે નૃત્યકારી કેવી રીતે બની? વાસવપુત્રએ સ્ત્રીનું વેશ ધારણ કર્યું.
ગાણ્ડીવશોભિતૌ હસ્તૌ કૃતૌ કઙ્કણશોભિતૌ । માનુષં ચ વપુઃ પ્રાપ્ય કિં દુઃખં સ્યાદતઃ પરમ્
ગાંડીવથી શોભતા હાથોમાં કંકણ પહેરાવાયા; માનવ સ્વરૂપ ધારણ કરીને, આથી વધુ દુઃખ બીજું શું હોઈ શકે?
દૃષ્ટ્વા વેણીં કૃતાં મૂર્ધ્નિ કજ્જલં લોચને તથા । અસિં ગૃહીત્વા તરસા છેદ્મ્યહં નાન્યથા સુખમ્
માથા પર વેણી અને આંખોમાં કાજલ જોઈને, હું તલવાર ઝડપથી પકડીને કાપી નાખીશ—નહીંતર મને સુખ નહીં મળે.
અપૃષ્ટ્વા ચ મહીપાલં નિક્ષિપ્તોઽગ્નિર્મયા ગૃહે । દગ્ધુકામશ્ચ પાપાત્મા નિર્દગ્ધોઽસૌ પુરોચનઃ
રાજાને પૂછ્યા વિના, મેં ઘરમાં અગ્નિ મૂક્યો; દાઝવા ઇચ્છનાર પાપી પુરોચન પોતે જ ભસ્મ થઈ ગયો.
કીચકા નિહતાઃ સર્વે ત્વામપૃષ્ટ્વા જનાધિપ । ન તથા નિહતાઃ સર્વે સભાર્યા ધૃતરાષ્ટ્રજાઃ
કિચકોને પણ રાજાને પૂછ્યા વિના મારી નાખ્યા; પણ ધૃતરાષ્ટ્રના બધા પુત્રો અને તેમની પત્નીઓ સાથે એમ નહોતા મારાયા.
મૂર્ખત્વં તવ રાજેન્દ્ર ગન્ધર્વેભ્યશ્ચ મોચિતાઃ । દુર્યોધનાદયઃ કામં શત્રવો નિગડીકૃતાઃ
હે રાજેન્દ્ર, તારી મૂર્ખાઈથી અમને ગંધર્વોથી મુક્તિ મળી; દુશ્મન હોવા છતાં દુર્યોધન અને બીજા બધાને બાંધવામાં આવ્યા.
દુર્યોધનહિતાયાદ્ય ધનં દાતું ત્વમિચ્છસિ । નાહં દદે મહીપાલ સર્વથા પ્રેરિતસ્ત્વયા
આજે તું દુર્યોધનના હિત માટે ધન આપવાનું ઈચ્છે છે; હે રાજા, હું તારી કેટલીય વિનંતી છતાં પણ કદી ધન નહીં આપું.
ઇત્યુક્ત્વા નિર્ગતે ભીમે ત્રિભિઃ પરિવૃતો નૃપઃ । દદૌ વિત્તં સુબહુલં ધૃતરાષ્ટ્રાય ધર્મજઃ
આ રીતે કહીને, ભીમ ત્રણ જણાની સાથે બહાર ગયો; ધર્મપુત્રે ધૃતરાષ્ટ્રને ઘણું ધન આપ્યું.