યદાત્થ રાજન્ મયિ તત્તથૈવ મન્યેઽહમેતત્તુ યથા વચસ્તે । નાસ્મિ સ્વતન્ત્રા ત્વમવેહિ કામં દાતા પિતા મેઽર્થય તં ત્વમાશુ
રાજા, તમે જે કહ્યું એ હું સાચું માનું છું, જેમ તમે કહ્યું તેમ. પણ જાણો કે હું સ્વતંત્ર નથી—મારા પિતા જ આપનાર છે; તમે જલદી જઈને એમનો સંમતિ મેળવો.
ન સ્વૈરિણીહાસ્મ્યપિ દાશપુત્રી પિતુર્વશેઽહં સતતં ચરામિ । સ ચેદ્દદાતિ પ્રથિતઃ પિતા મે ગૃહાણ પાણિં વશગાસ્મિ તેઽહમ્
હું દાસની દીકરી છું, પણ મનમાની નથી; હંમેશા પિતાના આદેશમાં ચાલું છું. જો મારા પ્રસિદ્ધ પિતા સંમતિ આપે, તો મારું હાથ પકડી લો—હું તમારી જ છું.
મનોભવસ્ત્વાં નૃપ કિં દુનોતિ યથા પુનર્માં નવયૌવનાં ચ । દુનોતિ તત્રાપિ હિ રક્ષણીયા ધૃતિઃ કુલાચારપરમ્પરાસુ
રાજા, જેમ મને યુવાનીના ઉમંગમાં મનમોહક દેવ દુઃખ આપે છે, એ જ રીતે તમને પણ દુઃખ આપે છે કેમ? પણ આવા સમયે પણ મનને સંયમમાં રાખવું અને કુટુંબની પરંપરા જાળવવી જરૂરી છે.
સૂત ઉવાચ ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્યા નૃપતિ કામમોહિતઃ । ગતો દાશપતેર્ગેહં તસ્યા યાચનહેતવે
સૂતાએ કહ્યું: એ સ્ત્રીના શબ્દો સાંભળી, કામવશ થયેલા રાજા પોતાની વિનંતી માટે માછીમારના ઘેર ગયા.
દૃષ્ટ્વા નૃપતિમાયાન્તં દાશોઽતિવિસ્મયં ગતઃ । પ્રણામં નૃપતેઃ કૃત્વા કૃતાઞ્જલિરભાષત
રાજાને આવતો જોઈ માછીમાર ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થયો; તેણે હાથ જોડીને રાજાને વંદન કર્યું અને કહ્યું:
દાશ ઉવાચ દાસોઽસ્મિ તવ ભૂપાલ કૃતાર્થોઽહં તવાગમે । આજ્ઞાં દેહિ મહારાજ યદર્થમિહ ચાગમઃ
માછીમારે કહ્યું: રાજા, હું તમારો દાસ છું; આપ આવ્યા એટલે મારું જીવન ધન્ય થયું. મહારાજ, આપ જે માટે આવ્યા છો, તે આજ્ઞા આપો.
રાજોવાચ ધર્મપત્નીં કરિષ્યામિ સુતામેતાં તવાનઘ । ત્વયા ચેદ્દીયતે મહ્યં સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે
રાજાએ કહ્યું: પાપરહિત, જો તમે તમારી દીકરી મને આપશો, તો હું તેને મારી ધર્મપત્ની બનાવીશ. હું તમને સાચું કહું છું.
દાશ ઉવાચ કન્યારત્નં મદીયં ચેદ્યત્ત્વં પ્રાર્થયસે નૃપ । દાતવ્યં તુ પ્રદાસ્યામિ ન ત્વદેયં કદાચન
માછીમારે કહ્યું: રાજા, જો તમે મારી દીકરીને ઇચ્છો છો, તો હું તેને આપવાનો તૈયાર છું; પણ સામાન્ય રીતે આપવાની નથી.
તસ્યાઃ પુત્રો મહારાજ ત્વદન્તે પૃથિવીપતિઃ । સર્વથા ચાભિષેક્તવ્યો નાન્યઃ પુત્રસ્તવેતિ વૈ
મહારાજ, તમારી પછી રાજગાદી પર એના પુત્રને જ બેસાડવો પડશે; તમારા બીજાં કોઈ પુત્રને નહીં.
સૂત ઉવાચ શ્રુત્વાવાક્યં તુ દાશસ્ય રાજા ચિન્તાતુરોઽભવત્ । ગાઙ્ગેયં મનસા કૃત્વા નોવાચ નૃપતિસ્તદા
સૂતાએ કહ્યું: માછીમારની વાત સાંભળી રાજા ચિંતામાં પડી ગયા; મનમાં ગાંગેયનો વિચાર કરતાં એ સમયે કંઈ બોલ્યા નહીં.
કામાતુરો ગૃહં પ્રાપ્તશ્ચિન્તાવિષ્ટો મહીપતિઃ । ન સસ્નૌ બુભુજે નાથ ન સુષ્વાપ ગૃહં ગતઃ
કામના કારણે અને ચિંતાથી ભરેલા રાજા ઘરે પાછા ગયા; ઘરમાં જઈને તેમણે ન તો સ્નાન કર્યું, ન ખાધું, ન ઊંઘ્યા.
ચિન્તાતુરં તુ તં દૃષ્ટ્વા પુત્રો દેવવ્રતસ્તદા । ગત્વાપૃચ્છન્મહીપાલં તદસન્તોષકારણમ્
પિતા ચિંતિત છે તે જોઈ દેવવ્રતે રાજા પાસે જઈને તેમના અસંતોષનું કારણ પૂછ્યું.
દુર્જયઃ કોઽસ્તિ શત્રુસ્તે કરોમિ વશગં તવ । કા ચિન્તા નૃપશાર્દૂલ સત્યં વદ નૃપોત્તમ
રાજા, કયો દુર્જય શત્રુ છે જેને હું તમારા વશમાં કરું? રાજવીર, તમને કઈ ચિંતા છે? સાચું કહો, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ.
કિં તેન જાતેન સુતેન રાજન્ દુઃખં ન જાનાતિ ન નાશયેદ્યઃ । ઋણં ગ્રહીતું સમુપાગતોઽસૌ પ્રાગ્જન્મજં નાત્ર વિચારણાસ્તિ
રાજા, એવો પુત્ર શું કામનો, જે દુઃખ જાણતો નથી કે દૂર કરતો નથી? એ તો અગાઉના જન્મનું ઋણ ચૂકવવા આવ્યો છે—આમાં કોઈ સંશય નથી.
વિમુચ્ય રાજ્યં રઘુનન્દનોઽપિ તાતાજ્ઞયા દાશરથિસ્તુ રામઃ । વનં ગતો લક્ષ્મણજાનકીભ્યાં સહૈવ શૈલં કિલ ચિત્રકૂટમ્
દશરથપુત્ર રામે પણ પિતાની આજ્ઞાએ રાજપદ છોડી, લક્ષ્મણ અને જાનકી સાથે ચિત્રકૂટ પર્વત પર જંગલમાં ગયો હતો.
સુતો હરિશ્ચન્દ્રનૃપસ્ય રાજન્ યો રોહિતશ્ચેતિ પ્રસિદ્ધનામા । ક્રીતોઽથ પિત્રા વિપણોદ્યતશ્ચ દાસાર્પિતો વિપ્રગૃહે તુ નૂનમ્
રાજા, હરિશ્ચંદ્રના પુત્ર રોહિત, જેનું નામ પ્રસિદ્ધ છે, તેને પિતાએ વેચી દીધો અને દાસ બનાવી બ્રાહ્મણના ઘરમાં આપ્યો હતો.
તથાજિગર્તસ્ય સુતો વરિષ્ઠો નામ્ના શુનઃશેપ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ । ક્રીતસ્તુ પિત્રાપ્યથ યૂપબદ્ધઃ સમ્મોચિતો ગાધિસુતેન પશ્ચાત્
એ જ રીતે, જીગર્તનો શ્રેષ્ઠ પુત્ર, સુનઃશેપ તરીકે પ્રસિદ્ધ, પિતાએ વેચી દીધો અને યજ્ઞના થાંભલા સાથે બાંધ્યો, પછી ગાધિપુત્રે તેને છોડાવ્યો.
પિત્રાજ્ઞયા જામદગ્ન્યેન પૂર્વં છિન્નં શિરો માતુરિતિ પ્રસિદ્ધમ્ । અકાર્યમપ્યાચરિતં ચ તેન ગુરોરનુજ્ઞા ચ ગરીયસી કૃતા
પિતાની આજ્ઞાએ જામદગ્ન્યે પોતાની માતાનું શિર કાપ્યું—આ વાત જાણીતી છે. એ કાર્ય અયોગ્ય હતું છતાં ગુરુની આજ્ઞા મહાન માનવામાં આવી.
ઇદં શરીરં તવ ભૂપતે ન ક્ષમોઽસ્મિ નૂનં વદ કિં કરોમ્યહમ્ । ન શોચનીયં મયિ વર્તમાને- ઽપ્યસાધ્યમર્થં પ્રતિપાદયામ્યદઃ
મહારાજ, આ શરીર તો તમારું છે—હું એની લાયક નથી. કહો, હું શું કરું? હું હાજર છું ત્યાં સુધી તમે ચિંતા ન કરો; અશક્ય કાર્ય પણ હું પૂરું કરીશ.
પ્રબ્રૂહિ રાજંસ્તવ કાસ્તિ ચિન્તા નિવારયામ્યદ્ય ધનુર્ગૃહીત્વા । દેહેન મે ચેચ્ચરિતાર્થતા વા ભવત્વમોઘા ભવતશ્ચિકીર્ષા
રાજા, તમારી ચિંતા શું છે તે કહો; આજે હું ધનુષ્ય લઈને તે દૂર કરીશ. જો મારું શરીર તમારા કામ આવે, તો તમારી ઈચ્છા નિષ્ફળ ન જાય.
ધિક્ તં સુતં યઃ પિતુરીપ્સિતાર્થં ક્ષમોઽપિ સન્ન પ્રતિપાદયેદ્યઃ । જાતેન કિં તેન સુતેન કામં પિતુર્ન ચિન્તાં હિ સમુદ્ધરેદ્યઃ
એવો પુત્ર શરમજનક છે, જે પિતાની ઇચ્છા પૂરી કરવા સક્ષમ હોવા છતાં પણ એ કામ ન કરે; એવો પુત્ર જન્મ્યો હોય તો પણ શું ફાયદો, જો તે પિતાની ચિંતા દૂર ન કરી શકે તો?
સૂત ઉવાચ નિશમ્યેતિ વચસ્તસ્ય પુત્રસ્ય શન્તનુર્નૃપઃ । લજ્જમાનસ્તુ મનસા તમાહ ત્વરિતં સુતમ્
સૂતાએ કહ્યું: પુત્રના આ શબ્દો સાંભળીને રાજા શાંતનુ મનમાં શરમાઈ ગયા અને તરત જ પુત્રને બોલાવ્યા.
રાજોવાચ ચિન્તા મે મહતી પુત્ર યસ્ત્વમેકોઽસિ મે સુતઃ । શૂરોઽતિબલવાન્માની સંગ્રામેષ્વપરાઙ્મુખઃ
રાજાએ કહ્યું: બેટા, તું મારો એકમાત્ર દીકરો છે એથી મને મોટી ચિંતા છે; તું શૂરવીર, ખુબ જ બળવાન અને ગૌરવશાળી છે, છતાં યુદ્ધમાં પાછળ હટે છે.
એકાપત્યસ્ય મે તાત વૃથેદં જીવિતં કિલ । મૃતે ત્વયિ મૃધે ક્વાપિ કિં કરોમિ નિરાશ્રયઃ
બેટા, મારું જીવન એકમાત્ર પુત્ર પર આધાર રાખે છે; જો તું કયાંક યુદ્ધમાં મરી જાય તો હું આધાર વિના શું કરું?
એષા મે મહતી ચિન્તા તેનાદ્ય દુઃખિતોઽત્મ્યહમ્ । નાન્યા ચિન્તાસ્તિ મે પુત્ર યાં તવાગ્રે વદામ્યહમ્
આ જ મારી મોટી ચિંતા છે અને એથી આજે હું દુઃખી છું; બેટા, તારી સામે જે કહું છું એ સિવાય મને બીજી કોઈ ચિંતા નથી.
સૂત ઉવાચ તદાકર્ણ્યાથ ગાઙ્ગેયો મન્ત્રિવૃદ્ધાનપૃચ્છત । ન માં વદતિ ભૂપાલો લજ્જયાદ્ય પરિપ્લુતઃ
સૂતાએ કહ્યું: આ સાંભળીને ગાંગેયએ વયસ્ક મંત્રીઓ પાસે પૂછ્યું: 'રાજા આજે શરમથી મને કંઈ કહેતા નથી.'
વિત્ત વાર્તાં નૃપસ્યાદ્ય પૃષ્ટ્વા યૂયં વિનિશ્ચયાત્ । સત્યં બ્રુવન્તુ માં સર્વં તત્કરોમિ નિરાકુલઃ
આજે રાજાની ચિંતા શું છે એ તમે પૂછો અને સાચું સાચું મને કહો; બધું સ્પષ્ટ કહો, હું નિડર બનીને તે કરું છું.
તચ્છ્રુત્વા તે નૃપં ગત્વા સંવિજ્ઞાય ચ કારણમ્ । શશંસુર્વિદિતાર્થસ્તુ ગાઙ્ગેયસ્તદચિન્તયત્
આ સાંભળીને તેઓ રાજા પાસે ગયા, કારણ જાણ્યું અને ગાંગેયને જણાવ્યું; ગાંગેયએ એ વાત પર વિચાર કર્યો.
સહિતસ્તૈર્જગામાશુ દાશસ્ય સદનં તદા । પ્રેમપૂર્વમુવાચેદં વિનમ્રો જાહ્નવીસુતઃ
પછી તેઓ સાથે મળીને તરત જ માછીમારના ઘર ગયા; ત્યાં જાહ્નવીપુત્ર પ્રેમપૂર્વક નમ્ર બનીને બોલ્યા.
ગાઙ્ગેય ઉવાચ પિત્રે દેહિ સુતાં તેઽદ્ય પ્રાર્થયામિ સુમધ્યમામ્ । માતા મેઽસ્તુ સુતેયં તે દાસોઽત્મ્યસ્યાઃ પરન્તપ
ગાંગેયએ કહ્યું: આજે તમારી પુત્રીને મારા પિતાને આપો, હું વિનંતી કરું છું; એ મારી માતા બને અને હું તેનો દાસ રહીશ, દુશ્મનોને હરાવનાર.