કેયં કુતો વા સમુપાગતાધુના દેવાઙ્ગના વા કિમુ માનુષી વા । ગન્ધર્વપુત્રી કિલ નાગકન્યા જાને કથં ગન્ધવતીં નુ કામિનીમ્
આ કોણ છે અને ક્યાંથી આવી છે? શું આ દેવકન્યા છે કે માનવી સ્ત્રી છે? કદાચ ગંધર્વપુત્રી છે કે નાગકન્યા હશે? કેવી રીતે આ સુગંધવાળી અને મનમોહક સ્ત્રી છે?
સઞ્ચિન્ત્ય ચૈવં મનસા નૃપોઽસૌ ન નિશ્ચયં પ્રાપ યદા તતઃ સ્વયમ્ । ગઙ્ગાં સ્મરન્કામવશં ગતોઽથ પપ્રચ્છ કાન્તાં તટસંસ્થિતાં ચ
આવી રીતે મનમાં વિચારતા રાજા કોઈ નિશ્ચય પર આવી શક્યા નહીં; પછી ગંગાને યાદ કરીને, કામવશ થઈ, એ નદીકાંઠે ઊભેલી સુંદર સ્ત્રીને પૂછવા લાગ્યા.
કાસિ પ્રિયે કસ્ય સુતાસિ કસ્મા- દિહ સ્થિતા ત્વં વિજને વરોરુ । એકાકિની કિં વદ ચારુનેત્રે વિવાહિતા વા ન વિવાહિતાસિ
પ્રિયે, તું કોણ છે? ક્યા ઘરની દીકરી છે? અહીં એકલી, આ એકાંતમાં કેમ ઊભી છે, સુંદર આંખવાળી? મને કહો, શું તારો લગ્ન થયો છે કે હજુ પણ કુંવારી છે?
સઞ્જાતકામોઽહમરાલનેત્રે ત્વાં વીક્ષ્ય કાન્તાં ચ મનોરમાં ચ । બ્રૂહિ પ્રિયે યાસિ ચિકીર્ષસિ ત્વં કિં ચેતિ સર્વં મમ વિસ્તરેણ
મારા મનમાં તને જોઈને ઇચ્છા જાગી છે, વિશાળ નેત્રવાળી મનોહર સ્ત્રી; પ્રિયે, તું શું કરવા માંગે છે, ક્યાં જવા ઈચ્છે છે—મને બધું વિગતે કહો.
ઇત્યેવમુક્તા સુદતી નૃપેણ પ્રોવાચ તં સસ્મિતમમ્બુજેક્ષણા । દાશસ્ય પુત્રીં ત્વમવેહિ રાજન્ કન્યાં પિતુઃ શાસનસંસ્થિતાં ચ
રાજાએ આમ પૂછતાં, કમળ જેવી આંખોવાળી, મીઠી સ્મિતવાળી કન્યાએ હસીને કહ્યું: 'રાજન, મને દાસના દીકરી તરીકે જાણી, હું પિતાના આદેશમાં ચાલતી કન્યા છું.'
તરીમિમાં ધર્મનિમિત્તમેવ સંવાહયામીહ જલે નૃપેન્દ્ર । પિતા ગૃહે મેઽદ્ય ગતોઽસ્તિ કામં સત્યં બ્રવીમ્યર્થપતે તવાગ્રે
હે રાજા, હું અહીં ધર્મના કામ માટે નાવ ચલાવું છું; આજે મારા પિતા ઘરે ગયા છે—હું તને સાચું કહું છું, હે ધનવાન રાજા.
ઇત્યેવમુક્ત્વા વિરરામ બાલા કામાતુરસ્તાં નૃપતિર્બભાષે । કુરુપ્રવીરં કુરુ માં પતિં ત્વં વૃથા ન ગચ્છેન્નનુ યૌવનં તે
આવી રીતે બોલીને એ બાલિકા ચુપ રહી ગઈ; પણ કામવશ રાજા બોલ્યા: 'હે કુરુવંશના શ્રેષ્ઠ, મને તારો પતિ બનાવ—તું તારી યુવાની વ્યર્થ ન જવા દે.'
ન ચાસ્તિ પત્ની મમ વૈ દ્વિતીયા ત્વં ધર્મપત્ની ભવ મે મૃગાક્ષિ । દાસોઽસ્મિ તેઽહં વશગઃ સદૈવ મનોભવસ્તાપયતિ પ્રિયે મામ્
મારી બીજી પત્ની નથી; હરણાક્ષી, તું મારી ધર્મપત્ની બન. હું તારો દાસ છું, હંમેશા તારા વશમાં; પ્રિયે, કામદેવ મને તપાવી રહ્યો છે.
ગતા પ્રિયા માં પરિહૃત્ય કાન્તા નાન્યા વૃતાહં વિધુરોઽસ્મિ કાન્તે । ત્વાં વીક્ષ્ય સર્વાવયવાતિરમ્યાં મનો હિ જાતં વિવશં મદીયમ્
મારી પ્રિય સ્ત્રી મને છોડી ગઈ છે; મેં બીજી કોઈ પસંદ નથી કરી, અને હું દુઃખી છું, સુંદરે. તને જોઈને, તારા દરેક અંગમાં મોહિત થઈ, મારું મન તારી તરફ ખેંચાઈ ગયું છે.
શ્રુત્વામૃતાસ્વાદરસં નૃપસ્ય વચોઽતિરમ્યં ખલુ દાશકન્યા । ઉવાચ તં સાત્ત્વિકભાવયુક્તા કૃત્વાતિધૈર્યં નૃપતિં સુગન્ધા
રાજાના અમૃત જેવાં મીઠાં અને આનંદદાયક વચન સાંભળીને, દાસકન્યા શુદ્ધ હૃદયથી, ધીરજ રાખીને, રાજા સુગંધાને જવાબ આપ્યો.
યદાત્થ રાજન્ મયિ તત્તથૈવ મન્યેઽહમેતત્તુ યથા વચસ્તે । નાસ્મિ સ્વતન્ત્રા ત્વમવેહિ કામં દાતા પિતા મેઽર્થય તં ત્વમાશુ
રાજા, તમે જે કહ્યું એ હું સાચું માનું છું, જેમ તમે કહ્યું તેમ. પણ જાણો કે હું સ્વતંત્ર નથી—મારા પિતા જ આપનાર છે; તમે જલદી જઈને એમનો સંમતિ મેળવો.
ન સ્વૈરિણીહાસ્મ્યપિ દાશપુત્રી પિતુર્વશેઽહં સતતં ચરામિ । સ ચેદ્દદાતિ પ્રથિતઃ પિતા મે ગૃહાણ પાણિં વશગાસ્મિ તેઽહમ્
હું દાસની દીકરી છું, પણ મનમાની નથી; હંમેશા પિતાના આદેશમાં ચાલું છું. જો મારા પ્રસિદ્ધ પિતા સંમતિ આપે, તો મારું હાથ પકડી લો—હું તમારી જ છું.
મનોભવસ્ત્વાં નૃપ કિં દુનોતિ યથા પુનર્માં નવયૌવનાં ચ । દુનોતિ તત્રાપિ હિ રક્ષણીયા ધૃતિઃ કુલાચારપરમ્પરાસુ
રાજા, જેમ મને યુવાનીના ઉમંગમાં મનમોહક દેવ દુઃખ આપે છે, એ જ રીતે તમને પણ દુઃખ આપે છે કેમ? પણ આવા સમયે પણ મનને સંયમમાં રાખવું અને કુટુંબની પરંપરા જાળવવી જરૂરી છે.
સૂત ઉવાચ ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્યા નૃપતિ કામમોહિતઃ । ગતો દાશપતેર્ગેહં તસ્યા યાચનહેતવે
સૂતાએ કહ્યું: એ સ્ત્રીના શબ્દો સાંભળી, કામવશ થયેલા રાજા પોતાની વિનંતી માટે માછીમારના ઘેર ગયા.
દૃષ્ટ્વા નૃપતિમાયાન્તં દાશોઽતિવિસ્મયં ગતઃ । પ્રણામં નૃપતેઃ કૃત્વા કૃતાઞ્જલિરભાષત
રાજાને આવતો જોઈ માછીમાર ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થયો; તેણે હાથ જોડીને રાજાને વંદન કર્યું અને કહ્યું:
દાશ ઉવાચ દાસોઽસ્મિ તવ ભૂપાલ કૃતાર્થોઽહં તવાગમે । આજ્ઞાં દેહિ મહારાજ યદર્થમિહ ચાગમઃ
માછીમારે કહ્યું: રાજા, હું તમારો દાસ છું; આપ આવ્યા એટલે મારું જીવન ધન્ય થયું. મહારાજ, આપ જે માટે આવ્યા છો, તે આજ્ઞા આપો.
રાજોવાચ ધર્મપત્નીં કરિષ્યામિ સુતામેતાં તવાનઘ । ત્વયા ચેદ્દીયતે મહ્યં સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે
રાજાએ કહ્યું: પાપરહિત, જો તમે તમારી દીકરી મને આપશો, તો હું તેને મારી ધર્મપત્ની બનાવીશ. હું તમને સાચું કહું છું.
દાશ ઉવાચ કન્યારત્નં મદીયં ચેદ્યત્ત્વં પ્રાર્થયસે નૃપ । દાતવ્યં તુ પ્રદાસ્યામિ ન ત્વદેયં કદાચન
માછીમારે કહ્યું: રાજા, જો તમે મારી દીકરીને ઇચ્છો છો, તો હું તેને આપવાનો તૈયાર છું; પણ સામાન્ય રીતે આપવાની નથી.
તસ્યાઃ પુત્રો મહારાજ ત્વદન્તે પૃથિવીપતિઃ । સર્વથા ચાભિષેક્તવ્યો નાન્યઃ પુત્રસ્તવેતિ વૈ
મહારાજ, તમારી પછી રાજગાદી પર એના પુત્રને જ બેસાડવો પડશે; તમારા બીજાં કોઈ પુત્રને નહીં.
સૂત ઉવાચ શ્રુત્વાવાક્યં તુ દાશસ્ય રાજા ચિન્તાતુરોઽભવત્ । ગાઙ્ગેયં મનસા કૃત્વા નોવાચ નૃપતિસ્તદા
સૂતાએ કહ્યું: માછીમારની વાત સાંભળી રાજા ચિંતામાં પડી ગયા; મનમાં ગાંગેયનો વિચાર કરતાં એ સમયે કંઈ બોલ્યા નહીં.
કામાતુરો ગૃહં પ્રાપ્તશ્ચિન્તાવિષ્ટો મહીપતિઃ । ન સસ્નૌ બુભુજે નાથ ન સુષ્વાપ ગૃહં ગતઃ
કામના કારણે અને ચિંતાથી ભરેલા રાજા ઘરે પાછા ગયા; ઘરમાં જઈને તેમણે ન તો સ્નાન કર્યું, ન ખાધું, ન ઊંઘ્યા.
ચિન્તાતુરં તુ તં દૃષ્ટ્વા પુત્રો દેવવ્રતસ્તદા । ગત્વાપૃચ્છન્મહીપાલં તદસન્તોષકારણમ્
પિતા ચિંતિત છે તે જોઈ દેવવ્રતે રાજા પાસે જઈને તેમના અસંતોષનું કારણ પૂછ્યું.
દુર્જયઃ કોઽસ્તિ શત્રુસ્તે કરોમિ વશગં તવ । કા ચિન્તા નૃપશાર્દૂલ સત્યં વદ નૃપોત્તમ
રાજા, કયો દુર્જય શત્રુ છે જેને હું તમારા વશમાં કરું? રાજવીર, તમને કઈ ચિંતા છે? સાચું કહો, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ.
કિં તેન જાતેન સુતેન રાજન્ દુઃખં ન જાનાતિ ન નાશયેદ્યઃ । ઋણં ગ્રહીતું સમુપાગતોઽસૌ પ્રાગ્જન્મજં નાત્ર વિચારણાસ્તિ
રાજા, એવો પુત્ર શું કામનો, જે દુઃખ જાણતો નથી કે દૂર કરતો નથી? એ તો અગાઉના જન્મનું ઋણ ચૂકવવા આવ્યો છે—આમાં કોઈ સંશય નથી.
વિમુચ્ય રાજ્યં રઘુનન્દનોઽપિ તાતાજ્ઞયા દાશરથિસ્તુ રામઃ । વનં ગતો લક્ષ્મણજાનકીભ્યાં સહૈવ શૈલં કિલ ચિત્રકૂટમ્
દશરથપુત્ર રામે પણ પિતાની આજ્ઞાએ રાજપદ છોડી, લક્ષ્મણ અને જાનકી સાથે ચિત્રકૂટ પર્વત પર જંગલમાં ગયો હતો.
સુતો હરિશ્ચન્દ્રનૃપસ્ય રાજન્ યો રોહિતશ્ચેતિ પ્રસિદ્ધનામા । ક્રીતોઽથ પિત્રા વિપણોદ્યતશ્ચ દાસાર્પિતો વિપ્રગૃહે તુ નૂનમ્
રાજા, હરિશ્ચંદ્રના પુત્ર રોહિત, જેનું નામ પ્રસિદ્ધ છે, તેને પિતાએ વેચી દીધો અને દાસ બનાવી બ્રાહ્મણના ઘરમાં આપ્યો હતો.
તથાજિગર્તસ્ય સુતો વરિષ્ઠો નામ્ના શુનઃશેપ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ । ક્રીતસ્તુ પિત્રાપ્યથ યૂપબદ્ધઃ સમ્મોચિતો ગાધિસુતેન પશ્ચાત્
એ જ રીતે, જીગર્તનો શ્રેષ્ઠ પુત્ર, સુનઃશેપ તરીકે પ્રસિદ્ધ, પિતાએ વેચી દીધો અને યજ્ઞના થાંભલા સાથે બાંધ્યો, પછી ગાધિપુત્રે તેને છોડાવ્યો.
પિત્રાજ્ઞયા જામદગ્ન્યેન પૂર્વં છિન્નં શિરો માતુરિતિ પ્રસિદ્ધમ્ । અકાર્યમપ્યાચરિતં ચ તેન ગુરોરનુજ્ઞા ચ ગરીયસી કૃતા
પિતાની આજ્ઞાએ જામદગ્ન્યે પોતાની માતાનું શિર કાપ્યું—આ વાત જાણીતી છે. એ કાર્ય અયોગ્ય હતું છતાં ગુરુની આજ્ઞા મહાન માનવામાં આવી.
ઇદં શરીરં તવ ભૂપતે ન ક્ષમોઽસ્મિ નૂનં વદ કિં કરોમ્યહમ્ । ન શોચનીયં મયિ વર્તમાને- ઽપ્યસાધ્યમર્થં પ્રતિપાદયામ્યદઃ
મહારાજ, આ શરીર તો તમારું છે—હું એની લાયક નથી. કહો, હું શું કરું? હું હાજર છું ત્યાં સુધી તમે ચિંતા ન કરો; અશક્ય કાર્ય પણ હું પૂરું કરીશ.
પ્રબ્રૂહિ રાજંસ્તવ કાસ્તિ ચિન્તા નિવારયામ્યદ્ય ધનુર્ગૃહીત્વા । દેહેન મે ચેચ્ચરિતાર્થતા વા ભવત્વમોઘા ભવતશ્ચિકીર્ષા
રાજા, તમારી ચિંતા શું છે તે કહો; આજે હું ધનુષ્ય લઈને તે દૂર કરીશ. જો મારું શરીર તમારા કામ આવે, તો તમારી ઈચ્છા નિષ્ફળ ન જાય.