સૂત ઉવાચ શન્તનુર્નામ રાજર્ષિર્મૃગયાનિરતઃ સદા । વનં જગામ નિઘ્નન્વૈ મૃગાંશ્ચ મહિષાન્ રુરૂન્
સૂતે કહ્યું: શાંતનુ નામના રાજર્ષિ હંમેશા શિકારમાં તત્પર રહેતા અને વનમાં હરણ, ભેંસા અને રૂરૂનો શિકાર કરતા.
ચત્વાર્યેવ તુ વર્ષાણિ પુત્રેણ સહ ભૂપતિઃ । રમમાણઃ સુખં પ્રાપ કુમારેણ યથા હરઃ
મહારાજે પોતાના પુત્ર સાથે ચાર વર્ષ સુખપૂર્વક વિતાવ્યા, જેમ મહાદેવ પોતાના પુત્ર સાથે આનંદ માણે છે.
એકદા વિક્ષિપન્બાણાન્વિનિઘ્નન્ખડ્ગસૂકરાન્ । સ કદાચિદ્વનં પ્રાપ્તઃ કાલિન્દીં સરિતાં વરામ્
એક દિવસ, તીક્ષ્ણ બાણો ચલાવી અને જંગલી શૂકર મારતા, તે વનમાં ગયો અને શ્રેષ્ઠ નદી કાલિન્દી સુધી પહોંચ્યો.
મહીપતિરનિર્દેશ્યમાજિઘ્રદ્ગન્ધમુત્તમમ્ । તસ્ય પ્રભવમન્વિચ્છન્સજઞ્ચચાર વનં તદા
રાજાએ અણવાર્ય અને ઉત્તમ સુગંધ અનુભવી; એ સુગંધ ક્યાંથી આવે છે એ શોધવા વનમાં ફરવા લાગ્યા.
ન મન્દારસ્ય ગન્ધોઽયં મૃગનાભિમદસ્ય ન । ચમ્પકસ્ય ન માલત્યા ન કેતક્યા મનોહરઃ
આ સુગંધ તો મન્દારના ફૂલની નથી, ન હરણની કસ્તૂરી જેવી છે, ન ચંપકની, ન માલતીની, ને ન તો મનમોહક કેતકીની સુગંધ જેવી છે.
ન ચાનુભૂતપૂર્વોઽયં વાતિ ગન્ધવહઃ શુભઃ । કુતોઽયમેતિ વાયુર્વૈ મમ ઘ્રાણવિમોહનઃ
આવી શુદ્ધ અને સુગંધિત પવન તો ક્યારેય અનુભવાઈ નથી; આ પવન ક્યાંથી આવે છે, જે મારી ઘ્રાણે મોહી નાખે છે?
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્યમાનોઽસૌ બભ્રામ વનમણ્ડલમ્ । મોહિતો ગન્ધલોભેન શન્તનુઃ પવનાનુગઃ
આવી વિચારોમાં ગુમ થઈને, શાંતનુ સુગંધની લાલચમાં મોહિત થઈ, પવનના પીછા કરતા જંગલમાં ફરવા લાગ્યા.
સ દદર્શ નદીતીરે સંસ્થિતાં ચારુદર્શનામ્ । શૃઙ્ગારરહિતાં કાન્તાં સુસ્થિતાં મલિનામ્બરામ્
નદીના કાંઠે તેણે એક સુંદર, શાંત અને મોહક સ્ત્રીને જોયી, જે મલિન વસ્ત્રોમાં, સ્થિર અને ગૌરવભેર ઊભી હતી.
દૃષ્ટ્વા તામસિતાપાઙ્ગીં વિસ્મિતઃ સ મહીપતિઃ । અસ્યા દેહસ્ય ગન્ધોઽયમિતિ સઞ્જાતનિશ્ચયઃ
આવી કાળી, મોહક આંખોવાળી તેને જોઈને રાજા આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા અને નક્કી કર્યું કે આ સુગંધ તો એના શરીરમાંથી આવે છે.
તદદ્ભુતં રૂપમતીવ સુન્દરં તથૈવ ગન્ધોઽખિલલોકસમ્મતઃ । વયશ્ચ તાદૃઙ્ નવયૌવનં શુભં દૃષ્ટ્વૈવ રાજા કિલ વિસ્મિતોઽભવત્
એનું રૂપ તો અતિશય સુંદર હતું, એ જ રીતે એની સુગંધ પણ આખા જગતમાં પ્રસિદ્ધ હતી; એનું વય તાજા યુવાનીનું હતું—આ બધું જોઈને રાજા ખરેખર આશ્ચર્યમાં પડી ગયા.
કેયં કુતો વા સમુપાગતાધુના દેવાઙ્ગના વા કિમુ માનુષી વા । ગન્ધર્વપુત્રી કિલ નાગકન્યા જાને કથં ગન્ધવતીં નુ કામિનીમ્
આ કોણ છે અને ક્યાંથી આવી છે? શું આ દેવકન્યા છે કે માનવી સ્ત્રી છે? કદાચ ગંધર્વપુત્રી છે કે નાગકન્યા હશે? કેવી રીતે આ સુગંધવાળી અને મનમોહક સ્ત્રી છે?
સઞ્ચિન્ત્ય ચૈવં મનસા નૃપોઽસૌ ન નિશ્ચયં પ્રાપ યદા તતઃ સ્વયમ્ । ગઙ્ગાં સ્મરન્કામવશં ગતોઽથ પપ્રચ્છ કાન્તાં તટસંસ્થિતાં ચ
આવી રીતે મનમાં વિચારતા રાજા કોઈ નિશ્ચય પર આવી શક્યા નહીં; પછી ગંગાને યાદ કરીને, કામવશ થઈ, એ નદીકાંઠે ઊભેલી સુંદર સ્ત્રીને પૂછવા લાગ્યા.
કાસિ પ્રિયે કસ્ય સુતાસિ કસ્મા- દિહ સ્થિતા ત્વં વિજને વરોરુ । એકાકિની કિં વદ ચારુનેત્રે વિવાહિતા વા ન વિવાહિતાસિ
પ્રિયે, તું કોણ છે? ક્યા ઘરની દીકરી છે? અહીં એકલી, આ એકાંતમાં કેમ ઊભી છે, સુંદર આંખવાળી? મને કહો, શું તારો લગ્ન થયો છે કે હજુ પણ કુંવારી છે?
સઞ્જાતકામોઽહમરાલનેત્રે ત્વાં વીક્ષ્ય કાન્તાં ચ મનોરમાં ચ । બ્રૂહિ પ્રિયે યાસિ ચિકીર્ષસિ ત્વં કિં ચેતિ સર્વં મમ વિસ્તરેણ
મારા મનમાં તને જોઈને ઇચ્છા જાગી છે, વિશાળ નેત્રવાળી મનોહર સ્ત્રી; પ્રિયે, તું શું કરવા માંગે છે, ક્યાં જવા ઈચ્છે છે—મને બધું વિગતે કહો.
ઇત્યેવમુક્તા સુદતી નૃપેણ પ્રોવાચ તં સસ્મિતમમ્બુજેક્ષણા । દાશસ્ય પુત્રીં ત્વમવેહિ રાજન્ કન્યાં પિતુઃ શાસનસંસ્થિતાં ચ
રાજાએ આમ પૂછતાં, કમળ જેવી આંખોવાળી, મીઠી સ્મિતવાળી કન્યાએ હસીને કહ્યું: 'રાજન, મને દાસના દીકરી તરીકે જાણી, હું પિતાના આદેશમાં ચાલતી કન્યા છું.'
તરીમિમાં ધર્મનિમિત્તમેવ સંવાહયામીહ જલે નૃપેન્દ્ર । પિતા ગૃહે મેઽદ્ય ગતોઽસ્તિ કામં સત્યં બ્રવીમ્યર્થપતે તવાગ્રે
હે રાજા, હું અહીં ધર્મના કામ માટે નાવ ચલાવું છું; આજે મારા પિતા ઘરે ગયા છે—હું તને સાચું કહું છું, હે ધનવાન રાજા.
ઇત્યેવમુક્ત્વા વિરરામ બાલા કામાતુરસ્તાં નૃપતિર્બભાષે । કુરુપ્રવીરં કુરુ માં પતિં ત્વં વૃથા ન ગચ્છેન્નનુ યૌવનં તે
આવી રીતે બોલીને એ બાલિકા ચુપ રહી ગઈ; પણ કામવશ રાજા બોલ્યા: 'હે કુરુવંશના શ્રેષ્ઠ, મને તારો પતિ બનાવ—તું તારી યુવાની વ્યર્થ ન જવા દે.'
ન ચાસ્તિ પત્ની મમ વૈ દ્વિતીયા ત્વં ધર્મપત્ની ભવ મે મૃગાક્ષિ । દાસોઽસ્મિ તેઽહં વશગઃ સદૈવ મનોભવસ્તાપયતિ પ્રિયે મામ્
મારી બીજી પત્ની નથી; હરણાક્ષી, તું મારી ધર્મપત્ની બન. હું તારો દાસ છું, હંમેશા તારા વશમાં; પ્રિયે, કામદેવ મને તપાવી રહ્યો છે.
ગતા પ્રિયા માં પરિહૃત્ય કાન્તા નાન્યા વૃતાહં વિધુરોઽસ્મિ કાન્તે । ત્વાં વીક્ષ્ય સર્વાવયવાતિરમ્યાં મનો હિ જાતં વિવશં મદીયમ્
મારી પ્રિય સ્ત્રી મને છોડી ગઈ છે; મેં બીજી કોઈ પસંદ નથી કરી, અને હું દુઃખી છું, સુંદરે. તને જોઈને, તારા દરેક અંગમાં મોહિત થઈ, મારું મન તારી તરફ ખેંચાઈ ગયું છે.
શ્રુત્વામૃતાસ્વાદરસં નૃપસ્ય વચોઽતિરમ્યં ખલુ દાશકન્યા । ઉવાચ તં સાત્ત્વિકભાવયુક્તા કૃત્વાતિધૈર્યં નૃપતિં સુગન્ધા
રાજાના અમૃત જેવાં મીઠાં અને આનંદદાયક વચન સાંભળીને, દાસકન્યા શુદ્ધ હૃદયથી, ધીરજ રાખીને, રાજા સુગંધાને જવાબ આપ્યો.
યદાત્થ રાજન્ મયિ તત્તથૈવ મન્યેઽહમેતત્તુ યથા વચસ્તે । નાસ્મિ સ્વતન્ત્રા ત્વમવેહિ કામં દાતા પિતા મેઽર્થય તં ત્વમાશુ
રાજા, તમે જે કહ્યું એ હું સાચું માનું છું, જેમ તમે કહ્યું તેમ. પણ જાણો કે હું સ્વતંત્ર નથી—મારા પિતા જ આપનાર છે; તમે જલદી જઈને એમનો સંમતિ મેળવો.
ન સ્વૈરિણીહાસ્મ્યપિ દાશપુત્રી પિતુર્વશેઽહં સતતં ચરામિ । સ ચેદ્દદાતિ પ્રથિતઃ પિતા મે ગૃહાણ પાણિં વશગાસ્મિ તેઽહમ્
હું દાસની દીકરી છું, પણ મનમાની નથી; હંમેશા પિતાના આદેશમાં ચાલું છું. જો મારા પ્રસિદ્ધ પિતા સંમતિ આપે, તો મારું હાથ પકડી લો—હું તમારી જ છું.
મનોભવસ્ત્વાં નૃપ કિં દુનોતિ યથા પુનર્માં નવયૌવનાં ચ । દુનોતિ તત્રાપિ હિ રક્ષણીયા ધૃતિઃ કુલાચારપરમ્પરાસુ
રાજા, જેમ મને યુવાનીના ઉમંગમાં મનમોહક દેવ દુઃખ આપે છે, એ જ રીતે તમને પણ દુઃખ આપે છે કેમ? પણ આવા સમયે પણ મનને સંયમમાં રાખવું અને કુટુંબની પરંપરા જાળવવી જરૂરી છે.
સૂત ઉવાચ ઇત્યાકર્ણ્ય વચસ્તસ્યા નૃપતિ કામમોહિતઃ । ગતો દાશપતેર્ગેહં તસ્યા યાચનહેતવે
સૂતાએ કહ્યું: એ સ્ત્રીના શબ્દો સાંભળી, કામવશ થયેલા રાજા પોતાની વિનંતી માટે માછીમારના ઘેર ગયા.
દૃષ્ટ્વા નૃપતિમાયાન્તં દાશોઽતિવિસ્મયં ગતઃ । પ્રણામં નૃપતેઃ કૃત્વા કૃતાઞ્જલિરભાષત
રાજાને આવતો જોઈ માછીમાર ખૂબ જ આશ્ચર્યચકિત થયો; તેણે હાથ જોડીને રાજાને વંદન કર્યું અને કહ્યું:
દાશ ઉવાચ દાસોઽસ્મિ તવ ભૂપાલ કૃતાર્થોઽહં તવાગમે । આજ્ઞાં દેહિ મહારાજ યદર્થમિહ ચાગમઃ
માછીમારે કહ્યું: રાજા, હું તમારો દાસ છું; આપ આવ્યા એટલે મારું જીવન ધન્ય થયું. મહારાજ, આપ જે માટે આવ્યા છો, તે આજ્ઞા આપો.
રાજોવાચ ધર્મપત્નીં કરિષ્યામિ સુતામેતાં તવાનઘ । ત્વયા ચેદ્દીયતે મહ્યં સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે
રાજાએ કહ્યું: પાપરહિત, જો તમે તમારી દીકરી મને આપશો, તો હું તેને મારી ધર્મપત્ની બનાવીશ. હું તમને સાચું કહું છું.
દાશ ઉવાચ કન્યારત્નં મદીયં ચેદ્યત્ત્વં પ્રાર્થયસે નૃપ । દાતવ્યં તુ પ્રદાસ્યામિ ન ત્વદેયં કદાચન
માછીમારે કહ્યું: રાજા, જો તમે મારી દીકરીને ઇચ્છો છો, તો હું તેને આપવાનો તૈયાર છું; પણ સામાન્ય રીતે આપવાની નથી.
તસ્યાઃ પુત્રો મહારાજ ત્વદન્તે પૃથિવીપતિઃ । સર્વથા ચાભિષેક્તવ્યો નાન્યઃ પુત્રસ્તવેતિ વૈ
મહારાજ, તમારી પછી રાજગાદી પર એના પુત્રને જ બેસાડવો પડશે; તમારા બીજાં કોઈ પુત્રને નહીં.
સૂત ઉવાચ શ્રુત્વાવાક્યં તુ દાશસ્ય રાજા ચિન્તાતુરોઽભવત્ । ગાઙ્ગેયં મનસા કૃત્વા નોવાચ નૃપતિસ્તદા
સૂતાએ કહ્યું: માછીમારની વાત સાંભળી રાજા ચિંતામાં પડી ગયા; મનમાં ગાંગેયનો વિચાર કરતાં એ સમયે કંઈ બોલ્યા નહીં.