અથ કાલેન કિયતા મત્સ્યીં તાં મત્સ્યજીવનઃ । સમ્પ્રાપ્તે દશમે માસિ બબન્ધ તાં મનોરમામ્
થોડા સમયમાં, માછલીવાળાએ એ સુંદર માછલીને, દસમા મહિનામાં પકડી લીધી.
ઉદરં વિદદારાશુ સ તસ્યા મત્સ્યજીવનઃ । યુગ્મં વિનિઃસૃતં તસ્માદુદરાન્માનુષાકૃતિ
માછલીવાળાએ તરત જ તેની પેટ કાપી, અને એમાંથી માનવાકૃતિના બે બાળકો બહાર આવ્યા.
બાલઃ કુમારઃ સુભગસ્તથા કન્યા શુભાનના । દૃષ્ટ્વાશ્ચર્યમિદં સોઽથ વિસ્મયં પરમં ગતઃ
એક સુંદર છોકરો અને એક સુંદર ચહેરાવાળી છોકરી બહાર આવી; આ અદ્દભુત દૃશ્ય જોઈને તે ખૂબ આશ્ચર્યમાં પડી ગયો.
રાજ્ઞે નિવેદયામાસ પુત્રૌ દ્વૌ તુ ઝષોદ્ભવૌ । રાજાપિ વિસ્મયાવિષ્ટઃ સુતં જગ્રાહ તં શુભમ્
એણે રાજાને માછલીમાંથી જન્મેલા બે બાળકો વિશે જાણ કરાવી; રાજા પણ આશ્ચર્યચકિત થઈને એ શુભ છોકરાને લઈ ગયો.
સ મત્સ્યો નામ રાજાસૌ ધાર્મિકઃ સત્યસઙ્ગરઃ । વસુપુત્રો મહાતેજાઃ પિત્રા તુલ્યપરાક્રમઃ
એ રાજા, જેનું નામ માછ્ય હતો, ધર્મી અને સત્યનિષ્ઠ હતો; વસુનો પુત્ર અને પિતાની જેમ પરાક્રમી અને તેજસ્વી હતો.
કાલિકા વસુના દત્તા તરસા જલજીવિને । નામ્ના કાલીતિ વિખ્યાતા તથા મત્સ્યોદરીતિ ચ
કાળિકા ને વસુએ ઝડપથી માછલીવાળાને આપી દીધી; તે કાળી અને માછલીઓના પેટમાંથી જન્મેલી તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ.
મત્સ્યગન્ધેતિ નામ્ના વૈ ગણેન સમજાયત । વિવર્ધમાના દાશસ્ય ગૃહે સા વાસવી શુભા
મત્સ્યગંધા નામથી એ લોકોએ ઓળખી, અને શુભ વાસવી માછીમારના ઘરમાં મોટી થઈ.
ઋષય ઊચુઃ અદ્રિકા મુનિના શપ્તા મત્સ્યી જાતા વરાપ્સરાઃ । વિદારિતા ચ દાશેન મૃતા ચ ભક્ષિતા પુનઃ
ઋષિઓએ પૂછ્યું: અદ્રિકા નામની અપ્સરા એક મુનિ દ્વારા શાપિત થઈ માછલી બની, પછી માછીમારે તેને ફાડી, એ મૃત્યુ પામી અને ખાઈ પણ લીધી.
કિં બભૂવ પુનસ્તસ્યા અપ્સરાયા વદસ્વ તત્ । શાપસ્યાન્તં કથં સૂત કથં સ્વર્ગમવાપ સા
પછી એ અપ્સરાનું શું થયું? એ કહો. શાપ કઈ રીતે પૂરો થયો, સુતજી, અને એ સ્વર્ગે કેવી રીતે પહોંચી એ કહો.
સૂત ઉવાચ શપ્તા યદા સા મુનિના વિસ્મિતા સમ્બભૂવ હ । સ્તુતિં ચકાર વિપ્રસ્ય દીનેવ રુદતી તદા
સૂતજીએ કહ્યું: જ્યારે મુનિએ તેને શાપ આપ્યો, ત્યારે એ આશ્ચર્યચકિત થઈ, દુઃખી બની રડતી રડતી મુનિની સ્તુતિ કરવા લાગી.
દયાવાન્બ્રાહ્મણઃ પ્રાહ તાં તદા રુદતીં સ્ત્રિયમ્ । મા શોકં કુરુ કલ્યાણિ શાપાન્તં તે વદામ્યહમ્
દયાળુ બ્રાહ્મણે રડતી સ્ત્રીને કહ્યું: 'કળીયાણિ, દુઃખ ન કર, હું તને તારા શાપનો અંત કહું છું.'
મત્કોધશાપયોગેન મત્સ્યયોનિં ગતા શુભે । માનુષૌ જનયિત્વા ત્વં શાપમોક્ષમવાપ્સ્યસિ
મારા ક્રોધના શાપથી તું માછલીના ગર્ભમાં ગઈ છે, શુભે. બે માનવ સંતાનોને જન્મ આપ્યા પછી તારો શાપ દૂર થશે.
ઇત્યુક્તા તેન સા પ્રાપ મત્સ્યદેહં નદીજલે । બાલકૌ જનયિત્વા સા મૃતા મુક્તા ચ શાપતઃ
એમ કહી, એ નદીના પાણીમાં માછલીનું રૂપ ધારણ કરી, બે સંતાનોને જન્મ આપ્યા પછી મૃત્યુ પામી અને શાપથી મુક્ત થઈ.
સન્ત્યજ્ય રૂપં મત્સ્યસ્ય દિવ્યરૂપમવાપ્ય ચ । જગામામરમાર્ગં ચ શાપાન્તે વરવર્ણિની
માછલીનું રૂપ છોડી, એએ ફરી દેવતાનું રૂપ મેળવ્યું અને શાપ પૂરો થતાં અમરલોક તરફ ગઈ.
એવં જાતા વરા પુત્રી મત્સ્યગન્ધા વરાનના । પુત્રીવ પાલ્યમાના સા દાશગેહે વ્યવર્ધત
આ રીતે સુંદર ચહેરાવાળી ઉત્તમ પુત્રી મત્સ્યગંધા જન્મી; પુત્રીની જેમ ઉછેરાય, એ માછીમારના ઘરમાં મોટી થઈ.
મત્સ્યગન્ધા તદા જાતા કિશોરી ચાતિસુપ્રભા । તસ્ય કાર્યાણિ કુર્વાણા વાસવી ચાતિસુપ્રભા
મત્સ્યગંધા ત્યારે જન્મી, એ કિશોરી અને અત્યંત તેજસ્વી હતી; ઘરકામ કરતી વાસવી પણ બહુ જ ઉજળી હતી.
વ્યાસજન્મવર્ણનમ્ સૂત ઉવાચ એકદા તીર્થયાત્રાયાં વ્રજન્ પારાશરો મુનિઃ । આજગામ મહાતેજાઃ કાલિન્દ્યાસ્તટમુત્તમમ્
સૂતજીએ કહ્યું: એક વખત તીર્થયાત્રા દરમ્યાન મહાતેજસ્વી પરાશર મુનિ કાલિન્દી નદીના સુંદર કાંઠે આવ્યા.
નિષાદમાહ ધર્માત્મા કુર્વન્તં ભોજનં તદા । પ્રાપયસ્વ પરં પારં કાલિન્દ્યા ઉડુપેન મામ્
ત્યારે ધર્મપ્રિય મુનિએ માછીમારને કહ્યું: 'મને નાવમાં બેસાડી કાલિન્દી નદીની પાર લઈ જા.'
દાશઃ શ્રુત્વા મુનેર્વાક્યં કુર્વાણો ભોજનં તટે । ઉવાચ તાં સુતાં બાલાં મત્સ્યગન્ધાં મનોરમામ્
મુનિનું વચન સાંભળી, કાંઠે ભોજન બનાવતો માછીમાર પોતાની મનમોહક પુત્રી મત્સ્યગંધાને બોલાવ્યો.
ઉડુપેન મુનિં બાલે પરં પારં નયસ્વ હ । ગન્તુકામોઽસ્તિ ધર્માત્મા તાપસોઽયં શુચિસ્મિતે
'બાળિકા, આ મુનિને નાવમાં બેસાડી નદીની પાર લઈ જા; આ ધર્મનિષ્ઠ તપસ્વી પાર જવા માંગે છે.'
ઇત્યુક્તા સા તદા પિત્રા મત્સ્યગન્ધાથ વાસવી । ઉડુપે મુનિમાસીનં સંવાહયતિ ભામિની
પિતાએ એમ કહ્યાથી મત્સ્યગંધા, જેને વાસવી પણ કહે છે, નાવમાં બેઠેલા મુનિને પાર લઈ ગઈ.
વ્રજન્ સૂર્યસુતાતોયે ભાવિત્વાદ્દૈવયોગતઃ । કામાર્તસ્તુ મુનિર્જાતો દૃષ્ટ્વા તાં ચારુલોચનામ્
સૂર્યકન્યા કાલિન્દીના પાણીમાં જતા, દૈવયોગે મુનિએ તેની સુંદર આંખો જોઈ, તો તેના મનમાં ઇચ્છા જાગી.
ગ્રહીતુકામઃ સ મુનિર્દૃષ્ટ્વા વ્યઞ્જિતયૌવનામ્ । દક્ષિણેન કરેણૈનામસ્પૃશદ્દક્ષિણે કરે
મુનિએ, જેની યુવાની સ્પષ્ટ દેખાતી હતી, તેને જોઈને તેને મેળવવાની ઈચ્છા કરી અને જમણા હાથથી તેનો જમણો હાથ સ્પર્શ્યો.
તમુવાચાસિતાપાઙ્ગી સ્મિતપૂર્વમિદં વચઃ । કુલસ્ય સદૃશં વઃ કિં શ્રુતસ્ય તપસશ્ચ કિમ્
કાળી આંખોવાળી એ યુવતીએ હળવી સ્મિત સાથે કહ્યું: 'આવું વર્તન તમારા કુળને, શિક્ષાને અને તપને શોભે છે?'
ત્વં વૈ વસિષ્ઠદાયાદઃ કુલશીલસમન્વિતઃ । કિં ચિકીર્ષસિ ધર્મજ્ઞ મન્મથેન પ્રપીડિતઃ
તમે તો વશિષ્ઠના વંશજ અને ઉત્તમ કુળ તથા સારા સ્વભાવવાળા છો. ધર્મને જાણનારા હોવા છતાં, કામના કારણે દુઃખી થઈને આવું કામ શા માટે કરવા ઇચ્છો છો?
દુર્લભં માનુષં જન્મ ભુવિ બ્રાહ્મણસત્તમ । તત્રાપિ દુર્લભં મન્યે બ્રાહ્મણત્વં વિશેષતઃ
માણસનો જન્મ ધરતી પર બહુ દુર્લભ છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ! અને તેમાં પણ ખાસ કરીને બ્રાહ્મણ બનવું તો બહુ જ દુર્લભ માનું છું.
કુલેન શીલેન તથા શ્રુતેન દ્વિજોત્તમસ્ત્વં કિલ ધર્મવિચ્ચ । અનાર્યભાવં કથમાગતોઽસિ વિપ્રેન્દ્ર માં વીક્ષ્ય ચ મીનગન્ધામ્
કુળ, સ્વભાવ અને શાસ્ત્રજ્ઞાનથી તમે તો શ્રેષ્ઠ દ્વિજ અને ધર્મના જાણકાર છો. હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, મારી જેવી માછલીની વાસવાળી સ્ત્રીને જોઈને તમે આવું નીચું વર્તન કેમ અપનાવ્યું?
મદીયે શરીરે દ્વિજામોઘબુદ્ધે ॥ શુભં કિં સમાલોક્ય પાણિં ગ્રહીતુમ્ । સમીપં સમાયાસિ કામાતુરસ્ત્વં કથં નાભિજાનાસિ ધર્મં સ્વકીયમ્
હે અડગ બુદ્ધિવાળા બ્રાહ્મણ, મારા શરીરમાં એવું કયું શુભ ગુણ તમે જુઓ છો કે મારા હાથ પકડીને લગ્ન કરવા ઈચ્છો છો? કામવશ થઈને તમે નજીક આવ્યા છો, પણ શું તમારું પોતાનું ધર્મ ભૂલી ગયા છો?
અહો મન્દબુદ્ધિર્દ્વિજોઽયં ગ્રહીષ્ય- ઞ્જલે મગ્ન એવાદ્ય માં વૈ ગૃહીત્વા । મનો વ્યાકુલં પઞ્ચબાણાતિવિદ્ધં ન કોઽપીહ શક્તઃ પ્રતીપં હિ કર્તુમ્
અરે, આ બ્રાહ્મણ તો મૂર્ખ બનીને મારા હાથ પકડીને મને જ વિચારતો રહી ગયો છે. તેનો મન કામદેવના પાંચ બાણોથી વ્યાકુળ થઈ ગયું છે, અને અહીં કોઈ પણ તેને રોકી શકતો નથી.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય સા બાલા તમુવાચ મહામુનિમ્ । ધૈર્યં કુરુ મહાભાગ પરં પારં નયામિ વૈ
આવી રીતે વિચારીને, તે યુવતી એ મહામુનિને કહ્યું: 'ધીરજ રાખો, હે મહાભાગ્યશાળી, હું તમને પાર ઉતારી દઈશ.'