તસ્યાઃ પુત્રઃ કથં વ્યાસઃ સતી સ્વભવને સ્થિતા । ઈદૃશી સા કથં રાજ્ઞા પુનઃ શન્તનુના વૃતા
સત્યવતી પોતાના ઘરે રહીને પણ વ્યાસજીના માતા કેવી રીતે બની? અને એવી હોવા છતાં રાજા શાંતનુએ ફરીથી તેને કેવી રીતે પસંદ કરી?
તસ્યાં પુત્રાવુભૌ જાતૌ તત્ત્વં કથય સુવ્રત । વિસ્તરેણ મહાભાગ કથાં પરમપાવનીમ્
એમના બંને પુત્રો કેવી રીતે જન્મ્યા એ સાચી વાત અમને કહો, હે ધીરજવંત! હે ભાગ્યશાળી, એ પવિત્ર કથા વિગતે અમને સંભળાવો.
ઉત્પત્તિં વદ વ્યાસસ્ય સત્યવત્યાસ્તથા પુનઃ । શ્રોતુકામાઃ પુનઃ સર્વે ઋષયઃ સંશિતવ્રતાઃ
વ્યાસજી અને સત્યવતીના જન્મ વિશે ફરીથી કહો. બધા પ્રતિજ્ઞાપાલક ઋષિઓ આ વાત ફરીથી સાંભળવા ઇચ્છે છે.
સૂત ઉવાચ પ્રણમ્ય પરમાં શક્તિં ચતુર્વર્ગપ્રદાયિનીમ્ । આદિશક્તિં વદિષ્યામિ કથાં પૌરાણિકીં શુભામ્
સૂતજી બોલ્યા: ચાર પુરુષાર્થ આપનારી પરમ શક્તિને વંદન કરીને, હું હવે આદિશક્તિ અને પવિત્ર પુરાણકથા કહું છું.
યસ્યોચ્ચારણમાત્રેણ સિદ્ધિર્ભવતિ શાશ્વતી । વ્યાજેનાપિ હિ બીજસ્ય વાગ્ભવસ્ય વિશેષતઃ
જેનુ માત્ર નામ ઉચ્ચારવાથી જ શાશ્વત સિદ્ધિ મળે છે, ખાસ કરીને વાગ્ભવ બીજના સ્મરણથી—even જો પરોક્ષ રીતે હોય તો પણ.
સમ્યક્ સર્વાત્મના સર્વૈઃ સર્વકામાર્થસિદ્ધયે । સ્મર્તવ્યા સર્વથા દેવી વાઞ્છિતાર્થપ્રદાયિની
સૌ કોઈએ સર્વ ઇચ્છા અને કામનાઓ પૂર્ણ કરવા માટે, જે દેવી મનગમતી વસ્તુ આપે છે, તેને હંમેશા પૂર્ણ મનથી યાદ કરવી જોઈએ.
રાજોપરિચરો નામ ધાર્મિકઃ સત્યસઙ્ગરઃ । ચેદિદેશપતિઃ શ્રીમાન્ બભૂવ દ્વિજપૂજકઃ
રાજોપરિચર નામનો એક રાજા હતો, જે ધર્મનિષ્ઠ અને સત્યપ્રતિજ્ઞ હતો. તે ચેદિ દેશનો રાજા હતો, ખૂબ ધન્ય અને બ્રાહ્મણોની સેવા કરતો.
તપસા તસ્ય તુષ્ટેન વિમાનં સ્ફાટિકં શુભમ્ । દત્તમિન્દ્રેણ તત્તસ્મૈ સુન્દરં પ્રિયકામ્યયા
તેણે કરેલા તપથી પ્રસન્ન થઈને, ઇન્દ્રે તેને સુંદર અને મનગમતું કાચ જેવું વિમાન આપ્યું.
તેનારૂઢસ્તુ સર્વત્ર યાતિ દિવ્યેન ભૂપતિઃ । ન ભૂમાવુપરિસ્થોઽસૌ તેનોપરિચરો વસુઃ
એ વિમાને ચઢીને રાજા સર્વત્ર ફરતો; તેથી રાજોપરિચર વસુ પૃથ્વી પર બંધાયેલો રહ્યો નહોતો.
વિખ્યાતઃ સર્વલોકેષુ ધર્મનિત્યઃ સ ભૂપતિઃ । તસ્ય ભાર્યા વરારોહા ગિરિકા નામ સુન્દરી
એ રાજા સર્વ જગતમાં ધર્મનિષ્ઠ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતો. તેની પત્નીનું નામ ગિરિકા હતું, જે સુંદર અને સુમધુર આકારવાળી હતી.
પુત્રાશ્ચાસ્ય મહાવીર્યાઃ પઞ્ચાસન્નમિતૌજસઃ । પૃથગ્દેશેષુ રાજાનઃ સ્થાપિતાસ્તેન ભૂભુજા
એ રાજાને પાંચ પુત્રો હતા, બધા મહાન પરાક્રમી અને સમાન શક્તિવાળા. રાજાએ તેમને જુદા જુદા પ્રદેશોમાં રાજા બનાવ્યા.
વસોસ્તુ પત્ની ગિરિકા કામાન્ કાલે ન્યવેદયત્ । ઋતુકાલમનુપ્રાપ્તા સ્નાતા પુંસવને શુચિઃ
વસુની પત્ની ગિરિકા, યોગ્ય સમયે પોતાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી. તેણે સ્નાન કરીને શુદ્ધ થઈ, પુત્રપ્રાપ્તિ માટે તૈયાર થઈ.
તદહઃ પિતરશ્ચૈનમૂચુર્જહિ મૃગાનિતિ । તચ્છુત્વા ચિન્તયામાસ ભાર્યામૃતુમતીં તથા
એ દિવસે પિતૃઓએ રાજાને કહ્યું, 'શિકાર કરવા જા.' એ સાંભળીને રાજાએ પોતાની ઋતુમાં આવેલી પત્નીનું ધ્યાન કર્યું.
પિતૃવાક્યં ગુરું મત્વા કર્તવ્યમિતિ નિશ્ચિતમ્ । ચચાર મૃગયાં રાજા ગિરિકાં મનસા સ્મરન્
પિતૃઓના વચનને શ્રેષ્ઠ અને કરવાનું જરૂરી માનીને, રાજા શિકારે ગયો અને મનમાં ગિરિકાનું સ્મરણ કરતો રહ્યો.
વને સ્થિતઃ સ રાજર્ષિશ્ચિત્તે સસ્માર ભામિનીમ્ । અતીવ રૂપસમ્પન્નાં સાક્ષાચ્છ્રિયમિવાપરામ્
વનમાં રોકાઈને એ રાજર્ષિએ પોતાના હૃદયમાં એ અતિ સુંદર ગિરિકાનું સ્મરણ કર્યું, જે словно લક્ષ્મી જેવી દીપ્તિમાન હતી.
તસ્ય રેતઃ પ્રચસ્કન્દ સ્મરતસ્તાં ચ કામિનીમ્ । વટપત્રે તુ તદ્રાજા સ્કન્નમાત્રં સમાક્ષિપત્
એ કામિનીનું સ્મરણ કરતાં રાજાના શરીરમાંથી વીર્ય નીકળી ગયું; તે તરત જ વટના પાન પર પાડી લીધું.
ઇદં વૃથા પરિસ્કન્નં રેતો વૈ ન ભવેત્કથમ્ । ઋતુકાલં ચ વિજ્ઞાય મતિં ચક્રે નૃપસ્તદા
આ વીર્ય વ્યર્થ વહી ગયું છે; હવે એ કેવી રીતે બગડશે નહીં? ઋતુકાળ સમજીને રાજાએ મનમાં નક્કી કર્યું.
અમોઘં સર્વથા વીર્યં મમ ચૈતન્ન સંશયઃ । પ્રિયાયૈ પ્રેષયામ્યેતદિતિ બુદ્ધિમકલ્પયત્
મારું વીર્ય ક્યારેય વ્યર્થ જતું નથી, એમાં કોઈ શંકા નથી. હવે હું એ મારા પ્રિયાને મોકલવાનો નિશ્ચય કરું છું.
શુક્રપ્રસ્થાપને કાલં મહિષ્યાઃ પ્રસમીક્ષ્ય સઃ । અભિમન્ત્ર્યાથ તદ્વીર્યં વટપર્ણપુટે કૃતમ્
રાજાએ પોતાની રાણીના અનુકૂળ સમયને જોઈને, પોતાના વીર્યને વટના પાન પર રાખીને પવિત્ર કર્યું.
પાર્શ્વસ્થં શ્યેનમાભાષ્ય રાજોવાચ દ્વિજં પ્રતિ । ગૃહાણેદં મહાભાગ ગચ્છ શીઘ્રં ગૃહં મમ
પછી રાજાએ પાસે બેઠેલા શ્યેનને બોલાવી અને બ્રાહ્મણને કહ્યું: 'હે ભાગ્યશાળી, આ લઈ જા અને જલદી મારા ઘરે પહોંચી જા.'
મત્પ્રિયાર્થમિદં સૌમ્ય ગૃહીત્વા ત્વં ગૃહં નય । ગિરિકાયૈ પ્રયચ્છાશુ તસ્યાસ્ત્વાર્તવમદ્ય વૈ
'મારા પ્રિય માટે, હે સૌમ્ય, આ લઈ અને મારા ઘરે પહોંચાડ; આજે ગિરિકા માટે અનુકૂળ સમય છે, તને જલદી તેને આપવું છે.'
સૂત ઉવાચ ઇત્યુક્ત્વા પ્રદદૌ પર્ણં શ્યેનાય નૃપસત્તમઃ । સ ગૃહીત્વોત્પપાતાશુ ગગનં ગતિવિત્તમઃ
સૂતે કહ્યું: આમ કહીને શ્રેષ્ઠ રાજાએ પાન શ્યેનને આપ્યું; તે ઝડપથી પાન લઈ આકાશમાં ઉડી ગયો.
ગચ્છન્તં ગગનં શ્યેનં ધૃત્વા ચઞ્ચુપુટે પુટમ્ । તમપશ્યદથાયાન્તં ખગં શ્યેનસ્તથાપરઃ
શ્યેન જ્યારે પાનને ચાંચમાં પકડીને આકાશમાં જઈ રહ્યો હતો, ત્યારે બીજો શ્યેન તેને આવતો જોઈ ગયો.
આમિષં સ તુ વિજ્ઞાય શીઘ્રમભ્યદ્રવત્ખગમ્ । તુણ્ડયુદ્ધમથાકાશે તાવુભૌ સમ્પ્રચક્રતુઃ
એ બીજું પક્ષી એમાં માંસ હોવાનું જાણી, ઝડપથી તેની તરફ દોડી આવ્યું; પછી બંનેએ આકાશમાં ચાંચથી યુદ્ધ કર્યું.
યુદ્ધ્યતોરપતદ્રેતસ્તજ્જાપિ યમુનામ્ભસિ । ખગૌ તૌ નિર્ગતૌ કામં પુટકે પતિતે તદા
યુદ્ધ કરતા કરતા વીર્ય યમુનાના પાણીમાં પડી ગયું; પાન નીચે પડતાં બંને પક્ષીઓ ઊડી ગયા.
એતસ્મિન્સમયે કાચિદ્અદ્રિકા નામ ચાપ્સરાઃ । બ્રાહ્મણં સમનુપ્રાપ્તં સન્ધ્યાવન્દનતત્પરમ્
એ સમયે, અદ્રિકા નામની એક અપ્સરા, સંધ્યાવંદન કરતી બ્રાહ્મણ પાસે આવી.
કુર્વન્તી જલકેલિં સા જલે મગ્ના ચચાર સા । જગ્રાહ ચરણં નારી દ્વિજસ્ય વરવર્ણિની
એ સુંદર સ્ત્રી પાણીમાં રમતી અને તરતી હતી; તેણે બ્રાહ્મણના પગ પકડી લીધો.
પ્રાણાયામપરઃ સોઽથ દૃષ્ટ્વા તાં કામચારિણીમ્ । શશાપ ભવ મત્સ્યી ત્વં ધ્યાનવિઘ્નકરી યતઃ
બ્રાહ્મણ પ્રાણાયામમાં લીન હતો, ત્યારે તેણે એ કામવાસના ભરેલી સ્ત્રીને જોઈ અને શાપ આપ્યો: 'તમે ધ્યાનમાં વિઘ્ન પાડ્યું છે, તેથી માછલી બની જા.'
સા શપ્તા વિપ્રમુખ્યેન બભૂવ યમુનાચરી । શફરી રૂપસમ્પન્ના હ્યદ્રિકા ચ વરાપ્સરાઃ
મુખ્ય બ્રાહ્મણના શાપથી અદ્રિકા, શ્રેષ્ઠ અપ્સરા, યમુનામાં સુંદર માછલી બની ગઈ.
શ્યેનપાદપરિભ્રષ્ટં તચ્છુક્રમથ વાસવી । જગ્રાહ તરસાભ્યેત્ય સાદ્રિકા મત્સ્યરૂપિણી
પછી, શ્યેનના પગમાંથી પડેલું વીર્ય અદ્રિકા, હવે માછલી સ્વરૂપે, ઝડપથી લઈ ગઈ.