મહાબલો મહાસત્ત્વો બભૂવ જગદીશ્વરઃ । ષષ્ઠશ્ચ વિષ્ણુસાવર્ણિશ્ચતુર્દશમનુઃ કૃતી
મહાન બળ અને શક્તિ ધરાવતાં તેઓ જગતના ઇશ્વર બન્યા; છઠ્ઠો મનુ વિષ્ણુ સાવર્ણિ છે, જે ચૌદમો મનુ છે અને કર્મમાં પારંગત છે.
બભૂવ દેવીવરતો જગતાં પ્રથિતઃ પ્રભુઃ । ચતુર્દશૈતે મનવો મહાતેજોબલૈર્યુતાઃ
દેવીના વરદાનથી તેઓ જગતમાં પ્રસિદ્ધ પ્રભુ બન્યા; આ ચૌદેય મનુઓ મહાન તેજ અને બળથી યુક્ત છે.
દેવ્યારાધનતઃ પૂજ્યા વન્દ્યા લોકેષુ નિત્યશઃ । મહાપ્રતાપિનઃ સર્વે ભ્રામર્યાસ્તુ પ્રસાદતઃ
દેવીની આરાધનાથી તેઓ સર્વત્ર હંમેશા પૂજ્ય અને વંદનીય છે; ભ્રામરીની કૃપાથી બધા મહાપ્રતાપી થયા છે.
નારદ ઉવાચ કેયં સા ભ્રામરી દેવી કથં જાતા કિમાત્મિકા । તદાખ્યાનં વદ પ્રાજ્ઞ વિચિત્રં શોકનાશકમ્
નારદે પૂછ્યું: આ ભ્રામરી દેવી કોણ છે? તેઓ કેવી રીતે જન્મ્યા અને તેમનું સ્વરૂપ શું છે? હે વિદ્વાન, એ અજોડ અને દુઃખ દૂર કરનાર કથા મને કહો.
ન તૃપ્તિમધિગચ્છામિ પિબન્દેવીકથામૃતમ્ । અમૃતં પિબતાં મૃત્યુર્નાસ્ય શ્રવણતો યતઃ
હું દેવીની કથારૂપ અમૃત પીતા તૃપ્ત થતો નથી; કારણ કે જે લોકો આ અમૃત સમાન કથા સાંભળે છે, તેમને મૃત્યુ નજીક આવતું નથી.
શ્રીનારાયણ ઉવાચ શૃણુ નારદ વક્ષ્યામિ જગન્માતુર્વિચેષ્ટિતમ્ । અચિન્ત્યાવ્યક્તરૂપાયા વિચિત્રં મોક્ષદાયકમ્
શ્રીનારાયણે કહ્યું: હે નારદ, હવે હું તને જગદમ્બાના અજોડ અને મોક્ષ આપનારા કાર્યો કહું છું, જેમનું સ્વરૂપ અકલ્પ્ય અને અવ્યક્ત છે.
યદ્યચ્ચરિત્રં શ્રીદેવ્યાસ્તત્સર્વં લોકહેતવે । નિર્વ્યાજયા કરુણયા પુત્રે માતુર્યથા તથા
દેવીના જે પણ કાર્યો છે, એ બધું જગતના હિત માટે છે; જેમ માતા પોતાના બાળક માટે નિઃસ્વાર્થ દયા કરે છે, તેમ.
પૂર્વં દૈત્યો મહાનાસીદરુણાખ્યો મહાબલઃ । પાતાલે દૈત્યસંસ્થાને દેવદ્વેષી મહાખલઃ
પહેલાં પાતાળમાં દૈત્યોમાં અરુણ નામનો મહાબળવાન અને દેવદ્વેષી દૈત્ય હતો, જે બહુ દુષ્ટ હતો.
સ દેવાઞ્જેતુકામશ્ચ ચકાર પરમં તપઃ । પદ્મસમ્ભવમુદ્દિશ્ય સ નસ્ત્રાતા ભવિષ્યતિ
તે દેવોને જીતવાની ઇચ્છાથી કમળમાં જન્મેલા ભગવાનને ધ્યાનમાં રાખીને કઠિન તપ કરવા લાગ્યો; કેમ કે તેને લાગ્યું કે એ જ અમારો રક્ષક બનશે.
ગત્વા હિમવતઃ પાર્શ્વે ગઙ્ગાજલસુશીતલે । પક્વપર્ણાશનો યોગી સન્નિરુધ્ય મરુદ્ગણમ્
તે યોગી હિમાલયની કાંઠે, ઠંડા ગંગાજળ પાસે ગયો, ફક્ત સૂકાં પાન ખાઈ અને શ્વાસ રોકી તપસ્યા કરવા લાગ્યો.
ગાયત્રીજપસંસક્તઃ સકામસ્તમસા યુતઃ । દશવર્ષસહસ્રાણિ તતો વારિકણાશનઃ
ગાયત્રીનું જાપ કરતા, ઇચ્છાઓથી ભરેલા અને અંધકારમાં ડૂબેલા, એ દસ હજાર વર્ષ સુધી માત્ર પાણીની બૂંદોથી જીવ્યા.
દશવર્ષસહસ્રાણિ તતઃ પવનભોજનઃ । દશવર્ષસહસ્રાણિ નિરાહારોઽભવત્તતઃ
પછીના દસ હજાર વર્ષ સુધી એ માત્ર હવામાંથી જીવ્યા; અને પછીના દસ હજાર વર્ષ સુધી તો કોઈપણ ખોરાક વિના રહ્યા.
એવં તપસ્યતસ્તસ્ય શરીરાદુત્થિતોઽનલઃ । દદાહ જગતીં સર્વાં તદદ્ભુતમિવાભવત્
એ રીતે તપ કરતાં, એના શરીરમાંથી અગ્નિ નીકળ્યો અને આખું જગત બળી ઉઠ્યું; એ અદ્ભુત લાગ્યું.
કિમિદં કિમિદં ચેતિ દેવાઃ સર્વે ચકમ્પિરે । સન્ત્રસ્તાઃ સકલા લોકા બ્રહ્માણં શરણં યયુઃ
"આ શું? આ શું?" એમ બધા દેવતાઓ કંપી ઉઠ્યા; બધા લોક ભયભીત થઈ બ્રહ્માજી પાસે શરણે ગયા.
વિજ્ઞાપિતં દેવવરૈઃ શ્રુત્વા તત્ર ચતુર્મુખઃ । ગાયત્રીસહિતો હંસસમારૂઢો યયૌ મુદા
દેવતાઓએ વિનંતી કરી ત્યારે ચતુરમુખ બ્રહ્માજી ગાયત્રી સાથે, હંસ પર આરૂઢ થઈ આનંદથી ત્યાં ગયા.
પ્રાણમાત્રાવશિષ્ટં તં ધમનીશતસઙ્કુલમ્ । શુષ્કોદરં ક્ષામગાત્રં ધ્યાનમીલિતલોચનમ્
એણે જોયું કે, એ વ્યક્તિ માત્ર શ્વાસથી જીવતો હતો, નસો ગૂંચવાઈ ગઈ હતી, પેટ સુકાઈ ગયું હતું, શરીર દુર્બળ થઈ ગયું હતું અને આંખો ધ્યાનમાં મીંચાઈ ગઈ હતી.
દદર્શ તેજસા દીપ્તં દ્વિતીયમિવ પાવકમ્ । વરં વરય ભદ્રં તે વત્સ યન્મનસિ સ્થિતમ્
એણે એને તેજથી પ્રગટતા જોયો, જાણે બીજો અગ્નિ હોય; અને કહ્યું, "પુત્ર, તારા મનમાં જે ઈચ્છા હોય એ વર માંગ."
શ્રુતિમાત્રેણ સન્તોષકારકં વાક્યમૂચિવાન્ । શ્રુત્વા બ્રહ્મમુખાદ્વાણીં સુધાધારામિવારુણઃ
બ્રહ્માજીના મોઢેથી નીકળેલા, સાંભળતાં જ સંતોષ આપતા એ વચન સાંભળી, અરુણને જાણે અમૃતની ધારા મળી હોય એમ આનંદ થયો.
ઉન્મીલિતાક્ષઃ પુરતો દદર્શ જલજોદ્ભવમ્ । ગાયત્રીસહિતં દેવં ચતુર્વેદસમન્વિતમ્
એણે આંખો ખોલી સામે કમળમાંથી જન્મેલા દેવતાને, ગાયત્રી સાથે અને ચારેય વેદોથી યુક્ત, જોયા.
અક્ષસ્રક્કુણ્ડિકાહસ્તં જપન્તં બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ । દૃષ્ટ્વોત્થાય નનામાથ સ્તુત્વા ચ વિવિધૈઃ સ્તવૈઃ
એણે અક્ષમાળા અને કમંડલુ ધરાવતા, જપ કરતા શાશ્વત બ્રહ્માજીને જોયા; પછી ઊભા રહી નમસ્કાર કર્યા અને વિવિધ સ્તુતિઓથી પ્રશંસા કરી.
વરં વવ્રે સ્વબુદ્ધિસ્થં મા ભવેન્મૃત્યુરિત્યપિ । શ્રુત્વારુણવચો બ્રહ્મા બોધયામાસ સાદરમ્
એણે મનમાં સ્થિર થયેલું વર માગ્યું: 'મારે મૃત્યુ ન આવે.' અરુણના એ વચન સાંભળી, બ્રહ્માજીએ સન્માનપૂર્વક સમજાવવાનું શરૂ કર્યું.
બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાદ્યા મૃત્યુના કવલીકૃતાઃ । તદાન્યેષાં તુ કા વાર્તા મરણે દાનવોત્તમ
"બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ અને બીજા બધા મૃત્યુ દ્વારા ગળી લેવાયા છે; તો બીજાઓનું શું કહેવું, દૈત્યશ્રેષ્ઠ?
વરં યોગ્યં તતો બ્રૂહિ દાતું યઃ શક્યતે મયા । નાત્રાગ્રહં પ્રકુર્વન્તિ બુદ્ધિમન્તો જનાઃ ક્વચિત્
"એટલે યોગ્ય એવું વર માગ, જે હું આપી શકું; બુદ્ધિશાળી લોકો ક્યારેય અશક્ય વસ્તુ માટે આગ્રહ કરતા નથી."
ઇતિ બ્રહ્મવચઃ શ્રુત્વા પુનઃ પ્રોવાચ સાદરમ્ । ન યુદ્ધે ન ચ શસ્ત્રાસ્ત્રાન્ન પુંભ્યો નાપિ યોષિતઃ
બ્રહ્માજીના વચન સાંભળી, એ ફરી સન્માનપૂર્વક બોલ્યો: 'મારો મૃત્યુ યુદ્ધમાં, શસ્ત્ર-અસ્ત્રથી, પુરુષ કે સ્ત્રી દ્વારા ન થાય.'
દ્વિપાદ્ભ્યો વા ચતુષ્પાદ્ભ્યો નોભયાકારતસ્તથા । ભવેન્મે મૃત્યુરિત્યેવં દેવ દેહિ વરં પ્રભો
'ન તો બે પગવાળા, ન તો ચાર પગવાળા, ન તો બંને સ્વરૂપ ધરાવનારા દ્વારા મારો મૃત્યુ થાય; હે દેવ, મને આવું વર આપો.'
બલં ચ વિપુલં દેહિ યેન દેવજયો ભવેત્ । ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા તથાસ્ત્વિતિ વચોઽબ્રવીત્
'અને મને એવું બળ આપો કે હું દેવતાઓને જીતું.' એના વચન સાંભળી, બ્રહ્માજીએ કહ્યું: 'એવું જ થાઓ.'
દત્ત્વા વરં જગામાશુ પદ્મજઃ સ્વં નિકેતનમ્ । તતોઽરુણાખ્યો દૈત્યસ્તુ પાતાલાત્સ્વાશ્રયસ્થિતાન્
વર આપી, કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માજી તરત જ પોતાના સ્થાન પર પાછા ગયા; પછી અરુણ નામના દૈત્યે, બ્રહ્માના વરથી ગર્વિત થઈ, પાતાળમાં રહેતા દૈત્યોને બોલાવ્યા.
દૈત્યાનાકારયામાસ બ્રહ્મણો વરદર્પિતઃ । આગત્ય તેઽસુરાઃ સર્વે દૈત્યેશં તં પ્રચક્રિરે
બ્રહ્માના વરથી ગર્વિત થઈ, એ દૈત્યોએ એના આદેશે આવ્યા અને બધા દૈત્યોએ એને દૈત્યરાજ તરીકે સ્વીકાર્યો.
દૂતં ચ પ્રેષયામાસુર્યુદ્ધાર્થમમરાવતીમ્ । દૂતવાક્યં તદા શ્રુત્વા દેવરાડ્ ભયકમ્પિતઃ
યુદ્ધ માટે અમરાવતીમાં દૂત મોકલવામાં આવ્યો. દૂતના વચન સાંભળીને દેવતાઓના રાજા ભયથી કંપી ઉઠ્યા.
દેવૈઃ સાર્ધં જગામાશુ બ્રહ્મણઃ સદનં પ્રતિ । બ્રહ્મવિષ્ણૂ પુરસ્કૃત્ય જગ્મુસ્તે શઙ્કરાલયમ્
બધા દેવતાઓ સાથે તેઓ ઝડપથી બ્રહ્માજીના નિવાસસ્થાને ગયા. પછી બ્રહ્મા અને વિષ્ણુને આગળ રાખીને તેઓ શંકરજીના ધામે પહોંચ્યા.