પાશેન બદ્ધ્વા સુદૃઢં છિત્ત્વા ખડ્ગેન તચ્છિરઃ । પાતયામાસ મહિષં દેવી દેવગણાન્તકમ્
દેવીએ એને મજબૂત ફાંસથી બાંધી, તલવારથી એનું માથું કાપી નાખ્યું અને દેવતાઓના વિનાશક મહિષાને ધરાશાયી કર્યો.
હાહાકૃતં તતઃ શેષં સૈન્યં ભગ્નં દિશો દશ । તુષ્ટુવુર્દેવદેવેશીં સર્વે દેવાઃ પ્રમોદિતાઃ
પછી બાકી રહેલું લશ્કર હાહાકાર કરતા દસ દિશામાં ભાગી ગયું; બધા દેવતાઓ આનંદથી દેવતાવાળી રાણીની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.
એવં લક્ષ્મીઃ સમુત્પન્ના મહિષાસુરમર્દિની । રાજઞ્છૃણુ સરસ્વત્યાઃ પ્રાદુર્ભાવો યથાભવત્
આ રીતે મહિષાસુરને હરાવનારી લક્ષ્મી પ્રગટ થઈ; રાજા, હવે તમે સાંભળો કે સરસ્વતી કેવી રીતે અવતરી.
એકદા શુમ્ભનામાસીદ્દૈત્યો મદબલોત્કટઃ । નિશુમ્ભશ્ચાપિ તદ્ભ્રાતા મહાબલપરાક્રમઃ
એક વખત શુમ્ભ નામનો દૈત્યો હતો, જે પોતાનાં બળથી અહંકારી હતો; અને તેનો ભાઈ નિશુમ્ભ પણ મહા શક્તિશાળી અને પરાક્રમી હતો.
તેન સમ્પીડિતા દેવાઃ સર્વે ભ્રષ્ટશ્રિયો નૃપ । હિમવન્તમથાસાદ્ય દેવીં તુષ્ટુવુરાદરાત્
એમના ઉપદ્રવથી બધા દેવતાઓ દુઃખી થઈ, પોતાનું તેજ ગુમાવી બેઠા, રાજા; પછી તેઓ હિમાલય પર જઈ દેવીની ભક્તિપૂર્વક સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.
દેવા ઊચુઃ જય દેવેશિ ભક્તાનામાર્તિનાશનકોવિદે । દાનવાન્તકરૂપે ત્વમજરામરણેઽનઘે
દેવતાઓએ કહ્યું: 'દેવીઓની રાણી, ભક્તોના દુઃખ દૂર કરનારી, દાનવોના અંતરૂપે, અવિનાશી, અમર અને નિર્દોષ, તમને વિજય મળે.'
દેવેશિ ભક્તિસુલભે મહાબલપરાક્રમે । વિષ્ણુશઙ્કરબ્રહ્માદિસ્વરૂપેઽનન્તવિક્રમે
'દેવીઓની રાણી, ભક્તો માટે સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થનારી, મહા બલશાળી અને પરાક્રમી, તમે વિષ્ણુ, શંકર, બ્રહ્મા વગેરેના રૂપ ધારણ કરો છો, અનંત શક્તિ ધરાવ છો.'
સૃષ્ટિસ્થિતિકરે નાશકારિકે કાન્તિદાયિનિ । મહાતાણ્ડવસુપ્રીતે મોદદાયિનિ માધવિ
'તમે સર્જન, પાલન અને વિનાશનું કારણ છો, તેજ આપનારી છો; મહા તાંડવમાં આનંદિત થનારી માધવી, સુખ આપનારી છો.'
પ્રસીદ દેવદેવેશિ પ્રસીદ કરુણાનિધે । નિશુમ્ભશુમ્ભસમ્ભૂતભયાપારામ્બુવારિધે
'દેવીઓની રાણી, દયાની સાગર, કૃપા કરો; નિશુમ્ભ અને શુમ્ભથી પેદા થયેલા ભયને દૂર કરનારી, તમે અપરંપાર સાગર જેવી છો.'
ઉદ્ધરાસ્માન્ પ્રપન્નાર્તિનાશિકે શરણાગતાન્ । એવં સંસ્તુવતાં તેષાં ત્રિદશાનાં ધરાપતે
'અમને ઉગારો, શરણમાં આવેલા દુઃખીઓના દુઃખ દૂર કરનારી, અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ.' એમ દેવતાઓ સ્તુતિ કરતા હતા, હે પૃથ્વીના રાજા—
પ્રસન્ના ગિરિજા પ્રાહ બ્રૂત સ્તવનકારણમ્ । એતસ્મિન્નન્તરે યસ્યાઃ કોશરૂપાત્સમુત્થિતા
પ્રસન્ન થયેલી ગિરિજાએ કહ્યું: 'તમારા સ્તુતિનું કારણ કહો.' એ જ સમયે, તેમની કોશમાંથી કૌશિકી પ્રગટ થઈ.
કૌશિકી સા જગત્પૂજ્યા દેવાન્પ્રીત્યેદમબ્રવીત્। પ્રસન્નાહં સુરશ્રેષ્ઠાઃ સ્તવેનોત્તમરૂપિણી
જગતમાં પૂજનીય કૌશિકીએ દેવતાઓને પ્રેમથી કહ્યું: 'હું તમારી ઉત્તમ સ્તુતિથી પ્રસન્ન છું, હે શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ.'
વ્રિયતાં વર ઇત્યુક્તે દેવાઃ સંવવ્રિરે વરમ્ । શુમ્ભનામાવરો ભ્રાતા નિશુમ્ભસ્તસ્ય વિશ્રુતઃ
'વર માંગો' એમ દેવીએ કહ્યુ ત્યારે દેવોએ કહ્યું: 'શુંભ નામનો એક અસુર છે અને તેનો પ્રસિદ્ધ ભાઈ નિશુંભ છે.'
ત્રૈલોક્યમોજસાક્રાન્તં દૈત્યેન બલશાલિના । તદ્વધશ્ચિન્ત્યતાં દેવિ દુરાત્મા દાનવેશ્વરઃ
'એ બળવાન દૈત્યએ પોતાની તાકાતથી ત્રણેય લોક પર કબજો કર્યો છે; હે દેવી, એ દુષ્ટ દાનવપતિના વિનાશ વિશે વિચાર કરો.'
બાધતે સતતં દેવિ તિરસ્કૃત્ય નિજૌજસા । દેવ્યુવાચ દેવશત્રું પાતયિષ્યે નિશુમ્ભં શુમ્ભમેવ ચ
'એ અમને સતત ત્રાસ આપે છે, પોતાની શક્તિથી અમને દબાવે છે.' દેવી બોલી: 'હું દેવતાઓના દુશ્મન નિશુંભ અને શુંભને નાશ કરીશ.'
સ્વસ્થાસ્તિષ્ઠત ભદ્રં વઃ કણ્ટકં નાશયામિ વઃ । ઇત્યુક્ત્વા દેવદેવેશી દેવાન્સેન્દ્રાન્દયામયી
'તમારે નિરાંતે રહો, તમારું કલ્યાણ થાય; હું તમારો દુઃખદાયક કાંટો દૂર કરીશ.' એમ કહીને દેવદેવીએ દયાભાવથી દેવતાઓ અને ઇન્દ્રને સંબોધ્યા.
જગામાદર્શનં સદ્યો મિષતાં ત્રિદિવૌકસામ્ । દેવાઃ સમાગતા હૃષ્ટાઃ સુવર્ણાદ્રિગુહાં શુભામ્
એમ કહીને દેવી તરત જ દેવતાઓની નજરમાંથી અદૃશ્ય થઈ ગઈ; ખુશ થયેલા દેવતાઓ ભેગા થઈને સુવર્ણ પર્વતની શુભ ગુફામાં ગયા.
ચણ્ડમુણ્ડૌ પશ્યતઃસ્મ ભૃત્યૌ શુમ્ભનિશુમ્ભયોઃ । દૃષ્ટ્વા તાં ચારુસર્વાઙ્ગીં દેવીં લોકવિમોહિનીમ્
દેવતાઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે શુંભ-નિશુંભના સેવક ચંડ અને મુંડએ એ સર્વાંગી સુંદર, જગતને મોહિત કરનારી દેવીને જોયી.
કથયામાસતૂ રાજ્ઞે ભૃત્યૌ તૌ ચણ્ડમુણ્ડકૌ । દેવ સર્વાસુરશ્રેષ્ઠ રત્નભોગાર્હ માનદ
પછી ચંડ અને મુંડ એ બંને સેવકોએ રાજાને જઈને કહ્યું: 'હે અસુરોમાં શ્રેષ્ઠ, રત્ન અને ભોગ માટે યોગ્ય, માન આપનાર રાજા,'
અપૂર્વા કામિની દૃષ્ટા ચાવાભ્યાં રિપુમર્દન । તસ્યાઃ સંભોગયોગ્યત્વમસ્ત્યેવ તવ સામ્પ્રતમ્
'હું અને મુંડે એક અદભુત અને આકર્ષક સ્ત્રીને જોયી છે, હે શત્રુવિનાશક; એ હવે તમારા ભોગ માટે યોગ્ય છે.'
તાં સમાનય ચાર્વઙ્ગીં ભુઙ્ક્ષ્વ સૌખ્યસમન્વિતઃ । તાદૃશી નાસુરી નારી ન ગન્ધર્વી ન દાનવી
'એ સુંદર અંગવાળી સ્ત્રીને લાવો અને આનંદથી ભોગો; એવી સ્ત્રી અસુરોમાં, ગંધર્વોમાં કે દાનવોમાં ક્યાંય નથી.'
ન માનવી નાપિ દેવી યાદૃશી સા મનોહરા । એવં ભૃત્યવચઃ શ્રુત્વા શુમ્ભઃ પરબલાર્દનઃ
'એવી મનોહર સ્ત્રી માનવોમાં કે દેવીઓમાં પણ નથી.' સેવકોની આ વાત સાંભળી શુંભ, પરશત્રુઓને હરાવનાર,
દૂતં સમ્મેષયામાસ સુગ્રીવં નામ દાનવમ્ । સ દૂતસ્ત્વરિતં ગત્વા દેવ્યાઃ સવિધમાદરાત્
એક દાનવ દૂત સુગ્રીવને બોલાવ્યો; એ દૂત ઝડપથી જઈને આદરપૂર્વક દેવી પાસે પહોંચ્યો.
વૃત્તાન્તં કથયામાસ દેવ્યૈ શુમ્ભસ્ય યદ્વચઃ । દેવિ શુમ્ભાસુરો નામ ત્રૈલોક્યવિજયી પ્રભુઃ
એ દૂતએ દેવીને શુંભની વાત કહી: 'હે દેવી, શુંભ નામનો અસુર છે, જે ત્રણેય લોકનો વિજેતા અને પ્રભુ છે.'
સર્વેષાં રત્નવસ્તૂનાં ભોક્તા માન્યો દિવૌકસામ્ । તદુક્તં શૃણુ મે દેવિ રત્નભોક્તાહમવ્યયઃ
'તે દેવોમાં સર્વ રત્ન અને ધનનો ભોગવનાર અને માન્ય છે; હવે એ શું કહે છે એ સાંભળો, હે દેવી: હું અવિનાશી રત્નભોગી છું.'
ત્વં ચાપિ રત્નભૂતાસિ ભજ માં ચારુલોચને । સર્વેષુ યાનિ રત્નાનિ દેવાસુરનરેષુ ચ
'તમે પણ રત્નરૂપ છો, હે સુંદર નેત્રવાળી; મારા સાથે જોડાઓ. દેવ, અસુર અને માનવોમાં જે રત્નો છે,'
તાનિ મય્યેવ સુભગે ભજ માં કામજૈ રસૈઃ । દેવ્યુવાચ સત્યં વદસિ હે દૂત દૈત્યરાજપ્રિયઙ્કરમ્
'હે સુભાગ્યવતી, એ બધા રત્નો તો મારા પાસે છે; મારી સાથે કામસુખ ભોગો.' દેવી બોલી: 'હા દૂત, તમે દૈત્યરાજાને પ્રસન્ન કરનારી સાચી વાત કહો છો.'
પ્રતિજ્ઞા યા મયા પૂર્વં કૃતા સાપ્યનૃતા કથમ્ । ભવેત્તાં શૃણુ મે દૂત યા પ્રતિજ્ઞા મયા કૃતા
'હું અગાઉ જે પ્રતિજ્ઞા લીધી છે, એ કેવી રીતે ખોટી થઈ શકે? હવે એ પ્રતિજ્ઞા શું છે, એ મારા મોઢેથી સાંભળો, હે દૂત.'
યો મે દર્પં વિધુનુતે યો મે બલમપોહતિ । યો મે પ્રતિબલો ભૂયાત્સ એવ મમ ભોગભાક્
જે મારા અહંકારને દુર કરે, જે મારી તાકાતને ઓછી કરે, અને જે મારી બરાબરીમાં આવે—એ જ મારા સૌ આનંદોનો ભાગીદારી બનશે.
તત એનાં પ્રતિજ્ઞાં મે સત્યાં કૃત્વાસુરેશ્વરઃ । ગૃહ્ણાતુ પાણિં તરસા તસ્યાશક્યં કિમત્ર હિ
હવે, અસુરોના સ્વામી એ મારી વાત સાચી સાબિત કરે; જો તે ઇચ્છે તો જોરથી મારું હાથ પકડી લે—આમાં એ માટે શું અશક્ય છે?