અન્યૈરશેષવિબુધૈર્માનિતા સા જગન્મયી । તાં તુષ્ટુવુર્મહાદેવીં દેવા મહિષપીડિતાઃ
બધા અન્ય દેવતાઓએ પણ તેને માન આપ્યો; એ જગતરૂપા દેવીને મહિષથી પીડિત દેવતાઓએ સ્તુતિ કરી.
નાનાસ્તોત્રૈર્મહેશાનીં જગદુદ્ભવકારિણીમ્ । તેષાં નિશમ્ય દેવેશી સ્તોત્રં વિબુધપૂજિતા
વિવિધ સ્તોત્રોથી મહાદેવી, જગતની સર્જનહારને દેવોએ ભજવી; દેવતાઓની સ્તુતિ સાંભળીને દેવી, જે દેવતાઓ દ્વારા પૂજાય છે, તે સાંભળવા લાગી.
મહિષસ્ય વધાર્થાય મહાનાદં ચકાર હ । તેન નાદેન મહિષશ્ચકિતોઽભૂદ્ધરાપતે
મહિષાસુરને મારવા માટે દેવીએ ભયાનક ગર્જના કરી; એ અવાજથી દાનવોના રાજા મહિષા ગભરાઈ ગયો.
આસસાદ જગદ્ધાત્રીં સર્વસૈન્યસમાવૃતઃ । તતઃ સ યુયુધે દેવ્યા મહિષાખ્યો મહાસુરઃ
જગતની માતા પોતાના આખા સેના સાથે મહિષાની સામે આવી; પછી મહાન અસુર મહિષાએ દેવી સાથે યુદ્ધ કર્યું.
શસ્ત્રાસ્ત્રૈર્બહુધા ક્ષિપ્તૈઃ પૂરયન્નમ્બરાન્તરમ્ । ચિક્ષુરો ગ્રામણીઃ સેનાપતિર્દુર્ધરદુર્મુખૌ
અનેક શસ્ત્રો અને અસ્ત્રો ફેંકીને આકાશ ભરાઈ ગયું; ચિક્ષુર, દુર્ધર અને દુર્મુખા નામના સેના નાયકોએ લશ્કરને આગળ વધાર્યું.
બાષ્કલસ્તામ્રકશ્ચૈવ બિડાલવદનોઽપરઃ । એતૈશ્ચાન્યૈરસંખ્યાતૈઃ સંગ્રામાન્તકસન્નિભૈઃ
બાષ્કલ, તામ્રક અને બિલાડી જેવું મુખ ધરાવતો બીજો એક, તથા અસંખ્ય અન્ય યુદ્ધમાં મૃત્યુ જેવાં ભયાનક દૈત્યો પણ એમની સાથે જોડાયા.
યોધૈઃ પરિવૃતો વીરો મહિષો દાનવોત્તમઃ । તતઃ સા કોપતામ્રાક્ષી દેવી લોકવિમોહિની
આ બધા વિરો દ્વારા ઘેરાયેલો મહાન દાનવ મહિષા ઊભો રહ્યો; ત્યારે ક્રોધથી લાલ આંખોવાળી, જગતને મોહમાં પાડી દેતી દેવી—
જઘાન યોધાન્સમરે દેવી મહિષમાશ્રિતાન્ । તતસ્તેષુ હતેષ્વેવ સ દૈત્યો રોષમૂર્ચ્છિતઃ
—યુદ્ધમાં મહિષાની શરણમાં આવેલા યોદ્ધાઓને સંહાર્યા; પોતાના સાથીઓના મરણથી એ દૈત્યો ઉગ્ર ક્રોધથી ભરાઈ ગયો.
આસસાદ તદા દેવીં તૂર્ણં માયાવિશારદઃ । રૂપાન્તરાણિ સમ્ભેજે માયયા દાનવેશ્વરઃ
પછી માયામાં પારંગત એ દૈત્યો ઝડપથી દેવીની સામે આવ્યો; દાનવોના રાજાએ માયાથી અનેક રૂપ ધારણ કર્યા.
તાનિ તાન્યસ્ય રૂપાણિ નાશયામાસ સા તદા । તતોઽન્તે માહિષં રૂપં બિભ્રાણમમરાર્દનમ્
દેવી એના દરેક રૂપને તરત નાશ કરી નાખતી; અંતે એ અમરદેવોને ડરાવતું મહિષનું રૂપ ધારણ કરી ઊભો રહ્યો.
પાશેન બદ્ધ્વા સુદૃઢં છિત્ત્વા ખડ્ગેન તચ્છિરઃ । પાતયામાસ મહિષં દેવી દેવગણાન્તકમ્
દેવીએ એને મજબૂત ફાંસથી બાંધી, તલવારથી એનું માથું કાપી નાખ્યું અને દેવતાઓના વિનાશક મહિષાને ધરાશાયી કર્યો.
હાહાકૃતં તતઃ શેષં સૈન્યં ભગ્નં દિશો દશ । તુષ્ટુવુર્દેવદેવેશીં સર્વે દેવાઃ પ્રમોદિતાઃ
પછી બાકી રહેલું લશ્કર હાહાકાર કરતા દસ દિશામાં ભાગી ગયું; બધા દેવતાઓ આનંદથી દેવતાવાળી રાણીની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.
એવં લક્ષ્મીઃ સમુત્પન્ના મહિષાસુરમર્દિની । રાજઞ્છૃણુ સરસ્વત્યાઃ પ્રાદુર્ભાવો યથાભવત્
આ રીતે મહિષાસુરને હરાવનારી લક્ષ્મી પ્રગટ થઈ; રાજા, હવે તમે સાંભળો કે સરસ્વતી કેવી રીતે અવતરી.
એકદા શુમ્ભનામાસીદ્દૈત્યો મદબલોત્કટઃ । નિશુમ્ભશ્ચાપિ તદ્ભ્રાતા મહાબલપરાક્રમઃ
એક વખત શુમ્ભ નામનો દૈત્યો હતો, જે પોતાનાં બળથી અહંકારી હતો; અને તેનો ભાઈ નિશુમ્ભ પણ મહા શક્તિશાળી અને પરાક્રમી હતો.
તેન સમ્પીડિતા દેવાઃ સર્વે ભ્રષ્ટશ્રિયો નૃપ । હિમવન્તમથાસાદ્ય દેવીં તુષ્ટુવુરાદરાત્
એમના ઉપદ્રવથી બધા દેવતાઓ દુઃખી થઈ, પોતાનું તેજ ગુમાવી બેઠા, રાજા; પછી તેઓ હિમાલય પર જઈ દેવીની ભક્તિપૂર્વક સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.
દેવા ઊચુઃ જય દેવેશિ ભક્તાનામાર્તિનાશનકોવિદે । દાનવાન્તકરૂપે ત્વમજરામરણેઽનઘે
દેવતાઓએ કહ્યું: 'દેવીઓની રાણી, ભક્તોના દુઃખ દૂર કરનારી, દાનવોના અંતરૂપે, અવિનાશી, અમર અને નિર્દોષ, તમને વિજય મળે.'
દેવેશિ ભક્તિસુલભે મહાબલપરાક્રમે । વિષ્ણુશઙ્કરબ્રહ્માદિસ્વરૂપેઽનન્તવિક્રમે
'દેવીઓની રાણી, ભક્તો માટે સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થનારી, મહા બલશાળી અને પરાક્રમી, તમે વિષ્ણુ, શંકર, બ્રહ્મા વગેરેના રૂપ ધારણ કરો છો, અનંત શક્તિ ધરાવ છો.'
સૃષ્ટિસ્થિતિકરે નાશકારિકે કાન્તિદાયિનિ । મહાતાણ્ડવસુપ્રીતે મોદદાયિનિ માધવિ
'તમે સર્જન, પાલન અને વિનાશનું કારણ છો, તેજ આપનારી છો; મહા તાંડવમાં આનંદિત થનારી માધવી, સુખ આપનારી છો.'
પ્રસીદ દેવદેવેશિ પ્રસીદ કરુણાનિધે । નિશુમ્ભશુમ્ભસમ્ભૂતભયાપારામ્બુવારિધે
'દેવીઓની રાણી, દયાની સાગર, કૃપા કરો; નિશુમ્ભ અને શુમ્ભથી પેદા થયેલા ભયને દૂર કરનારી, તમે અપરંપાર સાગર જેવી છો.'
ઉદ્ધરાસ્માન્ પ્રપન્નાર્તિનાશિકે શરણાગતાન્ । એવં સંસ્તુવતાં તેષાં ત્રિદશાનાં ધરાપતે
'અમને ઉગારો, શરણમાં આવેલા દુઃખીઓના દુઃખ દૂર કરનારી, અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ.' એમ દેવતાઓ સ્તુતિ કરતા હતા, હે પૃથ્વીના રાજા—
પ્રસન્ના ગિરિજા પ્રાહ બ્રૂત સ્તવનકારણમ્ । એતસ્મિન્નન્તરે યસ્યાઃ કોશરૂપાત્સમુત્થિતા
પ્રસન્ન થયેલી ગિરિજાએ કહ્યું: 'તમારા સ્તુતિનું કારણ કહો.' એ જ સમયે, તેમની કોશમાંથી કૌશિકી પ્રગટ થઈ.
કૌશિકી સા જગત્પૂજ્યા દેવાન્પ્રીત્યેદમબ્રવીત્। પ્રસન્નાહં સુરશ્રેષ્ઠાઃ સ્તવેનોત્તમરૂપિણી
જગતમાં પૂજનીય કૌશિકીએ દેવતાઓને પ્રેમથી કહ્યું: 'હું તમારી ઉત્તમ સ્તુતિથી પ્રસન્ન છું, હે શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ.'
વ્રિયતાં વર ઇત્યુક્તે દેવાઃ સંવવ્રિરે વરમ્ । શુમ્ભનામાવરો ભ્રાતા નિશુમ્ભસ્તસ્ય વિશ્રુતઃ
'વર માંગો' એમ દેવીએ કહ્યુ ત્યારે દેવોએ કહ્યું: 'શુંભ નામનો એક અસુર છે અને તેનો પ્રસિદ્ધ ભાઈ નિશુંભ છે.'
ત્રૈલોક્યમોજસાક્રાન્તં દૈત્યેન બલશાલિના । તદ્વધશ્ચિન્ત્યતાં દેવિ દુરાત્મા દાનવેશ્વરઃ
'એ બળવાન દૈત્યએ પોતાની તાકાતથી ત્રણેય લોક પર કબજો કર્યો છે; હે દેવી, એ દુષ્ટ દાનવપતિના વિનાશ વિશે વિચાર કરો.'
બાધતે સતતં દેવિ તિરસ્કૃત્ય નિજૌજસા । દેવ્યુવાચ દેવશત્રું પાતયિષ્યે નિશુમ્ભં શુમ્ભમેવ ચ
'એ અમને સતત ત્રાસ આપે છે, પોતાની શક્તિથી અમને દબાવે છે.' દેવી બોલી: 'હું દેવતાઓના દુશ્મન નિશુંભ અને શુંભને નાશ કરીશ.'
સ્વસ્થાસ્તિષ્ઠત ભદ્રં વઃ કણ્ટકં નાશયામિ વઃ । ઇત્યુક્ત્વા દેવદેવેશી દેવાન્સેન્દ્રાન્દયામયી
'તમારે નિરાંતે રહો, તમારું કલ્યાણ થાય; હું તમારો દુઃખદાયક કાંટો દૂર કરીશ.' એમ કહીને દેવદેવીએ દયાભાવથી દેવતાઓ અને ઇન્દ્રને સંબોધ્યા.
જગામાદર્શનં સદ્યો મિષતાં ત્રિદિવૌકસામ્ । દેવાઃ સમાગતા હૃષ્ટાઃ સુવર્ણાદ્રિગુહાં શુભામ્
એમ કહીને દેવી તરત જ દેવતાઓની નજરમાંથી અદૃશ્ય થઈ ગઈ; ખુશ થયેલા દેવતાઓ ભેગા થઈને સુવર્ણ પર્વતની શુભ ગુફામાં ગયા.
ચણ્ડમુણ્ડૌ પશ્યતઃસ્મ ભૃત્યૌ શુમ્ભનિશુમ્ભયોઃ । દૃષ્ટ્વા તાં ચારુસર્વાઙ્ગીં દેવીં લોકવિમોહિનીમ્
દેવતાઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે શુંભ-નિશુંભના સેવક ચંડ અને મુંડએ એ સર્વાંગી સુંદર, જગતને મોહિત કરનારી દેવીને જોયી.
કથયામાસતૂ રાજ્ઞે ભૃત્યૌ તૌ ચણ્ડમુણ્ડકૌ । દેવ સર્વાસુરશ્રેષ્ઠ રત્નભોગાર્હ માનદ
પછી ચંડ અને મુંડ એ બંને સેવકોએ રાજાને જઈને કહ્યું: 'હે અસુરોમાં શ્રેષ્ઠ, રત્ન અને ભોગ માટે યોગ્ય, માન આપનાર રાજા,'
અપૂર્વા કામિની દૃષ્ટા ચાવાભ્યાં રિપુમર્દન । તસ્યાઃ સંભોગયોગ્યત્વમસ્ત્યેવ તવ સામ્પ્રતમ્
'હું અને મુંડે એક અદભુત અને આકર્ષક સ્ત્રીને જોયી છે, હે શત્રુવિનાશક; એ હવે તમારા ભોગ માટે યોગ્ય છે.'