સ્વર્ણસાલમયાદગ્રે મુનિયોજનદૈર્ઘ્યવાન્ । પુષ્પરાગમયઃ સાલઃ કુઙ્કુમારુણવિગ્રહઃ
સુવર્ણ મહાલના આગળ મુનિ યોજન જેટલો લાંબો પુષ્પરાગ મણિથી બનેલો મહાલ છે, જે કુંકુમ જેવી લાલ છબી ધરાવે છે.
પુષ્પરાગમયી ભૂમિર્વનાન્યુપવનાનિ ચ । રત્નવૃક્ષાલવાલાશ્ચ પુષ્પરાગમયાઃ સ્મૃતાઃ
પૃથ્વી, વનો અને ઉપવનો બધું પુષ્પરાગ મણિનું બનેલું છે. રત્નવૃક્ષોની પંક્તિઓ પણ પુષ્પરાગની જ કહેવાય છે.
પ્રાકારો યસ્ય રત્નસ્ય તદ્રત્નરચિતા દ્રુમાઃ । વનભૂઃ પક્ષિણશ્ચૈવ રત્નવર્ણજલાનિ ચ
એ મહાલની દીવાલ પણ એ જ રત્નની છે અને વૃક્ષો પણ એ જ રત્નમાંથી બનેલા છે. વનભૂમિ, પક્ષીઓ અને પાણી પણ રત્ન જેવી જ રંગત ધરાવે છે.
મણ્ડપા મણ્ડપસ્તમ્ભાઃ સરાંસિ કમલાનિ ચ । પ્રાકારે તત્ર યદ્યત્સ્યાત્તત્સર્વં તત્સમં ભવેત્
મંડપ, તેના સ્તંભો, સરોવર અને કમળો – દીવાલની અંદર જે કંઈ હોય, બધું એ જ પ્રકારનું છે.
પરિભાષેયમુદ્દિષ્ટા રત્નસાલાદિષુ પ્રભો । તેજસા સ્યાલ્લક્ષગુણઃ પૂર્વસાલાત્પરો નૃપ
પ્રભુજી, રત્નોથી શોભતી સભા વિશે જે વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, એ રત્નમંદિર અને આવી બીજી જગ્યાઓ માટે છે. એનું તેજ પહેલાની સભા કરતાં લાખગણું વધારે છે, રાજન.
દિક્પાલા નિવસન્ત્યત્ર પ્રતિબ્રહ્માણ્ડવર્તિનામ્ । દિક્પાલાનાં સમષ્ટ્યાત્મરૂપાઃ સ્ફૂર્જદ્વરાયુધાઃ
અહીં દરેક બ્રહ્માંડના દિશાઓના રક્ષક દેવતાઓ નિવાસ કરે છે. તેઓ પોતાના સમૂહ સ્વરૂપે, તેજસ્વી અને ભવ્ય શસ્ત્રો સાથે પ્રગટ થાય છે.
પૂર્વાશાયાં સમુત્તુઙ્ગશૃઙ્ગા પૂરમરાવતી । નાનોપવનસંયુક્તો મહેન્દ્રસ્તત્ર રાજતે
પૂર્વ દિશામાં ઊંચા શિખર પર અમરાવતી નગર વસેલું છે, જે અનેક વનોદ્યાનોથી શોભાયમાન છે. ત્યાં મહેન્દ્ર ઇન્દ્ર પોતાની કાંતિથી ચમકે છે.
સ્વર્ગશોભા ચ યા સ્વર્ગે યાવતી સ્યાત્તતોઽધિકા । સમષ્ટિશતનેત્રસ્ય સહસ્રગુણતઃ સ્મૃતા
સ્વર્ગમાં જે શોભા જોવા મળે છે, એથી પણ અહીં ઘણી વધારે છે. કહેવાય છે કે, શતચક્ષુ ઇન્દ્રની એકત્રિત કાંતિ કરતાં પણ હજારો ગણી વધુ છે.
ઐરાવતસમારૂઢો વજ્રહસ્તઃ પ્રતાપવાન્ । દેવસેનાપરિવૃતો રાજતેઽત્ર શતક્રતુઃ
એમણે એરાવત હાથી પર આરૂઢ થઈ, વજ્રધારી બની, ભવ્યતા સાથે દેવસેનાઓથી ઘેરાયેલા, શતક્રતુ ઇન્દ્ર અહીં પ્રકાશે છે.
દેવાઙ્ગનાગણયુતા શચી તત્ર વિરાજતે । વહ્નિકોણે વહ્નિપુરી વહ્નિપૂઃસદૃશી નૃપ
અહીં દેવાંગનાઓના સમૂહ સાથે શચી દેવીએ પોતાની કાંતિથી ચમકે છે. અગ્નિદિશામાં અગ્નિનું નગર છે, જે અગ્નિના નિવાસસ્થાન જેવું જ લાગે છે, રાજન.
સ્વાહાસ્વધાસમાયુક્તો વહ્નિસ્તત્ર વિરાજતે । નિજવાહનભૂષાઢ્યો નિજદેવગણૈર્વૃતઃ
ત્યાં અગ્નિ દેવ, સ્વાહા અને સ્વધા સાથે, પોતાના વાહન અને આભૂષણોથી શોભાયમાન, પોતાના દેવગણોથી ઘેરાયેલા પ્રકાશે છે.
યામ્યાશાયાં યમપુરી તત્ર દણ્ડધરો મહાન્ । સ્વભટૈર્વેષ્ટિતો રાજન્ ચિત્રગુપ્તપુરોગમૈઃ
દક્ષિણ દિશામાં યમપુર છે, જ્યાં દંડધારી મહાન યમરાજ પોતાના ભટો અને ચિત્રગુપ્તના નેતૃત્વ હેઠળના સેવકો સાથે વસે છે, રાજન.
નિજશક્તિયુતો ભાસ્વત્તનયોઽસ્તિ યમો મહાન્ । નૈર્ઋત્યાં દિશિ રાક્ષસ્યાં રાક્ષસૈઃ પરિવારિતઃ
પોતાની શક્તિથી યુક્ત, તેજસ્વી પુત્ર યમ મહાન અહીં હાજર છે; દક્ષિણપશ્ચિમ દિશામાં રાક્ષસોની ભૂમિમાં, તેઓ રાક્ષસોથી ઘેરાયેલા છે.
ખડ્ગધારી સ્ફુરન્નાસ્તે નિર્ઋતિર્નિજશક્તિયુક્ । વારુણ્યાં વરુણો રાજા પાશધારી પ્રતાપવાન્
ત્યાં નિરૃતિ પોતાના શસ્ત્ર અને શક્તિ સાથે તેજસ્વી રીતે બેસી છે; પશ્ચિમ દિશામાં વરુણ રાજા પાશધારી અને ભવ્યતા સાથે હાજર છે.
મહાઝષસમારૂઢો વારુણીમધુવિહ્વલઃ । નિજશક્તિસમાયુક્તો નિજયાદોગણાન્વિતઃ
મહાન માછલી પર આરૂઢ, વરુણી મદથી મસ્ત, પોતાની શક્તિ અને યક્ષગણો સાથે વરુણ દેવ વસે છે.
સમાસ્તે વારુણે લોકે વરુણાનીરતાકુલઃ । વાયુકોણે વાયુલોકો વાયુસ્તત્રાધિતિષ્ઠતિ
વરુણ દેવ વરુણી કન્યાઓથી ભરેલા પોતાના લોકમાં વસે છે; પવન દિશામાં પવનલોક છે, જ્યાં પવન દેવ પોતે નિવાસ કરે છે.
વાયુસાધનસંસિદ્ધયોગિભિઃ પરિવારિતઃ । ધ્વજહસ્તો વિશાલાક્ષો મૃગવાહનસંસ્થિતઃ
પવન સાધના દ્વારા સિદ્ધ થયેલા યોગીઓથી ઘેરાયેલા, ધ્વજધારી, વિશાળ નેત્રોવાળા અને મૃગવાહન પર બેસેલા પવન દેવ છે.
મરુદ્ગણૈઃ પરિવૃતો નિજશક્તિસમન્વિતઃ । ઉત્તરસ્યાં દિશિ મહાન્ યક્ષલોકોઽસ્તિ ભૂમિપ
મરુદગણો સાથે ઘેરાયેલા અને પોતાની શક્તિથી યુક્ત; ઉત્તર દિશામાં, રાજન, મહાન યક્ષલોક છે.
યક્ષાધિરાજસ્તત્રાસ્તે વૃદ્ધિઋદ્ધ્યાદિશક્તિભિઃ । નવભિર્નિધિભિર્યુક્તસ્તુન્દિલો ધનનાયકઃ
ત્યાં યક્ષાધિપતિ, વૃદ્ધિ અને ઋદ્ધિ જેવી શક્તિઓ સાથે, નવ નિધિઓથી યુક્ત, તુંડિલ નામે ધનના સ્વામી વસે છે.
મણિભદ્રઃ પૂર્ણભદ્રો મણિમાન્મણિકન્ધરઃ । મણિભૂષો મણિસ્રગ્વી મણિકાર્મુકધારકઃ
મણિભદ્ર, પૂર્ણભદ્ર, મણિમાન, મણિકંઢર, મણિભૂષણ, મણિસ્રગ્વી અને મણિધનુષ્ય ધારક ત્યાં હાજર છે.
ઇત્યાદિયક્ષસેનાનીસહિતો નિજશક્તિયુક્ । ઈશાનકોણે સમ્પ્રોક્તો રુદ્રલોકો મહત્તરઃ
આ રીતે યક્ષસેનાના મુખ્યો અને પોતાની શક્તિ સાથે, ઉત્તરપૂર્વ દિશામાં મહાન રુદ્રલોક હોવાનું કહેવાય છે.
અનર્ઘ્યરત્નખચિતો યત્ર રુદ્રોઽધિદૈવતમ્ । મન્યુમાન્દીપ્તનયનો બદ્ધપૃષ્ઠમહેષુધિઃ
જ્યાં અમૂલ્ય રત્નોથી શોભાયમાન રુદ્ર મુખ્ય દેવતા છે, ક્રોધી, જ્વલંત નેત્રોવાળા અને પીઠ પર મહાન ધનુષ્ય ધારણ કરનાર છે.
સ્ફૂર્જદ્ધનુર્વામહસ્તોઽધિજ્યધન્વભિરાધૃતઃ । સ્વસમાનૈરસંખ્યાતરુદ્રૈઃ શૂલવરાયુધૈઃ
એના ડાબા હાથમાં ગર્જન કરતું ધનુષ હતું અને એના આસપાસ અનગણિત રુદ્રો હતા, બધા ત્રિશૂલ અને શક્તિશાળી શસ્ત્રો ધારણ કરેલા.
વિકૃતાસ્યૈઃ કરાલાસ્યૈર્વમદ્વહ્નિભિરાસ્યતઃ । દશહસ્તૈઃ શતકરૈઃ સહસ્રભુજસંયુતૈઃ
એના મુખ વિકૃત અને ભયાનક હતા, મોઢાંમાંથી અગ્નિ નીકળતો હતો, દસ હાથ, સો હાથ અને હજારો હાથ સાથે એ ભયંકર દેખાતો હતો.
દશપાદૈર્દશગ્રીવૈસ્ત્રિનેત્રૈરુગ્રમૂર્તિભિઃ । અન્તરિક્ષચરા યે ચ યે ચ ભૂમિચરા સ્મૃતાઃ
એના દસ પગ, દસ ગળા, ત્રણ આંખો અને ભયાનક સ્વરૂપ હતા; કેટલાક આકાશમાં ફરતા અને કેટલાક પૃથ્વી પર ચાલતા હતા.
રુદ્રાધ્યાયે સ્મૃતા રુદ્રાસ્તૈઃ સર્વૈશ્ચ સમાવૃતઃ । રુદ્રાણીકોટિસહિતો ભદ્રકાલ્યાદિમાતૃભિઃ
રુદ્રાધ્યાયમાં જે રુદ્રોનું વર્ણન છે, એ બધા સાથે, કરોડો રુદ્રાણીઓ અને ભદ્રકાળીથી શરૂ થતી માતાઓ સાથે એ ઘેરાયેલો હતો.
નાનાશક્તિસમાવિષ્ટડામર્યાદિગણાવૃતઃ । વીરભદ્રાદિસહિતો રુદ્રો રાજન્ વિરાજતે
વિવિધ શક્તિઓથી યુક્ત, ડામર અને અન્ય ગણા સાથે ઘેરાયેલો, વીરભદ્ર વગેરે સાથે રુદ્ર, રાજા, તેજસ્વી દેખાય છે.
મુણ્ડમાલાધરો નાગવલયો નાગકન્ધરઃ । વ્યાઘ્રચર્મપરીધાનો ગજચર્મોત્તરીયકઃ
મુંડમાળ પહેરેલી, સાપની કાંડા અને ગળામાં સાપ ધરાવનાર, વાઘના ચામડું પહેરેલું અને હાથીના ચામડાની ઉપરની ચાદર ઓઢેલી.
ચિતાભસ્માઙ્ગ લિપ્તાઙ્ગઃ પ્રમથાદિગણાવૃતઃ । નિનદડ્ડમરુધ્વાનૈર્બધિરીકૃતદિઙ્મુખઃ
ચિતાની રાખે શરીર લપેટેલું, પ્રમથાદિ ગણા સાથે ઘેરાયેલો, ડમરૂ અને ગર્જનના અવાજથી દિશાઓ બહેર કરી દેતો.
અટ્ટહાસાસ્ફોટશબ્દૈઃ સન્ત્રાસિતનભસ્તલઃ । ભૂતસઙ્ઘસમાવિષ્ટો ભૂતાવાસો મહેશ્વરઃ । ઈશાનદિક્પતિઃ સોઽયં નામ્ના ચેશાન એવ ચ
એના અট্টહાસના ગજ્જનથી આકાશ પણ ડરી જાય છે, ભૂતગણોથી ઘેરાયેલો, ભૂતોનો નિવાસસ્થાન એવા મહાદેવ, ઉત્તર-પૂર્વ દિશાના સ્વામી, એનું નામ ઈશાન છે.