વજ્રનિર્ઘોષમુખરશ્ચેન્દ્રધન્વા સમન્તતઃ । સહસ્રશો વારિધારા મુઞ્ચન્નાસ્તે ગણાવૃતઃ
તેમનો અવાજ વીજળીના ગર્જન જેવો ગુંજતો, ચારેય બાજુ ઇન્દ્રધનુષથી ઘેરાયેલા, અને તેઓ પોતાના સમૂહ સાથે હજારો પાણીની ધારા વરસાવે છે.
નભઃશ્રીશ્ચ નભસ્યશ્રીઃ સ્વરસ્યા રસ્યમાલિની । અમ્બા દુલા નિરત્નિશ્ચાભ્રમન્તી મેઘયન્તિકા
નભ:શ્રી, નભસ્યશ્રી, સ્વરસ્ય, રસ્યમાલિની, અંબા, દુલા, નિરત્નિ, અભ્રમંતી અને મેઘયંતિકા તેમની પત્નીઓ છે.
વર્ષયન્તી ચિપુણિકા વારિધારા ચ સમ્મતાઃ । વર્ષર્તોર્દ્વાદશ પ્રોક્તાઃ શક્તયો મદવિહ્વલાઃ
વર્ષયંતી, ચિપુણિકા અને વારિધારા પણ માન્ય છે. વર્ષાની ઋતુની બાર શક્તિઓ આનંદમાં મસ્ત રહે છે.
નવપલ્લવવૃક્ષાશ્ચ નવીનલતિકાન્વિતાઃ । હરિતાનિ તૃણાન્યેવ વેષ્ટિતા યૈર્ધરાખિલા
નવા પાંદડાવાળા વૃક્ષો, તાજી વેલો સાથે, અને આખી ધરતી લીલા ઘાસથી ઢંકાઈ ગઈ છે.
નદીનદપ્રવાહાશ્ચ પ્રવહન્તિ ચ વેગતઃ । સરાંસિ કલુષામ્બૂનિ રાગિચિત્તસમાનિ ચ
નદીઓ અને નાળાઓ જોરથી વહે છે. સરોવરોના ગંદા પાણી, રાગભર્યા મન જેવા લાગે છે.
વસન્તિ દેવાઃ સિદ્ધાશ્ચ યે દેવીકર્મકારિણઃ । વાપીકૂપતડાગાશ્ચ યે દેવ્યર્થં સમર્પિતાઃ
જે દેવતાઓ અને સિદ્ધો દેવીના કાર્યો કરે છે, તેઓ ત્યાં વસે છે. તેમજ જે વાવ, કૂવા અને તળાવ દેવીને અર્પિત છે, તે પણ ત્યાં છે.
તે ગણા નિવસન્ત્યત્ર સવિલાસાશ્ચ સાઙ્ગનાઃ । આરકૂટમયાદગ્રે સપ્તયોજનદૈર્ઘ્યવાન્
ત્યાં એ બધા ગણા પોતાના સાથીઓ સાથે આનંદથી વસે છે. આગળ આરકૂટા લાકડાથી બનેલો સાત યોજન લાંબો મહાલ ઉભો છે.
પઞ્ચલોહાત્મકઃ સાલો મધ્યે મન્દારવાટિકા । નાનાપુષ્પલતાકીર્ણા નાનાપલ્લવશોભિતા
એ મહાલ પાંચ ધાતુથી બનેલો છે અને એના મધ્યમાં મન્દાર વૃક્ષોની વાડી છે, જ્યાં અનેક ફૂલોની વેલીઓ અને વિવિધ કોમળ પાંદડાઓથી શોભાયમાન છે.
અધિષ્ઠાતાત્ર સમ્પ્રોક્તઃ શરદ્ઋતુરનામયઃ । ઇષુલક્ષ્મીરૂર્જલક્ષ્મીર્દ્વે ભાર્યે તસ્ય સમ્મતે
ત્યાંના અધિપતિ નિર્દોષ શરદ ઋતુ કહેવાય છે. તેની બે માન્ય પત્નીઓ છે – ઇષુલક્ષ્મી અને ઊર્જલક્ષ્મી.
નાનાસિદ્ધા વસન્ત્યત્ર સાઙ્ગનાઃ સપરિચ્છદાઃ । પઞ્ચલોહમયાદગ્રે સપ્તયોજનદૈર્ઘ્યવાન્
અહીં વિવિધ સિદ્ધ લોકો પોતાના સાથીઓ અને સેવકો સાથે રહે છે. આગળ પાંચ ધાતુથી બનેલો સાત યોજન લાંબો મહાલ છે.
દીપ્યમાનો મહાશૃઙ્ગૈર્વર્તતે રૌપ્યસાલકઃ । પારિજાતાટવીમધ્યે પ્રસૂનસ્તબકાન્વિતા
મહાન શિખરો સાથે ચમકતો રજત મહાલ ત્યાં ઊભો છે. તે પારિજાત વૃક્ષોના જંગલના મધ્યમાં છે, જ્યાં ફૂલોના ગુચ્છો ભરપૂર છે.
દશયોજનગન્ધીનિ કુસુમાનિ સમન્તતઃ । મોદયન્તિ ગણાન્સર્વાન્યે દેવીકર્મકારિણઃ
દશ યોજન સુધી સુગંધ ફેલાવતાં ફૂલો ચારેય બાજુ છે, જે દેવીની સેવા કરનારા બધા ગણોને આનંદ આપે છે.
તત્રાધિનાથઃ સમ્પ્રોક્તો હેમન્તર્તુર્મહોજ્જ્વલઃ । સગણઃ સાયુધઃ સર્વાન્ રાગિણો રઞ્જયન્નૃપ
ત્યાંના અધિપતિ તેજસ્વી હેમંત ઋતુ કહેવાય છે, જે પોતાના ગણા અને શસ્ત્રો સાથે છે અને બધા રાગી લોકોમાં રંગ ભરે છે, રાજન.
સહશ્રીશ્ચ સહસ્યશ્રીર્દ્વે ભાર્યે તસ્ય સમ્મતે । વસન્તિ તત્ર સિદ્ધાશ્ચ યે દેવીવ્રતકારિણઃ
તેણી બે માન્ય પત્નીઓ છે – સહશ્રી અને સહસ્યશ્રી. ત્યાં દેવીના વ્રત કરનારા સિદ્ધ લોકો પણ વસે છે.
રૌપ્યસાલમયાદગ્રે સપ્તયોજનદૈર્ઘ્યવાન્ । સૌવર્ણસાલઃ સમ્પ્રોક્તસ્તપ્તહાટકકલ્પિતઃ
રજત મહાલના આગળ સાત યોજન લાંબો સુવર્ણ મહાલ છે, જે શુદ્ધ સોનાથી બનાવાયો છે.
મધ્યે કદમ્બવાટી તુ પુષ્પપલ્લવશોભિતા । કદમ્બમદિરાધારાઃ પ્રવર્તન્તે સહસ્રશઃ
એના મધ્યમાં કદંબ વૃક્ષોની વાડી છે, જે ફૂલો અને કોમળ પાંદડાઓથી શોભાયમાન છે. ત્યાં હજારો કદંબ રસની ધારા વહે છે.
યાભિર્નિપીતપીતાભિર્નિજાનન્દોઽનુભૂયતે । તત્રાધિનાથઃ સમ્પ્રોક્તઃ શૈશિરર્તુર્મહોદયઃ
જેને પીવાથી પોતાનો આનંદ અનુભવી શકાય છે. ત્યાંના અધિપતિ મહોદય શિશિર ઋતુ કહેવાય છે.
તપઃશ્રીશ્ચ તપસ્યશ્રીર્દ્વે ભાર્યે તસ્ય સમ્મતે । મોદમાનઃ સહૈતાભ્યાં વર્તતે શિશિરાકૃતિઃ
તેણી બે માન્ય પત્નીઓ છે – તપશ્રી અને તપસ્યાશ્રી. એ બંને સાથે આનંદ કરતાં શિશિર સ્વરૂપે ત્યાં નિવાસ કરે છે.
નાનાવિલાસસંયુક્તો નાનાગણસમાવૃતઃ । નિવસન્તિ મહાસિદ્ધા યે દેવીદાનકારિણઃ
તે વિવિધ વિલાસોથી યુક્ત છે અને અનેક ગણા તેને ઘેરીને છે. દેવીને દાન આપનારા મહાસિદ્ધો ત્યાં વસે છે.
નાનાભોગસમુત્પન્નમહાનન્દસમન્વિતાઃ । સાઙ્ગનાઃ પરિવારૈસ્તુ સઙ્ઘશઃ પરિવારિતાઃ
વિવિધ ભોગોથી ઉત્પન્ન થયેલા મહાન આનંદથી યુક્ત, પોતાના સાથીઓ અને પરિવાર સાથે, તેઓ જૂથોમાં ઘેરાયેલા છે.
સ્વર્ણસાલમયાદગ્રે મુનિયોજનદૈર્ઘ્યવાન્ । પુષ્પરાગમયઃ સાલઃ કુઙ્કુમારુણવિગ્રહઃ
સુવર્ણ મહાલના આગળ મુનિ યોજન જેટલો લાંબો પુષ્પરાગ મણિથી બનેલો મહાલ છે, જે કુંકુમ જેવી લાલ છબી ધરાવે છે.
પુષ્પરાગમયી ભૂમિર્વનાન્યુપવનાનિ ચ । રત્નવૃક્ષાલવાલાશ્ચ પુષ્પરાગમયાઃ સ્મૃતાઃ
પૃથ્વી, વનો અને ઉપવનો બધું પુષ્પરાગ મણિનું બનેલું છે. રત્નવૃક્ષોની પંક્તિઓ પણ પુષ્પરાગની જ કહેવાય છે.
પ્રાકારો યસ્ય રત્નસ્ય તદ્રત્નરચિતા દ્રુમાઃ । વનભૂઃ પક્ષિણશ્ચૈવ રત્નવર્ણજલાનિ ચ
એ મહાલની દીવાલ પણ એ જ રત્નની છે અને વૃક્ષો પણ એ જ રત્નમાંથી બનેલા છે. વનભૂમિ, પક્ષીઓ અને પાણી પણ રત્ન જેવી જ રંગત ધરાવે છે.
મણ્ડપા મણ્ડપસ્તમ્ભાઃ સરાંસિ કમલાનિ ચ । પ્રાકારે તત્ર યદ્યત્સ્યાત્તત્સર્વં તત્સમં ભવેત્
મંડપ, તેના સ્તંભો, સરોવર અને કમળો – દીવાલની અંદર જે કંઈ હોય, બધું એ જ પ્રકારનું છે.
પરિભાષેયમુદ્દિષ્ટા રત્નસાલાદિષુ પ્રભો । તેજસા સ્યાલ્લક્ષગુણઃ પૂર્વસાલાત્પરો નૃપ
પ્રભુજી, રત્નોથી શોભતી સભા વિશે જે વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, એ રત્નમંદિર અને આવી બીજી જગ્યાઓ માટે છે. એનું તેજ પહેલાની સભા કરતાં લાખગણું વધારે છે, રાજન.
દિક્પાલા નિવસન્ત્યત્ર પ્રતિબ્રહ્માણ્ડવર્તિનામ્ । દિક્પાલાનાં સમષ્ટ્યાત્મરૂપાઃ સ્ફૂર્જદ્વરાયુધાઃ
અહીં દરેક બ્રહ્માંડના દિશાઓના રક્ષક દેવતાઓ નિવાસ કરે છે. તેઓ પોતાના સમૂહ સ્વરૂપે, તેજસ્વી અને ભવ્ય શસ્ત્રો સાથે પ્રગટ થાય છે.
પૂર્વાશાયાં સમુત્તુઙ્ગશૃઙ્ગા પૂરમરાવતી । નાનોપવનસંયુક્તો મહેન્દ્રસ્તત્ર રાજતે
પૂર્વ દિશામાં ઊંચા શિખર પર અમરાવતી નગર વસેલું છે, જે અનેક વનોદ્યાનોથી શોભાયમાન છે. ત્યાં મહેન્દ્ર ઇન્દ્ર પોતાની કાંતિથી ચમકે છે.
સ્વર્ગશોભા ચ યા સ્વર્ગે યાવતી સ્યાત્તતોઽધિકા । સમષ્ટિશતનેત્રસ્ય સહસ્રગુણતઃ સ્મૃતા
સ્વર્ગમાં જે શોભા જોવા મળે છે, એથી પણ અહીં ઘણી વધારે છે. કહેવાય છે કે, શતચક્ષુ ઇન્દ્રની એકત્રિત કાંતિ કરતાં પણ હજારો ગણી વધુ છે.
ઐરાવતસમારૂઢો વજ્રહસ્તઃ પ્રતાપવાન્ । દેવસેનાપરિવૃતો રાજતેઽત્ર શતક્રતુઃ
એમણે એરાવત હાથી પર આરૂઢ થઈ, વજ્રધારી બની, ભવ્યતા સાથે દેવસેનાઓથી ઘેરાયેલા, શતક્રતુ ઇન્દ્ર અહીં પ્રકાશે છે.
દેવાઙ્ગનાગણયુતા શચી તત્ર વિરાજતે । વહ્નિકોણે વહ્નિપુરી વહ્નિપૂઃસદૃશી નૃપ
અહીં દેવાંગનાઓના સમૂહ સાથે શચી દેવીએ પોતાની કાંતિથી ચમકે છે. અગ્નિદિશામાં અગ્નિનું નગર છે, જે અગ્નિના નિવાસસ્થાન જેવું જ લાગે છે, રાજન.