; મણિદ્વીપવર્ણનમ્ વ્યાસ ઉવાચ બ્રહ્મલોકાદૂર્ધ્વભાગે સર્વલોકોઽસ્તિ યઃ શ્રુતઃ । મણિદ્વીપઃ સ એવાસ્તિ યત્ર દેવી વિરાજતે
વ્યાસ કહે છે: બ્રહ્મલોકથી ઉપર એક લોક છે, જેને બધા જાણે છે, એ મણિદ્વીપ છે, જ્યાં દેવી પ્રકાશિત થાય છે.
સર્વસ્માદધિકો યસ્માત્સર્વલોકસ્તતઃ સ્મૃતઃ । પુરા પરામ્બયૈવાયં કલ્પિતો મનસેચ્છયા
એ લોક બધા કરતાં શ્રેષ્ઠ છે, તેથી તેને સર્વલોક કહે છે; પ્રાચીનકાળે પરામ્બાએ પોતાની ઇચ્છાથી એનું સર્જન કર્યું હતું.
સર્વાદૌ નિજવાસાર્થં પ્રકૃત્યા મૂલભૂતયા । કૈલાસાદધિકો લોકો વૈકુણ્ઠાદપિ ચોત્તમઃ
શરૂઆતમાં, પોતાના નિવાસ માટે, પોતાની મૂળ સ્વભાવથી, દેવીએ એક એવો લોક રચ્યો કે જે કૈલાસ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ અને વૈકુંઠ કરતાં પણ ઉત્તમ છે.
ગોલોકાદપિ સર્વસ્માત્સર્વલોકોઽધિકઃ સ્મૃતઃ । ન તત્સમં ત્રિલોક્યાં તુ સુન્દરં વિદ્યતે ક્વચિત્
આ લોકને ગોલોક અને બધા લોકોથી પણ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે; ત્રણેય લોકોમાં એ જેટલું સુંદર બીજું ક્યાંય નથી.
છત્રીભૂતં ત્રિજગતો ભવસન્તાપનાશકમ્ । છાયાભૂતં તદેવાસ્તિ બ્રહ્માણ્ડાનાં તુ સત્તમ
ત્રણેય લોક માટે એ છાંયાવટ જેવું છે, જે ભવસંસારના દુઃખને દૂર કરે છે; એજ શ્રેષ્ઠ બ્રહ્માંડ માટે આશ્રયરૂપે ઉભું છે.
બહુયોજનવિસ્તીર્ણો ગમ્ભીરસ્તાવદેવ હિ । મણિદ્વીપસ્ય પરિતો વર્તતે તુ સુધોદધિઃ
મણિદ્વીપને ચારેય બાજુથી શુદ્ધ સમુદ્ર ઘેરીને છે, જે અનેક યોજન જેટલો વિશાળ અને એટલો જ ઊંડો છે.
મરુત્સઙ્ઘટ્ટનોત્કીર્ણતરઙ્ગ શતસઙ્કુલઃ । રત્નાચ્છવાલુકાયુક્તો ઝષશઙ્ખસમાકુલઃ
એ સમુદ્રમાં પવનના અથડાવાથી ઉઠતી સૈંકડો તરંગો છે, રત્નમય રેતીથી ભરેલો છે અને માછલીઓ તથા શંખોથી ગૂંથાયેલો છે.
વીચિસઙ્ઘર્ષસઞ્જાતલહરીકણશીતલઃ । નાનાધ્વજસમાયુક્તનાનાપોતગતાગતૈઃ
તરંગોની અથડામણથી ઉઠતા ઠંડા છાંટાથી એ ઠંડો રહે છે, વિવિધ ધ્વજાઓથી શોભાયમાન છે અને અનેક જાતની નૌકાઓ આવતી-જતી રહે છે.
વિરાજમાનઃ પરિતસ્તીરરત્નદ્રુમો મહાન્ । તદુત્તરમયોધાતુનિર્મિતો ગગને તતઃ
ચારેય બાજુએ રત્નવૃક્ષોથી શોભતો મહાન કિનારો છે; એના પરે, આકાશમાં, અમૂલ્ય ધાતુથી બનેલો ભિંત ઉભો છે.
સપ્તયોજનવિસ્તીર્ણઃ પ્રાકારો વર્તતે મહાન્ । નાનાશસ્ત્રપ્રહરણા નાનાયુદ્ધવિશારદાઃ
સાત યોજન જેટલો પહોળો એવો મહાન પરિક્રમ છે, જેમાં વિવિધ શસ્ત્રો અને અનેક પ્રકારના યુદ્ધકુશળ યોદ્ધાઓ છે.
રક્ષકા નિવસન્ત્યત્ર મોદમાનાઃ સમન્તતઃ । ચતુર્દ્વારસમાયુક્તો દ્વારપાલશતાન્વિતઃ
ત્યાં ચારે બાજુ રક્ષકો આનંદથી વસે છે; ચારે બાજુ ચાર દ્વાર છે અને દરેક દ્વારે સૈંકડો દ્વારપાલો છે.
નાનાગણૈઃ પરિવૃતો દેવીભક્તિયુતૈર્નૃપ । દર્શનાર્થં સમાયાન્તિ યે દેવા જગદીશિતુઃ
એ જગ્યા વિવિધ દેવીભક્તિથી ભરપૂર સમૂહોથી ઘેરાયેલી છે, રાજા; જગતના સ્વામી એવા દેવતાઓ પણ દેવીના દર્શન માટે ત્યાં આવે છે.
તેષાં ગણા વસન્ત્યત્ર વાહનાનિ ચ તત્ર હિ । વિમાનશતસઙ્ઘર્ષઘણ્ટાસ્વનસમાકુલઃ
ત્યાં એ સમૂહો અને એમનાં વાહનો રહે છે; ત્યાં સૈંકડો વિમાનોના ઘર્ષણ અને ઘંટાનાદથી આખું સ્થળ ગૂંજી ઉઠે છે.
હયહેષાખરાઘાતબધિરીકૃતદિઙ્મુખઃ । ગણૈઃ કિલકિલારાવૈર્વેત્રહસ્તૈશ્ચ તાડિતાઃ
ઘોડાઓની હિંસ અને રથોના અથડાવાથી દિશાઓ બહેરી બની જાય છે; સેવકો લાકડી વડે મારતાં અને કિલકિલાટ કરતાં અવાજ કરે છે.
સેવકા દેવસઙ્ઘાનાં ભ્રાજન્તે તત્ર ભૂમિપ । તસ્મિન્કોલાહલે રાજન્ન શબ્દઃ કેનચિત્ક્વચિત્
દેવસમૂહોના સેવકો ત્યાં તેજથી ઝગમગે છે, રાજા; એ કલહમાં બીજો કોઈ અવાજ ક્યાંય સંભળાતો નથી.
કસ્યચિચ્છ્રૂયતેઽત્યન્તં નાનાધ્વનિસમાકુલે । પદે પદે મિષ્ટવારિપરિપૂર્ણસરાંસિ ચ
એ વિવિધ અવાજોથી ભરપૂર સ્થળે બીજું કંઈયે કદી સાંભળાતું નથી; દરેક પગલે મીઠા પાણીથી ભરેલા સરોવરો છે.
વાટિકા વિવિધા રાજન્ રત્નદ્રુમવિરાજિતાઃ । તદુત્તરં મહાસારધાતુનિર્મિતમણ્ડલઃ
ત્યાં અનેક પ્રકારની વાટિકાઓ છે, રાજા, જે રત્નવૃક્ષોથી શોભાયમાન છે; એના પરે અમૂલ્ય ધાતુથી બનેલો વિશાળ વર્તુળ છે.
સાલોઽપરો મહાનસ્તિ ગગનસ્પર્શિ યચ્છિરઃ । તેજસા સ્યાચ્છતગુણઃ પૂર્વસાલાદયં પરઃ
એ પછી બીજું મહાન મંડપ છે, જેનું શિખર આકાશને અડે છે; એ પહેલાના મંડપ કરતાં શતગણું તેજસ્વી છે.
ગોપુરદ્વારસહિતો બહુવૃક્ષસમન્વિતઃ । યા વૃક્ષજાતયઃ સન્તિ સર્વાસ્તાસ્તત્ર સન્તિ ચ
એમાં ઊંચા ગોપુરવાળા દ્વારો છે અને અનેક વૃક્ષોથી ભરપૂર છે; જે જે વૃક્ષપ્રજાતિઓ છે, એ બધાં ત્યાં જોવા મળે છે.
નિરન્તરં પુષ્પયુતાઃ સદા ફલસમન્વિતાઃ । નવપલ્લવસંયુક્તાઃ પરસૌરભસઙ્કુલાઃ
એ વૃક્ષો સતત ફૂલો અને ફળોથી લદેલા રહે છે, નવા કળીઓથી શોભાયમાન છે અને સર્વોત્તમ સુગંધથી ભરપૂર છે.
પનસા બકુલા લોધ્રાઃ કર્ણિકારાશ્ચ શિંશપાઃ । દેવદારુકાઞ્ચનારા આમ્રાશ્ચૈવ સુમેરવઃ
પાનસ, બકુલ, લોધ્ર, કર્ણિકાર, શિંશપા, દેવદારો, કંચનારો, આંબા અને સુમેરુના વૃક્ષો ત્યાં છે.
લિકુચા હિઙ્ગુલાશ્ચૈલા લવઙ્ગાઃ કટ્ફલાસ્તથા । પાટલા મુચુકુન્દાશ્ચ ફલિન્યો જઘનેફલાઃ
લિકુચ, હિંગુલ, ચૈલ, લવિંગ, કટફળ, પાટલ, મુચુકુંદ અને નીચે લટકતા ફળવાળા વૃક્ષો પણ છે.
તાલાસ્તમાલાઃ સાલાશ્ચ કઙ્કોલા નાગભદ્રકાઃ । પુન્નાગાઃ પીલવઃ સાલ્વકા વૈ કર્પૂરશાખિનઃ
તાડ, તમાલ, સાળ, કંકોળ, નાગભદ્રક, પુન્નાગ, પીલવ, સાળવક અને કપૂરનાં વૃક્ષો પણ છે.
અશ્વકર્ણા હસ્તિકર્ણાસ્તાલપર્ણાશ્ચ દાડિમાઃ । ગણિકા બન્ધુજીવાશ્ચ જમ્બીરાશ્ચ કુરણ્ડકાઃ
અશ્વકર્ણ, હસ્તિકર્ણ, તાળપર્ણ, દાડમ, ગણિકા, બંધુજીવ, જંબીર અને કુરંડકના વૃક્ષો પણ છે.
ચામ્પેયા બન્ધુજીવાશ્ચ તથા વૈ કનકદ્રુમાઃ । કાલાગુરુદ્રુમાશ્ચૈવ તથા ચન્દનપાદપાઃ
ચંપો, બંધુજીવ, કનકના વૃક્ષો, કાળાગુરુના વૃક્ષો અને ચંદનના વૃક્ષો પણ છે.
ખર્જૂરા યૂથિકાસ્તાલપર્ણ્યશ્ચૈવ તથેક્ષવઃ । ક્ષીરવૃક્ષાશ્ચ ખદિરાશ્ચિઞ્જાભલ્લાતકાસ્તથા
ખજુર, યૂથિકા, તાળપર્ણ, ઈખ, દુધવાળા વૃક્ષો, ખખરા, ચિન્જા અને ભલ્લાતક પણ છે.
રુચકાઃ કુટજા વૃક્ષા બિલ્વવૃક્ષાસ્તથૈવ ચ । તુલસીનાં વનાન્યેવં મલ્લિકાનાં તથૈવ ચ
રુચક, કુટજ, બિલ્વના વૃક્ષો, તુલસીના વન અને મલ્લિકા (મોગરા)ના વન પણ છે.
ઇત્યાદિતરુજાતીનાં વનાન્યુપવનાનિ ચ । નાનાવાપીશતૈર્યુક્તાન્યેવં સન્તિ ધરાધિપ
આવી અનેક પ્રકારના વૃક્ષોના વન અને ઉપવન, અનેક પ્રકારની વાવથી શોભાયમાન, પૃથ્વીના રાજા, અહીં છે.
કોકિલારાવસંયુક્તા ગુઞ્જદ્ભ્રમરભૂષિતાઃ । નિર્યાસસ્રાવિણઃ સર્વે સ્નિગ્ધચ્છાયાસ્તરૂત્તમાઃ
કોયલના મીઠા રવ અને ગુંજતા ભમરા વડે શોભાયમાન, બધા શ્રેષ્ઠ વૃક્ષો રસ ટપકાવે છે અને ઠંડો છાંયો આપે છે.
નાનાઋતુભવા વૃક્ષા નાનાપક્ષિસમાકુલાઃ । નાનારસસ્રાવિણીભિર્નદીભિરતિશોભિતાઃ
અહીં દરેક ઋતુના વૃક્ષો છે, અનેક પ્રકારના પક્ષીઓથી ભરપૂર છે અને અનેક સ્વાદવાળી નદીઓથી આ પ્રદેશ સુંદર બનેલો છે.