દેવદેવં તદા ત્યક્ત્વા મોહયામાસ દાનવૌ । તદૈવ ભગવાન્વિષ્ણુઃ પરમાત્મા જગત્પતિઃ
ત્યારે દેવી દેવોના દેવને છોડી, એ બે દૈત્યોને મોહિત કરી દીધા; એ સમયે ભગવાન વિષ્ણુ, પરમાત્મા અને જગતના સ્વામી—
પ્રબોધમાપ દેવેશો દદૃશે દાનવોત્તમૌ । તદા તૌ દાનવૌ ઘોરૌ દૃષ્ટ્વા તં મધુસૂદનમ્
દેવોના સ્વામી જાગ્યા અને એ બે શ્રેષ્ઠ દૈત્યોને જોયા; ત્યારે એ બે ભયાનક દૈત્યો, મધુસૂદનને જોઈને—
યુદ્ધાય કૃતસઙ્કલ્પૌ જગ્મતુઃ સન્નિધિં હરેઃ । યુયુધે ચ તતસ્તાભ્યાં ભગવાન્મધુસૂદનઃ
યુદ્ધ કરવાનો નક્કી કરીને, તેઓ હરિની પાસે આવ્યા; અને પછી ભગવાન મધુસૂદને બંને સાથે યુદ્ધ કર્યું.
પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ બાહુપ્રહરણો વિભુઃ । તૌ તદાતિબલોન્મત્તૌ જગન્માયાવિમોહિતૌ
પાંચ હજાર વર્ષ સુધી, વિષ્ણુએ પોતાના હાથોથી યુદ્ધ કર્યું; એ બંને દૈત્યો અતિશય બળથી ઉન્મત્ત અને જગતમાયાથી મોહિત હતા.
વ્રિયતાં વર ઇત્યેવમૂચતુઃ પરમેશ્વરમ્ । એવં તયોર્વચઃ શ્રુત્વા ભગવાનાદિપૂરુષઃ
'વર માગો,' એમ બંનેએ પરમેશ્વરને કહ્યું; એમ એમના વચન સાંભળી, ભગવાન આદિપુરુષે—
વવ્રે વધ્યાબુભૌ મેઽદ્ય ભવેતામિતિ નિશ્ચિતમ્ । તૌ તદાતિબલૌ દેવં પુનરેવોચતુર્હરિમ્
એમ માગ્યું: 'આજે તમે બંને મારા હાથથી અવશ્ય મરજો.' ત્યારે એ બંને અત્યંત બળવાન દૈત્યો ફરી હરિને કહ્યું—
આવાં જહિ ન યત્રોર્વી પયસા ચ પરિપ્લુતા । તથેત્યુક્ત્વા ભગવતા ગદાશઙ્ખભૃતા નૃપ
'જ્યાં પૃથ્વી પર પાણીથી ઢંકાયેલી હોય, ત્યાં અમને ન મારશો.' ભગવાન ગદા અને શંખધારીએ 'તેથી જ' એમ કહ્યું, હે રાજા—
કૃત્વા ચક્રેણ વૈ છિન્ને જઘને શિરસી તયોઃ । એવં દેવી સમુત્પન્ના બ્રહ્મણા સંસ્તુતા નૃપ
પછી ચક્રથી એમના કટિ પર એમના માથાં કાપી નાખ્યાં; એ રીતે દેવી પ્રગટ થઈ અને બ્રહ્માએ એની સ્તુતિ કરી, હે રાજા.
મહાકાલી મહારાજ સર્વયોગેશ્વરેશ્વરી । મહાલક્ષ્મ્યાસ્તથોત્પત્તિં નિશામય મહીપતે
હે મહારાજા, મહાકાળી સર્વ યોગિનીઓની સ્વામી છે; હવે, હે પૃથ્વીના રાજા, મહાલક્ષ્મીનો ઉત્પત્તિ પ્રસંગ પણ સાંભળ.
દેવીચરિત્રસહિતં સાવર્ણિમનુવૃતાન્તવર્ણનમ્ મુનિરુવાચ મહિષીગર્ભસમ્ભૂતો મહાબલપરાક્રમઃ । દેવાન્સર્વાન્પરાજિત્ય મહિષોઽભૂજ્જગત્પ્રભુઃ ॥ ૧ સર્વેષાં લોકપાલાનામધિકારાન્મહાસુરઃ । બલાનિર્જિત્ય બુભુજે ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યમદ્ભુતમ્
મુનિ કહે છે: મહિષીમાંથી જન્મેલો, મહા બળવાન અને પરાક્રમી મહિષાસુરે બધા દેવતાઓને હરાવી, જગતનો સ્વામી થયો. બધા લોકપાલોના અધિકારો છીનવી, એ મહાસુરે ત્રિલોકનું અદભુત ઐશ્વર્ય ભોગવ્યું.
તતઃ પરાજિતાઃ સર્વે દેવાઃ સ્વર્ગપરિચ્યુતાઃ । બ્રહ્માણં ચ પુરસ્કૃત્ય તે જગ્મુર્લોકમુત્તમમ્
પછી બધા હરાયેલા દેવતાઓ, સ્વર્ગમાંથી કાઢી મૂકાયા પછી, બ્રહ્માને આગળ રાખીને, સર્વોચ્ચ લોકમાં ગયા.
યત્રોત્તમૌ દેવદેવૌ સંસ્થિતૌ શઙ્કરાચ્યુતૌ । વૃત્તાન્તં કથયામાસુર્મહિષસ્ય દુરાત્મનઃ
જ્યાં એ બે શ્રેષ્ઠ દેવતાઓ, શંકર અને અચ્યૂત, હાજર હતા, ત્યાં તેમણે મહિષના દુષ્ટ કાર્યોનું વર્ણન કર્યું.
દેવાનાં ચૈવ સર્વેષાં સ્થાનાનિ તરસાસુરઃ । વિનિર્જિત્ય સ્વયં ભુઙ્ક્તે બલવીર્યમદોદ્ધતઃ
એ દુષ્ટ મહિષાસુર દૈત્યે બધા દેવતાઓના સ્થાન જોરથી કબજે કરી લીધાં છે અને પોતાની બળ અને પરાક્રમના ઘમંડમાં ત્રિલોકનું સુખ ભોગવી રહ્યો છે.
મહિષાસુરનામાસૌ દુષ્ટદૈત્યોઽમરેશ્વરૌ । વધોપાયશ્ચ તસ્યાશુ ચિન્ત્યતામસુરાર્દનૌ
એ દુષ્ટ દૈત્ય મહિષાસુર, હે અમરલોકના સ્વામિ, એના વિનાશનો ઉપાય ઝડપથી વિચારવો જોઈએ, હે દૈત્યવિનાશક.
એવં શ્રુત્વા સ ભગવાન્દેવાનામાર્તિયુગ્વચઃ । ચકાર કોપં સુબહું તથા શઙ્કરપદ્મજૌ
દેવતાઓના દુઃખભર્યા વચન સાંભળીને, ભગવાન અને શંકર તથા પદ્મજના પુત્રો ખૂબ જ ક્રોધિત થયા.
એવં કોપયુતસ્યાસ્ય હરેરાસ્યાન્મહીપતે । તેજઃ પ્રાદુરભૂદ્દિવ્યં સહસ્રાર્કસમદ્યુતિ
હે રાજા, જયારે હરિએ આવો ક્રોધ કર્યો, ત્યારે તેમના મુખમાંથી હજાર સૂર્ય જેટલું તેજસ્વી દિવ્ય પ્રકાશ પ્રગટ થયો.
અથાનુક્રમતસ્તેજઃ સર્વેષાં ત્રિદિવૌકસામ્ । શરીરાદુદ્ભવં પ્રાપ હર્ષયદ્વિબુધાધિપાન્
પછી ક્રમશઃ સ્વર્ગના બધા દેવતાઓના શરીરમાંથી તેજ બહાર આવ્યું, અને તે જોઈને દેવતાઓના રાજાઓ ખૂબ આનંદિત થયા.
યદભૂચ્છમ્ભુજં તેજો મુખમસ્યોદપદ્યત । કેશા બભૂવુર્યામ્યેન વૈષ્ણવેન ચ બાહવઃ
શંભુનું તેજ તેના મુખરૂપે પ્રગટ્યું; યમના તેજથી વાળ અને વિષ્ણુના તેજથી હાથ બન્યા.
સૌમ્યેન ચ સ્તનૌ જાતૌ માહેન્દ્રેણ ચ મધ્યમઃ । વારુણેન તતો ભૂપ જઙ્ઘોરૂ સમ્બભૂવતુઃ
સોમના તેજથી સ્તન, ઇન્દ્રના તેજથી કમર અને વરુણના તેજથી જાંઘ તથા પગના ભાગો બનેલા.
નિતમ્બૌ તેજસા ભૂમેઃ પાદૌ બ્રાહ્મેણ તેજસા । પાદાઙ્ગુલ્યો ભાનવેન વાસવેન કરાઙ્ગુલી
પૃથ્વીના તેજથી નિતંબ, બ્રહ્માના તેજથી પગ, સૂર્યના તેજથી પગની આંગળીઓ અને વાસવના તેજથી હાથની આંગળીઓ બની.
કૌબેરેણ તથા નાસા દન્તાઃ સઞ્જજ્ઞિરે તદા । પ્રાજાપત્યેનોત્તમેન તેજસા વસુધાધિપ
કુબેરના તેજથી નાક, અને પ્રજાપતિના શ્રેષ્ઠ તેજથી દાંત ઉત્પન્ન થયા, હે પૃથ્વીના રાજા.
પાવકેન ચ સઞ્જાતં લોચનત્રિતયં શુભમ્ । સાન્ધ્યેન તેજસા જાતે ભૃકુટ્યૌ તેજસાં નિધી
અગ્નિના તેજથી ત્રણ સુંદર આંખો અને સાંધ્યાના તેજથી ભ્રૂઓ ઉત્પન્ન થઈ.
કર્ણૌ વાયવ્યતો જાતૌ તેજસો મનુજાધિપ । સર્વેષાં તેજસા દેવી જાતા મહિષમર્દિની
વાયુના તેજથી કાન બનેલા, હે મનુષ્યોના રાજા; આમ બધાના તેજથી મહિષમર્દિની દેવી જન્મી.
શૂલં દદૌ શિવો વિષ્ણુશ્ચક્રં શઙ્ખં ચ પાશભૃત્ । હુતાશનો દદૌ શક્તિં મારુતશ્ચાપસાયકૌ
શિવે ત્રિશૂલ આપ્યું, વિષ્ણુએ ચક્ર અને શંખ, પાશધારે પાશ આપ્યો, અગ્નિએ શક્તિ અને મારુતે ધનુષ્ય તથા બાણ આપ્યા.
વજ્રં મહેન્દ્રઃ પ્રદદૌ ઘણ્ટાં ચૈરાવતાદ્ ગજાત્ । કાલદણ્ડં યમો બ્રહ્મા ચાક્ષમાલાકમણ્ડલૂ
મહેન્દ્રે વજ્ર અને ઐરાવત હાથી પાસેથી ઘંટ આપ્યું; યમએ કાળદંડ અને બ્રહ્માએ જપમાળા તથા કમંડલ આપ્યા.
દિવાકરો રશ્મિમાલાં રોમકૂપેષુ સન્દદૌ । કાલઃ ખડ્ગં તથા ચર્મ નિર્મલં વસુધાધિપ
સૂર્યે તેના રોમકૂપોમાં મુકવા માટે કિરણોની માળા આપી; કાળે તલવાર અને નિર્મળ ઢાલ આપી, હે પૃથ્વીના રાજા.
સમુદ્રો નિર્મલં હારમજરે ચામ્બરે નૃપ । ચૂડામણિં કુણ્ડલે ચ કટકાનિ તથાઙ્ગદે
સમુદ્રે શુદ્ધ હાર અને કદી ન જૂનું થતું વસ્ત્ર, ચૂડામણી, કુંડળ, કડાં અને અંગદ આપ્યા, હે રાજા.
અર્ધચન્દ્રં નિર્મલં ચ નૂપુરાણિ તથા દદૌ । ગ્રૈવેયકં ભૂષણં ચ તસ્યૈ દેવ્યૈ મુદાન્વિતઃ
તેને આનંદપૂર્વક નિર્મળ અર્ધચંદ્ર, નૂપુર, ગળાનું આભૂષણ અને અન્ય શૃંગાર આપ્યા.
વિશ્વકર્મા ચોર્મિકાશ્ચ દદૌ તસ્યૈ ધરાપતે । હિમવાન્વાહનં સિંહં રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ
વિશ્વકર્માએ બાંયડાં આપ્યા, હે પૃથ્વીના રાજા; હિમાલયે સિંહ વાહન અને અનેક રત્નો આપ્યા.
પાનપાત્રં સુરાપૂર્ણં દદૌ તસ્યૈ ધનાધિપઃ । શેષશ્ચ ભગવાન્દેવો નાગહારં દદૌ વિભુઃ
ધનના સ્વામીએ દૈવી મદિરાથી ભરેલું પાત્ર આપ્યું; ભગવાન શેષે સાપની માળા આપી.