બ્રાહ્મણાદીનાં ગાયત્રીભિન્નાન્યદેવોપાસનાશ્રદ્ધાહેતુનિરૂપણમ્ વ્યાસ ઉવાચ કદાચિદથ કાલે તુ દશપઞ્ચસમા વિભો । પ્રાણિનાં કર્મવશતો ન વવર્ષ શતક્રતુઃ
વ્યાસે કહ્યું: એક વખત, દસ અને પંદર વર્ષ પછી, હે મહાન, પ્રાણીઓના કર્મના કારણે ઇન્દ્રે વરસાદ નાંખ્યો નહોતો.
અનાવૃષ્ટ્યાતિદુર્ભિક્ષમભવત્ક્ષયકારકમ્ । ગહે ગૃહે શવાનાં તુ સંખ્યા કર્તું ન શક્યતે
વરસાદ ન પડવાથી ભારે દુર્ભિક્ષ આવ્યું, જે વિનાશ લાવતું હતું; દરેક ઘરમાં મૃતદેહોની સંખ્યા ગણવી અશક્ય હતી.
કેચિદશ્વાન્વરાહાન્વા ભક્ષયન્તિ ક્ષુધાર્દિતાઃ । શવાનિ ચ મનુષ્યાણાં ભક્ષયન્ત્યપરે જનાઃ
કેટલાક ભૂખથી પીડાયાં અને ઘોડા કે વરાહ ખાઈ ગયા; બીજા કેટલાક મનુષ્યોના મૃતદેહો ખાઈ ગયા.
બાલકં બાલજનની સ્ત્રિયં પુરુષ એવ ચ । ભક્ષિતું ચલિતાઃ સર્વે ક્ષુધયા પીડિતા નરાઃ
ભૂખથી પીડાયાં બધા લોકો બાળકો, બાળમાતાઓ, સ્ત્રીઓ અને પુરુષોને પણ ખાવા માટે નીકળી પડ્યાં.
બ્રાહ્મણા બહવસ્તત્ર વિચારં ચક્રુરુત્તમમ્ । તપોધનો ગૌતમોઽસ્તિ સ નઃ ખેદં હરિષ્યતિ
ત્યાં ઘણા બ્રાહ્મણોએ ઉત્તમ વિચાર કર્યો: 'અહીં તપસ્વી ગૌતમ છે, એ આપણું દુઃખ દૂર કરશે.'
સર્વૈર્મિલિત્વા ગન્તવ્યં ગૌતમસ્યાશ્રમેઽધુના । ગાયત્રીજપસંસક્તગૌતમસ્યાશ્રમેઽધુના
બધાંએ મળીને નક્કી કર્યું કે હવે ગૌતમના આશ્રમમાં જવું, જ્યાં ગૌતમ ગાયત્રી જપમાં તલ્લીન છે.
સુભિક્ષં શ્રૂયતે તત્ર પ્રાણિનો બહવો ગતાઃ । એવં વિમૃશ્ય ભૂદેવાઃ સાગ્નિહોત્રાઃ કુટુમ્બિનઃ
એવું સાંભળવામાં આવે છે કે ત્યાં પૂરતું અનાજ છે, અને ઘણા પ્રાણી ત્યાં ગયા છે; આમ, અગ્નિહોત્રવાળા કુટુંબવાળા બ્રાહ્મણોએ વિચાર કર્યો.
સગોધનાઃ સદાસાશ્ચ ગૌતમસ્યાશ્રમં યયુઃ । પૂર્વદેશાદ્યયુઃ કેચિત્કેચિદ્દક્ષિણદેશતઃ
ગાય, દાસ અને સાદ સાથે તેઓ ગૌતમના આશ્રમમાં ગયા; કેટલાક પૂર્વ દિશામાંથી આવ્યા, તો કેટલાક દક્ષિણ દિશામાંથી.
પાશ્ચાત્યા ઔત્તરાહાશ્ચ નાનાદિગ્ભ્યઃ સમાયયુઃ । દૃષ્ટ્વા સમાજં વિપ્રાણાં પ્રણનામ સ ગૌતમઃ
પશ્ચિમ અને ઉત્તર દિશાના લોકો પણ વિવિધ દિશાઓમાંથી આવ્યા; બ્રાહ્મણોની સભા જોઈને ગૌતમે વંદન કર્યું.
આસનાદ્યુપચારૈશ્ચ પૂજયામાસ વાડવાન્ । ચકાર કુશલપ્રશ્નં તતશ્ચાગમકારણમ્
ગૌતમે તેમને આસન અને યોગ્ય સન્માન આપ્યું, તેમનું સુખ-દુઃખ પૂછ્યું અને પછી આવવાના કારણ વિશે પૂછ્યું.
તે સર્વે સ્વસ્વવૃત્તાન્તં કથયામાસુરુત્સ્મયાઃ । દૃષ્ટ્વા તાન્દુઃખિતાન્વિપ્રાનભયં દત્તવાન્મુનિઃ
બધાંએ પોતપોતાની પરિસ્થિતિ દુઃખ સાથે વર્ણવી; દુઃખી બ્રાહ્મણોને જોઈને મુનિએ તેમને નિર્ભયતા આપી.
યુષ્માકમેતત્સદનં ભવદ્દાસોઽસ્મિ સર્વથા । કા ચિન્તા ભવતાં વિપ્રા મયિ દાસે વિરાજતિ
આ ઘર તમારું છે; હું દરેક રીતે તમારો દાસ છું. હે બ્રાહ્મણો, જ્યારે હું, તમારો દાસ, હાજર છું, તો તમને શું ચિંતા?
ધન્યોઽહમસ્મિન્સમયે યૂયં સર્વે તપોધનાઃ । યેષાં દર્શનમાત્રેણ દુષ્કૃતં સુકૃતાયતે
આ ક્ષણે હું ધન્ય છું, હે તપસ્વીઓ, કારણ કે તમારો દર્શન માત્રથી મારા દુષ્કર્મો સારા કર્મોમાં ફેરવાઈ જાય છે.
તે સર્વે પાદરજસા પાવયન્તિ ગૃહં મમ । કો મદન્યો ભવેદ્ધન્યો ભવતાં સમનુગ્રહાત્
તમારા પગની ધૂળથી મારા ઘર પવિત્ર થાય છે; તમારી કૃપાથી મારા કરતાં વધુ ભાગ્યશાળી બીજું કોણ હોઈ શકે?
સ્થેયં સર્વૈઃ સુખેનૈવ સન્ધ્યાજપપરાયણૈઃ । વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ સર્વાન્મમાશ્વાસ્ય ગૌતમો મુનિરાટ્ તતઃ
તમામ લોકો અહીં આનંદથી રહીને સંધ્યાના જપમાં તત્પર રહે, એમ સૌને આશ્વાસન આપી ગૌતમ મુનિએ કહ્યું.
ગાયત્રીં પ્રાર્થયામાસ ભક્તિસન્નતકન્ધરઃ । નમો દેવિ મહાવિદ્યે વેદમાતઃ પરાત્પરે
ભક્તિપૂર્વક નમ્રતા સાથે ગૌતમ મુનિએ ગાયત્રી માતાને પ્રાર્થના કરી: 'નમસ્કાર છે, હે દેવી, મહા વિદ્યા, વેદોની માતા, સર્વોચ્ચમાં સર્વોચ્ચ.'
વ્યાહૃત્યાદિમહામન્ત્રરૂપે પ્રણવરૂપિણિ । સામ્યાવસ્થાત્મિકે માતર્નમો હ્રીંકારરૂપિણિ
વ્યાહૃતિ અને મહામંત્ર રૂપે, ઓમના સ્વરૂપે, સમતાના તત્વરૂપે, હે માતા, હ્રીંના સ્વરૂપે તમને નમન કરું છું.
સ્વાહાસ્વધાસ્વરૂપે ત્વાં નમામિ સકલાર્થદામ્ । ભક્તકલ્પલતાં દેવીમવસ્થાત્રયસાક્ષિણીમ્
સ્વાહા અને સ્વધાના સ્વરૂપે, સર્વ ઇચ્છાઓ પૂરી કરનાર, ભક્તોની ઇચ્છાલતા, ત્રણ અવસ્થાની સાક્ષી દેવી, તમને નમન કરું છું.
તુર્યાતીતસ્વરૂપાં ચ સચ્ચિદાનન્દરૂપિણીમ્ । સર્વવેદાન્તસંવેદ્યાં સૂર્યમણ્ડલવાસિનીમ્
ચોથા અવસ્થાથી પણ પર, સત્ય-ચિત-આનંદ સ્વરૂપ, સર્વ વેદાંતથી જાણાયેલી, સૂર્યમંડળમાં વસતી દેવી, તમને નમન કરું છું.
પ્રાતર્બાલાં રક્તવર્ણાં મધ્યાહ્ને યુવતીં પરામ્ । સાયાહ્ને કૃષ્ણવર્ણાં તાં વૃદ્ધાં નિત્યં નમામ્યહમ્
પ્રભાતે લાલ રંગની બાળા રૂપે, મધ્યાહ્ને યુવાન રૂપે, સાંજે કાળી રંગની, અને હંમેશા વૃદ્ધા રૂપે, હું તમને નમન કરું છું.
સર્વભૂતારણે દેવિ ક્ષમસ્વ પરમેશ્વરિ । ઇતિ સ્તુતા જગન્માતા પ્રત્યક્ષં દર્શનં દદૌ
હે દેવી, સર્વ જીવોની આશ્રય, ક્ષમા કરો, હે પરમેશ્વરી; આવું સ્તુતિ સાંભળીને જગત માતાએ પ્રત્યક્ષ દર્શન આપ્યું.
પૂર્ણપાત્રં દદૌ તસ્મૈ યેન સ્યાત્સર્વપોષણમ્ । ઉવાચ મુનિમમ્બા સા યં યં કામં ત્વમિચ્છસિ
માતાએ મુનિને એક ભરેલો પાત્ર આપ્યો, જેનાથી સર્વ પ્રકારની પોષણ મળી શકે; અને કહ્યું, 'તમે જે ઇચ્છો તે ઇચ્છા કહો.'
તસ્ય પૂર્તિકરં પાત્રં મયા દત્તં ભવિષ્યતિ । ઇત્યુક્ત્વાન્તર્દધે દેવી ગાયત્રી પરમા કલા
'આ પાત્ર, જે સર્વ ઇચ્છા પૂરી કરે છે, મેં તમને આપ્યું છે.' આવું કહીને ગાયત્રી માતા, પરમ શક્તિ, અદૃશ્ય થઈ ગઈ.
અન્નાનાં રાશયસ્તસ્માનિર્ગતાઃ પર્વતોપમાઃ । ષડ્રસા વિવિધા રાજંસ્તૃણાનિ વિવિધાનિ ચ
તે પાત્રમાંથી અન્નના ઢગલા, પર્વત જેટલા, છ સ્વાદવાળા અને વિવિધ પ્રકારના, અને અનેક પ્રકારની ઘાસ પણ નીકળી.
ભૂષણાનિ ચ દિવ્યાનિ ક્ષૌમાનિ વસનાનિ ચ । યજ્ઞાનાં ચ સમારમ્ભાઃ પાત્રાણિ વિવિધાનિ ચ
દિવ્ય આભૂષણો, કશ્મીરના વસ્ત્રો, યજ્ઞની શરૂઆત માટેના વિવિધ પાત્રો પણ નીકળી.
યદ્યદિષ્ટમભૂદ્રાજન્ મુનેસ્તસ્ય મહાત્મનઃ । તત્સર્વં નિર્ગતં તસ્માદ્ગાયત્રીપૂર્ણપાત્રતઃ
મહાન મુનિએ જે પણ ઇચ્છા કરી, હે રાજા, તે બધું ગાયત્રીના ભરેલા પાત્રમાંથી નીકળી આવ્યું.
અથાહૂય મુનીન્સર્વાન્મુનિરાડ્ ગૌતમસ્તદા । ધનં ધાન્યં ભૂષણાનિ વસનાનિ દદૌ મુદા
પછી ગૌતમ મુનિએ બધા મુનિઓને બોલાવી આનંદપૂર્વક ધન, ધાન્ય, આભૂષણો અને વસ્ત્રો આપ્યા.
ગોમહિષ્યાદિપશવો નિર્ગતાઃ પૂર્ણપાત્રતઃ । નિર્ગતાન્યજ્ઞસમ્ભારાન્સ્રુક્સ્રુવપ્રભૃતીન્દદૌ
ભરેલા પાત્રમાંથી ગાય, મહિષ અને અન્ય પશુઓ નીકળી; યજ્ઞ માટેના સાધન, જેમ કે ચમચા વગેરે પણ આપી.
તે સર્વે મિલિતા યજ્ઞાંશ્ચક્રિરે મુનિવાક્યતઃ । સ્થાનં તદેવ ભૂયિષ્ઠમભવત્સ્વર્ગસન્નિભમ્
બધા મુનિઓએ એકસાથે ગૌતમ મુનિના કહેવા પ્રમાણે યજ્ઞ કર્યો; તે સ્થળ સ્વર્ગ જેવી ભવ્યતા ધરાવતું બન્યું.
યત્કિઞ્ચિત્ ત્રિષુ લોકેષુ સુન્દરં વસ્તુ દૃશ્યતે । તત્સર્વં તત્ર નિષ્પન્નં ગાયત્રીદત્તપાત્રતઃ
ત્રણે લોકમાં જે કંઈ સુંદર વસ્તુ જોવા મળે છે, તે બધું ગાયત્રી માતાએ આપેલા પાત્રમાંથી ત્યાં પ્રગટ્યું.