સ્થૂલદેહો ભવેદ્બ્રહ્મા લિઙ્ગદેહો હરિઃ સ્મૃતઃ । રુદ્રસ્તુ કારણો દેહસ્તુરીયા ત્વહમેવ હિ
બ્રહ્માને સ્થૂલ દેહ છે, હરિને લિંગ દેહ છે, અને રુદ્રને કારણ દેહ છે; પણ ચોથું રૂપ તો હું જ છું.
સામ્યાવસ્થા તુ યા પ્રોક્તા સર્વાન્તર્યામિરૂપિણી । અત ઊર્ધ્વં પરં બ્રહ્મ મદ્રૂપં રૂપવર્જિતમ્
સામ્યની સ્થિતિ સર્વના અંતરયામી રૂપે કહેવાય છે; એથી આગળ પરમ બ્રહ્મ છે, જે મારું રૂપ છે અને સ્વરૂપથી રહિત છે.
નિર્ગુણં સગુણં ચેતિ દ્વિધા મદ્રૂપમુચ્યતે । નિર્ગુણં માયયા હીનં સગુણં માયયા યુતમ્
મારું રૂપ બે પ્રકારનું કહેવાય છે: ગુણથી રહિત અને ગુણયુક્ત; ગુણથી રહિત રૂપ માયાથી મુક્ત છે, ગુણયુક્ત રૂપ માયા સાથે જોડાયેલું છે.
સાહં સર્વં જગત્સૃષ્ટ્વા તદન્તઃ સમ્પ્રવિશ્ય ચ । પ્રેરયામ્યનિશં જીવં યથાકર્મ યથાશ્રુતમ્
હું સમગ્ર જગતની રચના કરી, તેમાં પ્રવેશી, જીવને તેના કર્મ અને જ્ઞાન પ્રમાણે સતત ચલાવું છું.
સૃષ્ટિસ્થિતિતિરોધાને પ્રેરયામ્યહમેવ હિ । બ્રહ્માણં ચ તથા વિષ્ણું રુદ્રં વૈ કારણાત્મકમ્
સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને લયમાં હું જ પ્રેરણા આપું છું; બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર પણ કારણરૂપ છે, તેમને પણ હું જ ચલાવું છું.
મદ્ભયાદ્વાતિ પવનો ભીત્યા સૂર્યશ્ચ ગચ્છતિ । ઇન્દ્રાગ્નિમૃત્યવસ્તદ્વત્સાહં સર્વોત્તમા સ્મૃતા
મારા ભયથી પવન ફૂંકાય છે, અને સૂર્ય પણ ભયથી ચાલે છે; ઇન્દ્ર, અગ્નિ અને મૃત્યુ પણ એ જ રીતે—મને સર્વથી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
મત્પ્રસાદાદ્ભવદ્ભિસ્તુ જયો લબ્ધોઽસ્તિ સર્વથા । યુષ્માનહં નર્તયામિ કાષ્ઠપુત્તલિકોપમાન્
મારી કૃપાથી તમે હંમેશા વિજય મેળવો છો; હું તમને કાઠીયા પતંગિયાની જેમ નચાવું છું.
કદાચિદ્દેવવિજયં દૈત્યાનાં વિજયં ક્વચિત્ । સ્વતન્ત્રા સ્વેચ્છયા સર્વં કુર્વે કર્માનુરોધતઃ
ક્યારેક દેવો જીતે છે, ક્યારેક દૈત્યો જીતે છે; હું સ્વતંત્ર અને મારી ઈચ્છાથી બધું કરું છું, કર્મના ક્રમ પ્રમાણે.
તાં માં સર્વાત્મિકાં યૂયં વિસ્મૃત્ય નિજગર્વતઃ । અહઙ્કારાવૃતાત્માનો મોહમાપ્તા દુરન્તકમ્
તમારા ગર્વને કારણે, તમે સર્વવ્યાપી મને ભૂલી ગયા છો; અહંકારથી આવરી લેવાયેલા, તમે ભારે મોહમાં પડી ગયા છો.
અનુગ્રહં તતઃ કર્તું યુષ્મદ્દેહાદનુત્તમમ્ । નિઃસૃતં સહસા તેજો મદીયં યક્ષમિત્યપિ
પછી, કૃપા કરવા માટે, મારી ઉત્તમ તેજ તમારા દેહમાંથી અચાનક બહાર આવી, યક્ષ રૂપે પણ પ્રગટ થઈ.
અતઃ પરં સર્વભાવૈર્હિત્વા ગર્વં તુ દેહજમ્ । મામેવ શરણં યાત સચ્ચિદાનન્દરૂપિણીમ્
અત્યારે, દરેક રીતે દેહનો ગર્વ છોડીને, સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ મને જ આશ્રય લો.
વ્યાસ ઉવાચ ઇત્યુક્ત્યા ચ મહાદેવી મૂલપ્રકૃતિરીશ્વરી । અન્તર્ધાનં ગતા સદ્યો ભક્ત્યા દેવૈરભિષ્ટુતા
વ્યાસે કહ્યું: એમ કહીને મહાદેવી, મૂળપ્રકૃતિ, ઈશ્વરી, તરત જ અદૃશ્ય થઈ ગઈ, દેવોએ ભક્તિપૂર્વક તેની સ્તુતિ કરી.
તતઃ સર્વે સ્વગર્વં તુ વિહાય પદપઙ્કજમ્ । સમ્યગારાધયામાસુર્ભગવત્યાઃ પરાત્પરમ્
પછી બધા પોતાનો ગર્વ છોડીને, પરાતપર ભગવતીના પદપંકજની યોગ્ય રીતે પૂજા કરી.
ત્રિસન્ધ્યં સર્વદા સર્વે ગાયત્રીજપતત્પરાઃ । યજ્ઞભાગાદિભિઃ સર્વે દેવીં નિત્યં સિષેવિરે
બધા, ત્રિસંધ્યાએ Gayatri જપમાં સતત તત્પર રહ્યા; યજ્ઞના ભાગ અને અન્ય વિધિઓથી, તેઓ દૈવીની રોજ સેવા કરતા.
એવં સત્યયુગે સર્વે ગાયત્રીજપતત્પરાઃ । તારહૃલ્લેખયોશ્ચાપિ જપે નિષ્ણાતમાનસાઃ
સત્યયુગમાં બધા જ લોકો ગાયત્રી જપમાં તલ્લીન રહેતા હતા; તારા અને હ્રિલેખા જપમાં પણ તેમનું મન ખૂબ નિપુણ હતું.
ન વિષ્ણૂપાસના નિત્યા વેદેનોક્તા તુ કુત્રચિત્ । ન વિષ્ણુદીક્ષા નિત્યાસ્તિ શિવસ્યાપિ તથૈવ ચ
વિષ્ણુની ઉપાસના સતત નહોતી, અને વેદોમાં પણ એ ક્યાંય નિર્દેશિત નહોતી; વિષ્ણુની દીક્ષા પણ સતત નહોતી, અને એ જ વાત શિવ માટે પણ લાગુ પડે છે.
ગાયત્ર્યુપાસના નિત્યા સર્વવેદૈઃ સમીરિતા । યયા વિના ત્વધઃપાતો બ્રાહ્મણસ્યાસ્તિ સર્વથા
ગાયત્રીની ઉપાસના જ સદાય રહે છે, એ બધાં વેદોમાં જાહેર કરવામાં આવી છે; એ વિના, બ્રાહ્મણ માટે અવશ્ય પતન થાય છે.
તાવતા કૃતકૃત્યત્વં નાન્યાપેક્ષા દ્વિજસ્ય હિ । ગાયત્રીમાત્રનિષ્ણાતો દ્વિજો મોક્ષમવાપ્નુયાત્
બ્રાહ્મણ માટે માત્ર આ જથી કર્તવ્ય પૂર્ણ થાય છે, બીજું કશું જરૂરી નથી; જે બ્રાહ્મણ ગાયત્રીમાં નિપુણ હોય છે, તે મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.
કુર્યાદન્યન્ન વા કુર્યાદિતિ પ્રાહ મનુઃ સ્વયમ્ । વિહાય તાં તુ ગાયત્રીં વિષ્ણૂપાસ્તિપરાયણઃ
મનુએ પોતે કહ્યું છે: 'બીજું કરવું કે ન કરવું, એ સ્વેચ્છા છે'; પણ ગાયત્રી છોડીને વિષ્ણુની ભક્તિમાં તલ્લીન થવું,
શિવોપાસ્તિરતો વિપ્રો નરકં યાતિ સર્વથા । તસ્માદાદ્યયુગે રાજન્ ગાયત્રીજપતત્પરાઃ । દેવીપદામ્બુજરતા આસન્સર્વે દ્વિજોત્તમાઃ
અથવા શિવની ઉપાસનામાં લાગી જવું, તો બ્રાહ્મણ ચોક્કસ નરકમાં જાય છે; તેથી, રાજા, પ્રથમ યુગમાં બધા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો ગાયત્રી જપમાં તલ્લીન અને દેવીના પદપદ્મમાં મગ્ન હતા.
બ્રાહ્મણાદીનાં ગાયત્રીભિન્નાન્યદેવોપાસનાશ્રદ્ધાહેતુનિરૂપણમ્ વ્યાસ ઉવાચ કદાચિદથ કાલે તુ દશપઞ્ચસમા વિભો । પ્રાણિનાં કર્મવશતો ન વવર્ષ શતક્રતુઃ
વ્યાસે કહ્યું: એક વખત, દસ અને પંદર વર્ષ પછી, હે મહાન, પ્રાણીઓના કર્મના કારણે ઇન્દ્રે વરસાદ નાંખ્યો નહોતો.
અનાવૃષ્ટ્યાતિદુર્ભિક્ષમભવત્ક્ષયકારકમ્ । ગહે ગૃહે શવાનાં તુ સંખ્યા કર્તું ન શક્યતે
વરસાદ ન પડવાથી ભારે દુર્ભિક્ષ આવ્યું, જે વિનાશ લાવતું હતું; દરેક ઘરમાં મૃતદેહોની સંખ્યા ગણવી અશક્ય હતી.
કેચિદશ્વાન્વરાહાન્વા ભક્ષયન્તિ ક્ષુધાર્દિતાઃ । શવાનિ ચ મનુષ્યાણાં ભક્ષયન્ત્યપરે જનાઃ
કેટલાક ભૂખથી પીડાયાં અને ઘોડા કે વરાહ ખાઈ ગયા; બીજા કેટલાક મનુષ્યોના મૃતદેહો ખાઈ ગયા.
બાલકં બાલજનની સ્ત્રિયં પુરુષ એવ ચ । ભક્ષિતું ચલિતાઃ સર્વે ક્ષુધયા પીડિતા નરાઃ
ભૂખથી પીડાયાં બધા લોકો બાળકો, બાળમાતાઓ, સ્ત્રીઓ અને પુરુષોને પણ ખાવા માટે નીકળી પડ્યાં.
બ્રાહ્મણા બહવસ્તત્ર વિચારં ચક્રુરુત્તમમ્ । તપોધનો ગૌતમોઽસ્તિ સ નઃ ખેદં હરિષ્યતિ
ત્યાં ઘણા બ્રાહ્મણોએ ઉત્તમ વિચાર કર્યો: 'અહીં તપસ્વી ગૌતમ છે, એ આપણું દુઃખ દૂર કરશે.'
સર્વૈર્મિલિત્વા ગન્તવ્યં ગૌતમસ્યાશ્રમેઽધુના । ગાયત્રીજપસંસક્તગૌતમસ્યાશ્રમેઽધુના
બધાંએ મળીને નક્કી કર્યું કે હવે ગૌતમના આશ્રમમાં જવું, જ્યાં ગૌતમ ગાયત્રી જપમાં તલ્લીન છે.
સુભિક્ષં શ્રૂયતે તત્ર પ્રાણિનો બહવો ગતાઃ । એવં વિમૃશ્ય ભૂદેવાઃ સાગ્નિહોત્રાઃ કુટુમ્બિનઃ
એવું સાંભળવામાં આવે છે કે ત્યાં પૂરતું અનાજ છે, અને ઘણા પ્રાણી ત્યાં ગયા છે; આમ, અગ્નિહોત્રવાળા કુટુંબવાળા બ્રાહ્મણોએ વિચાર કર્યો.
સગોધનાઃ સદાસાશ્ચ ગૌતમસ્યાશ્રમં યયુઃ । પૂર્વદેશાદ્યયુઃ કેચિત્કેચિદ્દક્ષિણદેશતઃ
ગાય, દાસ અને સાદ સાથે તેઓ ગૌતમના આશ્રમમાં ગયા; કેટલાક પૂર્વ દિશામાંથી આવ્યા, તો કેટલાક દક્ષિણ દિશામાંથી.
પાશ્ચાત્યા ઔત્તરાહાશ્ચ નાનાદિગ્ભ્યઃ સમાયયુઃ । દૃષ્ટ્વા સમાજં વિપ્રાણાં પ્રણનામ સ ગૌતમઃ
પશ્ચિમ અને ઉત્તર દિશાના લોકો પણ વિવિધ દિશાઓમાંથી આવ્યા; બ્રાહ્મણોની સભા જોઈને ગૌતમે વંદન કર્યું.
આસનાદ્યુપચારૈશ્ચ પૂજયામાસ વાડવાન્ । ચકાર કુશલપ્રશ્નં તતશ્ચાગમકારણમ્
ગૌતમે તેમને આસન અને યોગ્ય સન્માન આપ્યું, તેમનું સુખ-દુઃખ પૂછ્યું અને પછી આવવાના કારણ વિશે પૂછ્યું.