બાલશીતાંશમુકુટાં વસ્ત્રાન્તર્વ્યઞ્જિતસ્તનીમ્ । ચતુર્ભિર્વરહસ્તૈસ્તુ વરપાશાઙ્કુશાભયાન્
તેના માથા પર બાળ ચાંદનીથી શોભિત મુકુટ હતું, કપડાંની અંદરથી સ્તન દેખાતા હતા, અને ચાર હાથમાં વર, પાશ, અંકુશ અને અભયની મુદ્રા હતી.
દધાનાં રમણીયાઙ્ગીં કોમલાઙ્ગલતાં શિવામ્ । ભક્તકલ્પદ્રુમામમ્બાં નાનાભૂષણભૂષિતામ્
તેની કાયાં સુંદર અને કોમળ હતી, શુભ અને ભક્તો માટે કલ્પવૃક્ષ જેવી માતા, વિવિધ આભૂષણોથી સજ્જ હતી.
ત્રિનેત્રાં મલ્લિકામાલાકબરીજૂટશોભિતામ્ । ચતુર્દિક્ષુ ચતુર્વેદૈર્મૂર્તિમદ્ભિરભિષ્ટુતામ્
તેના ત્રણ નેત્ર હતાં, વાળમાં મલ્લિકા માળા અને કળીયાંથી શોભા પામતી, ચાર દિશાઓમાં ચાર વેદોના સ્વરૂપે સ્તુતિ થતી હતી.
દન્તચ્છટાભિરભિતઃ પદ્મરાગીકૃતક્ષમામ્ । પ્રસન્તસ્મેરવદનાં કોટિકન્દર્પસુન્દરામ્
તેના દાંતની ઝાંખીથી પૃથ્વી પદ્મરાગથી જડિત જેવી લાગતી, મુખ શાંત અને સ્મિતભર્યું હતું, અને તે કરોડો કામદેવ કરતાં વધુ સુંદર હતી.
રક્તામ્બરપરીધાનાં રક્તચન્દનચર્ચિતામ્ । ઉમાભિધાનાં પુરતો દેવીં હૈમવતીં શિવામ્
તે લાલ વસ્ત્ર પહેરેલી, લાલ ચંદનથી લિપ્ત, 'ઉમા' નામે જાણીતી, હિમાલયપુત્રી, સમક્ષ શુભ દેવી તરીકે ઊભી હતી.
નિર્વ્યાજકરુણામૂર્તિં સર્વકારણકારણામ્ । દદર્શ વાસવસ્તત્ર પ્રેમગદ્ગદિતાન્તરઃ
તે નિષ્કપટ દયાની મૂર્તિ, સર્વ કારણની કારણ, ત્યાં વાસવએ પ્રેમથી ભરી હૃદયથી તેને જોયા.
પ્રેમાશ્રુપૂર્ણનયનો રોમાઞ્ચિતતનુસ્તતઃ । દણ્ડવત્પ્રણનામાથ પાદયોર્જગદીશિતુઃ
પ્રેમથી આંખોમાં આંસુ ભરાઈ ગયા, શરીર રોમાંચિત થયું, પછી તેણે જગતની શાસકાના પગે દંડવત પ્રણામ કર્યો.
તુષ્ટાવ વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈર્ભક્તિસન્નતકન્ધરઃ । ઉવાચ પરમપ્રીતઃ કિમિદં યક્ષમિત્યપિ
ભક્તિથી નમેલા કાંધ સાથે, તેણે વિવિધ સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરી, અને ખૂબ પ્રસન્ન થઈ પૂછ્યું: 'આ કઈ અદભુત છે?'
પ્રાદુર્ભૂતં ચ કસ્માત્તદ્વદ સર્વં સુશોભને । ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રોવાચ કરુણાર્ણવા
'આ પ્રગટતા કેમ અને કેવી રીતે થયું? બધું કહો, સુશોભિતે.' એના વચન સાંભળી, દયાના સાગરે બોલ્યા.
રૂપં મદીયં બ્રહ્મૈતત્સર્વકારણકારણમ્ । માયાધિષ્ઠાનભૂતં તુ સર્વસાક્ષિ નિરામયમ્
'મારું આ રૂપ બ્રહ્મ છે, સર્વ કારણની કારણ, માયાનું આધાર, સર્વનું સાક્ષી અને નિરામય છે.'
સર્વે વેદા યત્પદમામનન્તિ તપાંસિ સર્વાણિ ચ યદ્વદન્તિ । યદિચ્છન્તો બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ તત્તે પદં સંગ્રહેણ બ્રવીમિ
'જે અવસ્થા સર્વ વેદો ગાય છે, સર્વ તપો જેનું વર્ણન કરે છે, અને જેને ઇચ્છી લોકો બ્રહ્મચર્ય પાળે છે, એ અવસ્થા હું સંક્ષેપમાં કહું છું.'
ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ તદેવાહુશ્ચ હ્રીંમયમ્ । દ્વે બીજે મમ મન્ત્રૌ સ્તો મુખ્યત્વેન સુરોત્તમ
'એક અક્ષર 'ઓમ' એ બ્રહ્મ છે; એ જ 'હ્રીં'થી બનેલું કહેવામાં આવે છે. આ બે બીજ મારા મંત્રમાં મુખ્ય છે, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ.'
ભાગદ્વયવતી યસ્માત્સૃજામિ સકલં જગત્ । તત્રૈકભાગઃ સમ્પ્રોક્તઃ સચ્ચિદાનન્દનામકઃ
'મારી પાસે બે ભાગ છે, તેથી હું આખું જગત સર્જું છું. એમાં એક ભાગ 'સત્-ચિત્-આનંદ' નામે ઓળખાય છે.'
માયાપ્રકૃતિસંજ્ઞસ્તુ દ્વિતીયો ભાગ ઈરિતઃ । સા ચ માયા પરા શક્તિઃ શક્તિમત્યહમીશ્વરી
'બીજો ભાગ 'માયાં' કે 'પ્રકૃતિ' તરીકે ઓળખાય છે; એ માયા મારી પરમ શક્તિ છે, હું શક્તિવાળી ઈશ્વરી છું.'
ચન્દ્રસ્ય ચન્દ્રિકેવેયં મમાભિન્નત્વમાગતા । સામ્યાવસ્થાત્મિકા ચૈષા માયા મમ સુરોત્તમ
'જેમ ચંદ્ર અને તેની ચાંદની અલગ નથી, તેમ આ માયા પણ મારી સાથે અભિન્ન છે. આ માયા, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, મારી સમતાવસ્થાની રૂપ છે.'
પ્રલયે સર્વજગતો મદભિન્નૈવ તિષ્ઠતિ । પ્રાણિકર્મપરીપાકવશતઃ પુનરેવ હિ
'પ્રલય સમયે, સમગ્ર જગતના વિલય પછી, તે મારી સાથે અભિન્ન રહે છે; પછી પ્રાણીઓના કર્મફળ પ્રમાણે ફરી પ્રગટ થાય છે.'
રૂપં તદેવમવ્યક્તં વ્યક્તીભાવમુપૈતિ ચ । અન્તર્મુખા તુ યાવસ્થા સા માયેત્યભિધીયતે
એ અવ્યક્ત રૂપ પછી પ્રગટ થાય છે; અંદરની સ્થિતિને માયા કહેવામાં આવે છે.
બહિર્મુખા તુ યા માયા તમઃશબ્દેન સોચ્યતે । બહિર્મુખાત્તમોરૂપાજ્જાયતે સત્ત્વસમ્ભવઃ
માયાએ બહાર વળે ત્યારે તેને અંધકાર કહેવામાં આવે છે; આ બહારના અંધકારમાંથી સત્વનો જન્મ થાય છે.
રજોગુણસ્તદૈવ સ્યાત્સર્ગાદૌ સુરસત્તમ । ગુણત્રયાત્મકાઃ પ્રોક્તા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ
સૃષ્ટિની શરૂઆતમાં રાજોગુણ પણ પ્રગટ થાય છે; બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર ત્રણેય ગુણોથી બનેલા છે.
રજોગુણાધિકો બ્રહ્મા વિષ્ણુઃ સત્ત્વાધિકો ભવેત્ । તમોગુણાધિકો રુદ્રઃ સર્વકારણરૂપધૃક્
બ્રહ્મામાં રાજોગુણ વધારે છે, વિષ્ણુમાં સત્વગુણ વધારે છે, અને રુદ્રમાં તમોગુણ વધારે છે; તે સર્વ કારણરૂપ છે.
સ્થૂલદેહો ભવેદ્બ્રહ્મા લિઙ્ગદેહો હરિઃ સ્મૃતઃ । રુદ્રસ્તુ કારણો દેહસ્તુરીયા ત્વહમેવ હિ
બ્રહ્માને સ્થૂલ દેહ છે, હરિને લિંગ દેહ છે, અને રુદ્રને કારણ દેહ છે; પણ ચોથું રૂપ તો હું જ છું.
સામ્યાવસ્થા તુ યા પ્રોક્તા સર્વાન્તર્યામિરૂપિણી । અત ઊર્ધ્વં પરં બ્રહ્મ મદ્રૂપં રૂપવર્જિતમ્
સામ્યની સ્થિતિ સર્વના અંતરયામી રૂપે કહેવાય છે; એથી આગળ પરમ બ્રહ્મ છે, જે મારું રૂપ છે અને સ્વરૂપથી રહિત છે.
નિર્ગુણં સગુણં ચેતિ દ્વિધા મદ્રૂપમુચ્યતે । નિર્ગુણં માયયા હીનં સગુણં માયયા યુતમ્
મારું રૂપ બે પ્રકારનું કહેવાય છે: ગુણથી રહિત અને ગુણયુક્ત; ગુણથી રહિત રૂપ માયાથી મુક્ત છે, ગુણયુક્ત રૂપ માયા સાથે જોડાયેલું છે.
સાહં સર્વં જગત્સૃષ્ટ્વા તદન્તઃ સમ્પ્રવિશ્ય ચ । પ્રેરયામ્યનિશં જીવં યથાકર્મ યથાશ્રુતમ્
હું સમગ્ર જગતની રચના કરી, તેમાં પ્રવેશી, જીવને તેના કર્મ અને જ્ઞાન પ્રમાણે સતત ચલાવું છું.
સૃષ્ટિસ્થિતિતિરોધાને પ્રેરયામ્યહમેવ હિ । બ્રહ્માણં ચ તથા વિષ્ણું રુદ્રં વૈ કારણાત્મકમ્
સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને લયમાં હું જ પ્રેરણા આપું છું; બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્ર પણ કારણરૂપ છે, તેમને પણ હું જ ચલાવું છું.
મદ્ભયાદ્વાતિ પવનો ભીત્યા સૂર્યશ્ચ ગચ્છતિ । ઇન્દ્રાગ્નિમૃત્યવસ્તદ્વત્સાહં સર્વોત્તમા સ્મૃતા
મારા ભયથી પવન ફૂંકાય છે, અને સૂર્ય પણ ભયથી ચાલે છે; ઇન્દ્ર, અગ્નિ અને મૃત્યુ પણ એ જ રીતે—મને સર્વથી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
મત્પ્રસાદાદ્ભવદ્ભિસ્તુ જયો લબ્ધોઽસ્તિ સર્વથા । યુષ્માનહં નર્તયામિ કાષ્ઠપુત્તલિકોપમાન્
મારી કૃપાથી તમે હંમેશા વિજય મેળવો છો; હું તમને કાઠીયા પતંગિયાની જેમ નચાવું છું.
કદાચિદ્દેવવિજયં દૈત્યાનાં વિજયં ક્વચિત્ । સ્વતન્ત્રા સ્વેચ્છયા સર્વં કુર્વે કર્માનુરોધતઃ
ક્યારેક દેવો જીતે છે, ક્યારેક દૈત્યો જીતે છે; હું સ્વતંત્ર અને મારી ઈચ્છાથી બધું કરું છું, કર્મના ક્રમ પ્રમાણે.
તાં માં સર્વાત્મિકાં યૂયં વિસ્મૃત્ય નિજગર્વતઃ । અહઙ્કારાવૃતાત્માનો મોહમાપ્તા દુરન્તકમ્
તમારા ગર્વને કારણે, તમે સર્વવ્યાપી મને ભૂલી ગયા છો; અહંકારથી આવરી લેવાયેલા, તમે ભારે મોહમાં પડી ગયા છો.
અનુગ્રહં તતઃ કર્તું યુષ્મદ્દેહાદનુત્તમમ્ । નિઃસૃતં સહસા તેજો મદીયં યક્ષમિત્યપિ
પછી, કૃપા કરવા માટે, મારી ઉત્તમ તેજ તમારા દેહમાંથી અચાનક બહાર આવી, યક્ષ રૂપે પણ પ્રગટ થઈ.