દેવરાડસિ યસ્માત્ત્વં યક્ષં જાનીહિ તત્ત્વતઃ । તત ઇન્દ્રો મહાગર્વાત્તદ્યક્ષં સમુપાદ્રવત્
હે દેવરાજ, હવે તું જ એ યક્ષને સાચી રીતે ઓળખ; ત્યારબાદ ઇન્દ્ર મહા ગર્વથી એ યક્ષ પાસે ગયો.
પ્રાદ્રવચ્ચ પરં તેજો યક્ષરૂપં પરાત્પરમ્ । અન્તર્ધાનં તતઃ પ્રાપ તદ્યક્ષં વાસવાગ્રતઃ
તે મહાન તેજ, યક્ષરૂપે, જે સર્વોચ્ચ હતું, તેની પાસે ઇન્દ્ર ગયો; પણ એ યક્ષ ઇન્દ્રની સામે અદૃશ્ય થઈ ગયો.
અતીવ લજ્જિતો જાતો વાસવો દેવરાડપિ । યક્ષસમ્ભાષણાભાવાલ્લઘુત્વં પ્રાપ ચેતસિ
યક્ષ સાથે વાતચીત ન થઈ શકવાથી દેવરાજ ઇન્દ્ર ખૂબ શરમાઈ ગયો અને મનમાં પોતાને નાનું માનવા લાગ્યો.
અતઃ પરં ન ગન્તવ્યં મયા તુ સુરસંસદિ । કિં મયા તત્ર વક્તવ્યં સ્વલઘુત્વં સુરાન્પ્રતિ
હવે પછી હું દેવસભામાં જવું નહીં; ત્યાં હું શું કહું, જ્યારે હું દેવતાઓ સામે નાનો બની ગયો છું?
દેહત્યાગો વરસ્તસ્માન્માનો હિ મહતાં ધનમ્ । માને નષ્ટે જીવિતં તુ મૃતિતુલ્યં ન સંશયઃ
એથી શરીર ત્યાગવું એ શ્રેષ્ઠ છે; માન મહાન લોકોનું ખજાનો છે; માન ગુમાવ્યા પછી જીવન તો મૃત્યુ સમાન જ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
ઇતિ નિશ્ચિત્ય તત્રૈવ ગર્વં હિત્વા સુરેશ્વરઃ । ચરિત્રમીદૃશં યસ્ય તમેવ શરણં ગતઃ
આવી રીતે નક્કી કરીને, ત્યાં જ સુરેશ્વરે પોતાનો ગર્વ છોડી દીધો અને જેમનું આ વર્તન હતું, તેમના શરણે ગયો.
તસ્મિન્નેવ ક્ષણે જાતા વ્યોમવાણી નભસ્તલે । માયાબીજં સહસ્રાક્ષ જપ તેન સુખી ભવ
એ જ ક્ષણે આકાશમાંથી વાણી સંભળાઈ: હે સહસ્રનેત્ર, માયાનું બીજમંત્ર જપ, એથી તું સુખી થજે.
તતો જજાપ પરમં માયાબીજં પરાત્પરમ્ । લક્ષવર્ષં નિરાહારો ધ્યાનમીલિતલોચનઃ
પછી તેણે સર્વોચ્ચ માયાનું બીજમંત્ર, જે સર્વથી ઉત્તમ છે, તે લાખ વર્ષ સુધી ઉપવાસ રાખી, આંખો મીંચી ધ્યાનમાં જપ્યું.
અકસ્માચ્ચૈત્રમાસીયનવમ્યાં મધ્યગે રવૌ । તદેવાવિરભૂત્તેજસ્તસ્મિન્નેવ સ્થલે પુનઃ
ચૈત્ર માસના શુક્લ પક્ષની નવમીના દિવસે, જ્યારે સૂર્ય મધ્યમાં હતો, એ સ્થળે એ જ તેજ અચાનક ફરી પ્રગટ્યું.
તેજોમણ્ડલમધ્યે તુ કુમારીં નવયૌવનામ્ । ભાસ્વજ્જપાપ્રસૂનાભાં બાલકોટિરવિપ્રભામ્
એ તેજના વૃત્તમાં એક યુવાન કુમારી હતી, જે તાજા જાપા ફૂલ જેવી લાલ અને ઉગતા સૂર્ય જેવી તેજસ્વી દેખાતી હતી.
બાલશીતાંશમુકુટાં વસ્ત્રાન્તર્વ્યઞ્જિતસ્તનીમ્ । ચતુર્ભિર્વરહસ્તૈસ્તુ વરપાશાઙ્કુશાભયાન્
તેના માથા પર બાળ ચાંદનીથી શોભિત મુકુટ હતું, કપડાંની અંદરથી સ્તન દેખાતા હતા, અને ચાર હાથમાં વર, પાશ, અંકુશ અને અભયની મુદ્રા હતી.
દધાનાં રમણીયાઙ્ગીં કોમલાઙ્ગલતાં શિવામ્ । ભક્તકલ્પદ્રુમામમ્બાં નાનાભૂષણભૂષિતામ્
તેની કાયાં સુંદર અને કોમળ હતી, શુભ અને ભક્તો માટે કલ્પવૃક્ષ જેવી માતા, વિવિધ આભૂષણોથી સજ્જ હતી.
ત્રિનેત્રાં મલ્લિકામાલાકબરીજૂટશોભિતામ્ । ચતુર્દિક્ષુ ચતુર્વેદૈર્મૂર્તિમદ્ભિરભિષ્ટુતામ્
તેના ત્રણ નેત્ર હતાં, વાળમાં મલ્લિકા માળા અને કળીયાંથી શોભા પામતી, ચાર દિશાઓમાં ચાર વેદોના સ્વરૂપે સ્તુતિ થતી હતી.
દન્તચ્છટાભિરભિતઃ પદ્મરાગીકૃતક્ષમામ્ । પ્રસન્તસ્મેરવદનાં કોટિકન્દર્પસુન્દરામ્
તેના દાંતની ઝાંખીથી પૃથ્વી પદ્મરાગથી જડિત જેવી લાગતી, મુખ શાંત અને સ્મિતભર્યું હતું, અને તે કરોડો કામદેવ કરતાં વધુ સુંદર હતી.
રક્તામ્બરપરીધાનાં રક્તચન્દનચર્ચિતામ્ । ઉમાભિધાનાં પુરતો દેવીં હૈમવતીં શિવામ્
તે લાલ વસ્ત્ર પહેરેલી, લાલ ચંદનથી લિપ્ત, 'ઉમા' નામે જાણીતી, હિમાલયપુત્રી, સમક્ષ શુભ દેવી તરીકે ઊભી હતી.
નિર્વ્યાજકરુણામૂર્તિં સર્વકારણકારણામ્ । દદર્શ વાસવસ્તત્ર પ્રેમગદ્ગદિતાન્તરઃ
તે નિષ્કપટ દયાની મૂર્તિ, સર્વ કારણની કારણ, ત્યાં વાસવએ પ્રેમથી ભરી હૃદયથી તેને જોયા.
પ્રેમાશ્રુપૂર્ણનયનો રોમાઞ્ચિતતનુસ્તતઃ । દણ્ડવત્પ્રણનામાથ પાદયોર્જગદીશિતુઃ
પ્રેમથી આંખોમાં આંસુ ભરાઈ ગયા, શરીર રોમાંચિત થયું, પછી તેણે જગતની શાસકાના પગે દંડવત પ્રણામ કર્યો.
તુષ્ટાવ વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈર્ભક્તિસન્નતકન્ધરઃ । ઉવાચ પરમપ્રીતઃ કિમિદં યક્ષમિત્યપિ
ભક્તિથી નમેલા કાંધ સાથે, તેણે વિવિધ સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરી, અને ખૂબ પ્રસન્ન થઈ પૂછ્યું: 'આ કઈ અદભુત છે?'
પ્રાદુર્ભૂતં ચ કસ્માત્તદ્વદ સર્વં સુશોભને । ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રોવાચ કરુણાર્ણવા
'આ પ્રગટતા કેમ અને કેવી રીતે થયું? બધું કહો, સુશોભિતે.' એના વચન સાંભળી, દયાના સાગરે બોલ્યા.
રૂપં મદીયં બ્રહ્મૈતત્સર્વકારણકારણમ્ । માયાધિષ્ઠાનભૂતં તુ સર્વસાક્ષિ નિરામયમ્
'મારું આ રૂપ બ્રહ્મ છે, સર્વ કારણની કારણ, માયાનું આધાર, સર્વનું સાક્ષી અને નિરામય છે.'
સર્વે વેદા યત્પદમામનન્તિ તપાંસિ સર્વાણિ ચ યદ્વદન્તિ । યદિચ્છન્તો બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ તત્તે પદં સંગ્રહેણ બ્રવીમિ
'જે અવસ્થા સર્વ વેદો ગાય છે, સર્વ તપો જેનું વર્ણન કરે છે, અને જેને ઇચ્છી લોકો બ્રહ્મચર્ય પાળે છે, એ અવસ્થા હું સંક્ષેપમાં કહું છું.'
ઓમિત્યેકાક્ષરં બ્રહ્મ તદેવાહુશ્ચ હ્રીંમયમ્ । દ્વે બીજે મમ મન્ત્રૌ સ્તો મુખ્યત્વેન સુરોત્તમ
'એક અક્ષર 'ઓમ' એ બ્રહ્મ છે; એ જ 'હ્રીં'થી બનેલું કહેવામાં આવે છે. આ બે બીજ મારા મંત્રમાં મુખ્ય છે, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ.'
ભાગદ્વયવતી યસ્માત્સૃજામિ સકલં જગત્ । તત્રૈકભાગઃ સમ્પ્રોક્તઃ સચ્ચિદાનન્દનામકઃ
'મારી પાસે બે ભાગ છે, તેથી હું આખું જગત સર્જું છું. એમાં એક ભાગ 'સત્-ચિત્-આનંદ' નામે ઓળખાય છે.'
માયાપ્રકૃતિસંજ્ઞસ્તુ દ્વિતીયો ભાગ ઈરિતઃ । સા ચ માયા પરા શક્તિઃ શક્તિમત્યહમીશ્વરી
'બીજો ભાગ 'માયાં' કે 'પ્રકૃતિ' તરીકે ઓળખાય છે; એ માયા મારી પરમ શક્તિ છે, હું શક્તિવાળી ઈશ્વરી છું.'
ચન્દ્રસ્ય ચન્દ્રિકેવેયં મમાભિન્નત્વમાગતા । સામ્યાવસ્થાત્મિકા ચૈષા માયા મમ સુરોત્તમ
'જેમ ચંદ્ર અને તેની ચાંદની અલગ નથી, તેમ આ માયા પણ મારી સાથે અભિન્ન છે. આ માયા, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, મારી સમતાવસ્થાની રૂપ છે.'
પ્રલયે સર્વજગતો મદભિન્નૈવ તિષ્ઠતિ । પ્રાણિકર્મપરીપાકવશતઃ પુનરેવ હિ
'પ્રલય સમયે, સમગ્ર જગતના વિલય પછી, તે મારી સાથે અભિન્ન રહે છે; પછી પ્રાણીઓના કર્મફળ પ્રમાણે ફરી પ્રગટ થાય છે.'
રૂપં તદેવમવ્યક્તં વ્યક્તીભાવમુપૈતિ ચ । અન્તર્મુખા તુ યાવસ્થા સા માયેત્યભિધીયતે
એ અવ્યક્ત રૂપ પછી પ્રગટ થાય છે; અંદરની સ્થિતિને માયા કહેવામાં આવે છે.
બહિર્મુખા તુ યા માયા તમઃશબ્દેન સોચ્યતે । બહિર્મુખાત્તમોરૂપાજ્જાયતે સત્ત્વસમ્ભવઃ
માયાએ બહાર વળે ત્યારે તેને અંધકાર કહેવામાં આવે છે; આ બહારના અંધકારમાંથી સત્વનો જન્મ થાય છે.
રજોગુણસ્તદૈવ સ્યાત્સર્ગાદૌ સુરસત્તમ । ગુણત્રયાત્મકાઃ પ્રોક્તા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ
સૃષ્ટિની શરૂઆતમાં રાજોગુણ પણ પ્રગટ થાય છે; બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર ત્રણેય ગુણોથી બનેલા છે.
રજોગુણાધિકો બ્રહ્મા વિષ્ણુઃ સત્ત્વાધિકો ભવેત્ । તમોગુણાધિકો રુદ્રઃ સર્વકારણરૂપધૃક્
બ્રહ્મામાં રાજોગુણ વધારે છે, વિષ્ણુમાં સત્વગુણ વધારે છે, અને રુદ્રમાં તમોગુણ વધારે છે; તે સર્વ કારણરૂપ છે.