ત્વમેવ ગત્વા જાનીહિ કિમિદં યક્ષમિત્યપિ । નાન્યઃ કોઽપિ સમર્થોઽસ્તિ જ્ઞાતું યક્ષં પરં મહઃ
તમે જ જઈને જાણો કે આ યક્ષ શું છે; બીજું કોઈ એ યક્ષનું મહાન્ત્ય સમજવામાં સક્ષમ નથી.
સહસ્રાક્ષવચઃ શ્રુત્વા ગુણગૌરવગુમ્ફિતમ્ । સાભિમાનો જગામાશુ યત્ર યક્ષં વિરાજતે
સહસ્રનેત્રના આદરભર્યા શબ્દો સાંભળી, ગર્વથી ભરેલો તે ઝડપથી ત્યાં ગયો જ્યાં યક્ષ પ્રકાશ પાથરી રહ્યો હતો.
યક્ષં દૃષ્ટ્વા તતો વાયું પ્રોવાચ મૃદુભાષયા । કોઽસિ ત્વં ત્વયિ કા શક્તિર્વદ સર્વં મમાગ્રતઃ
યક્ષને જોઈને વાયુએ નમ્રતાથી પૂછ્યું: તમે કોણ છો? તમારી પાસે કઈ શક્તિ છે? બધું મારા સામે કહો.
તતો યક્ષવચઃ શ્રુત્વા ગર્વેણ મરુદબ્રવીત્ । માતરિશ્વાહમસ્મીતિ વાયુરસ્મીતિ ચાબ્રવીત્
યક્ષના શબ્દો સાંભળી, મારુતે ગર્વથી કહ્યું: હું માતરિશ્વા છું, હું વાયુ છું.
વીર્યં તુ મયિ સર્વસ્ય ચાલને ગ્રહણેઽસ્તિ હિ । મચ્ચેષ્ટયા જગત્સર્વં સર્વવ્યાપારવદ્ભવેત્
આ જગતમાં જે કંઈ હલનચલન અને પકડી રાખવાની શક્તિ છે, એ બધું મારામાં છે; મારી ક્રિયા વડે આખું જગત પ્રવૃત્તિથી ભરાઈ જાય છે.
ઇતિ શ્રુત્વા વાયુવાણીં નિજગાદ પરં મહઃ । તૃણમેતત્તવાગ્રે યત્તચ્ચાલય યથેપ્સિતમ્
વાયુના શબ્દો સાંભળી, તે મહાન તેજે કહ્યું: તારા સામે જે તણું છે, તેને તારી ઈચ્છા પ્રમાણે હલાવી બતાવ.
નોચેદ્ગર્વં વિહાયૈનં લજ્જિતો ગચ્છ વાસવમ્ । શ્રુત્વા યક્ષવચો વાયુઃ સર્વશક્તિસમન્વિતઃ
જો તું એ ન કરી શકે, તો તારો ગર્વ છોડી, શરમાઈને વાસવ પાસે પાછો જા; યક્ષના આ શબ્દો સાંભળી, સર્વશક્તિમાન વાયુએ
ઉદ્યોગમકરોત્તચ્ચ સ્વસ્થાનાન્ન ચચાલ હ । લજ્જિતોઽગાદ્દેવપાર્શ્વે હિત્વા ગર્વં સ ચાનિલઃ
પ્રયત્ન કર્યો, પણ તણું એના સ્થાનેથી હલ્યું નહીં; શરમાઈને અનિલે પોતાનો ગર્વ છોડી દેવતાઓ પાસે ગયો.
વૃત્તાન્તમવદત્સર્વં ગર્વનિર્વાપકારણમ્ । નૈતઞ્જ્ઞાતું સમર્થાઃ સ્મ મિથ્યાગર્વાભિમાનિનઃ
એ પછી જે થયું તે બધું અને પોતાના ગર્વના નાશનું કારણ તેણે કહું; ખોટા ગર્વ અને અભિમાનથી અમે આ જાણવામાં અસમર્થ રહ્યા.
અલૌકિકં ભાતિ યક્ષં તેજઃ પરમદારુણમ્ । તતઃ સર્વે સુરગણાઃ સહસ્રાક્ષં સમૂચિરે
યક્ષનું તેજ અલૌકિક અને અત્યંત ભયાનક લાગે છે; પછી બધા દેવતાઓએ સહસ્રનેત્રને કહ્યું.
દેવરાડસિ યસ્માત્ત્વં યક્ષં જાનીહિ તત્ત્વતઃ । તત ઇન્દ્રો મહાગર્વાત્તદ્યક્ષં સમુપાદ્રવત્
હે દેવરાજ, હવે તું જ એ યક્ષને સાચી રીતે ઓળખ; ત્યારબાદ ઇન્દ્ર મહા ગર્વથી એ યક્ષ પાસે ગયો.
પ્રાદ્રવચ્ચ પરં તેજો યક્ષરૂપં પરાત્પરમ્ । અન્તર્ધાનં તતઃ પ્રાપ તદ્યક્ષં વાસવાગ્રતઃ
તે મહાન તેજ, યક્ષરૂપે, જે સર્વોચ્ચ હતું, તેની પાસે ઇન્દ્ર ગયો; પણ એ યક્ષ ઇન્દ્રની સામે અદૃશ્ય થઈ ગયો.
અતીવ લજ્જિતો જાતો વાસવો દેવરાડપિ । યક્ષસમ્ભાષણાભાવાલ્લઘુત્વં પ્રાપ ચેતસિ
યક્ષ સાથે વાતચીત ન થઈ શકવાથી દેવરાજ ઇન્દ્ર ખૂબ શરમાઈ ગયો અને મનમાં પોતાને નાનું માનવા લાગ્યો.
અતઃ પરં ન ગન્તવ્યં મયા તુ સુરસંસદિ । કિં મયા તત્ર વક્તવ્યં સ્વલઘુત્વં સુરાન્પ્રતિ
હવે પછી હું દેવસભામાં જવું નહીં; ત્યાં હું શું કહું, જ્યારે હું દેવતાઓ સામે નાનો બની ગયો છું?
દેહત્યાગો વરસ્તસ્માન્માનો હિ મહતાં ધનમ્ । માને નષ્ટે જીવિતં તુ મૃતિતુલ્યં ન સંશયઃ
એથી શરીર ત્યાગવું એ શ્રેષ્ઠ છે; માન મહાન લોકોનું ખજાનો છે; માન ગુમાવ્યા પછી જીવન તો મૃત્યુ સમાન જ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
ઇતિ નિશ્ચિત્ય તત્રૈવ ગર્વં હિત્વા સુરેશ્વરઃ । ચરિત્રમીદૃશં યસ્ય તમેવ શરણં ગતઃ
આવી રીતે નક્કી કરીને, ત્યાં જ સુરેશ્વરે પોતાનો ગર્વ છોડી દીધો અને જેમનું આ વર્તન હતું, તેમના શરણે ગયો.
તસ્મિન્નેવ ક્ષણે જાતા વ્યોમવાણી નભસ્તલે । માયાબીજં સહસ્રાક્ષ જપ તેન સુખી ભવ
એ જ ક્ષણે આકાશમાંથી વાણી સંભળાઈ: હે સહસ્રનેત્ર, માયાનું બીજમંત્ર જપ, એથી તું સુખી થજે.
તતો જજાપ પરમં માયાબીજં પરાત્પરમ્ । લક્ષવર્ષં નિરાહારો ધ્યાનમીલિતલોચનઃ
પછી તેણે સર્વોચ્ચ માયાનું બીજમંત્ર, જે સર્વથી ઉત્તમ છે, તે લાખ વર્ષ સુધી ઉપવાસ રાખી, આંખો મીંચી ધ્યાનમાં જપ્યું.
અકસ્માચ્ચૈત્રમાસીયનવમ્યાં મધ્યગે રવૌ । તદેવાવિરભૂત્તેજસ્તસ્મિન્નેવ સ્થલે પુનઃ
ચૈત્ર માસના શુક્લ પક્ષની નવમીના દિવસે, જ્યારે સૂર્ય મધ્યમાં હતો, એ સ્થળે એ જ તેજ અચાનક ફરી પ્રગટ્યું.
તેજોમણ્ડલમધ્યે તુ કુમારીં નવયૌવનામ્ । ભાસ્વજ્જપાપ્રસૂનાભાં બાલકોટિરવિપ્રભામ્
એ તેજના વૃત્તમાં એક યુવાન કુમારી હતી, જે તાજા જાપા ફૂલ જેવી લાલ અને ઉગતા સૂર્ય જેવી તેજસ્વી દેખાતી હતી.
બાલશીતાંશમુકુટાં વસ્ત્રાન્તર્વ્યઞ્જિતસ્તનીમ્ । ચતુર્ભિર્વરહસ્તૈસ્તુ વરપાશાઙ્કુશાભયાન્
તેના માથા પર બાળ ચાંદનીથી શોભિત મુકુટ હતું, કપડાંની અંદરથી સ્તન દેખાતા હતા, અને ચાર હાથમાં વર, પાશ, અંકુશ અને અભયની મુદ્રા હતી.
દધાનાં રમણીયાઙ્ગીં કોમલાઙ્ગલતાં શિવામ્ । ભક્તકલ્પદ્રુમામમ્બાં નાનાભૂષણભૂષિતામ્
તેની કાયાં સુંદર અને કોમળ હતી, શુભ અને ભક્તો માટે કલ્પવૃક્ષ જેવી માતા, વિવિધ આભૂષણોથી સજ્જ હતી.
ત્રિનેત્રાં મલ્લિકામાલાકબરીજૂટશોભિતામ્ । ચતુર્દિક્ષુ ચતુર્વેદૈર્મૂર્તિમદ્ભિરભિષ્ટુતામ્
તેના ત્રણ નેત્ર હતાં, વાળમાં મલ્લિકા માળા અને કળીયાંથી શોભા પામતી, ચાર દિશાઓમાં ચાર વેદોના સ્વરૂપે સ્તુતિ થતી હતી.
દન્તચ્છટાભિરભિતઃ પદ્મરાગીકૃતક્ષમામ્ । પ્રસન્તસ્મેરવદનાં કોટિકન્દર્પસુન્દરામ્
તેના દાંતની ઝાંખીથી પૃથ્વી પદ્મરાગથી જડિત જેવી લાગતી, મુખ શાંત અને સ્મિતભર્યું હતું, અને તે કરોડો કામદેવ કરતાં વધુ સુંદર હતી.
રક્તામ્બરપરીધાનાં રક્તચન્દનચર્ચિતામ્ । ઉમાભિધાનાં પુરતો દેવીં હૈમવતીં શિવામ્
તે લાલ વસ્ત્ર પહેરેલી, લાલ ચંદનથી લિપ્ત, 'ઉમા' નામે જાણીતી, હિમાલયપુત્રી, સમક્ષ શુભ દેવી તરીકે ઊભી હતી.
નિર્વ્યાજકરુણામૂર્તિં સર્વકારણકારણામ્ । દદર્શ વાસવસ્તત્ર પ્રેમગદ્ગદિતાન્તરઃ
તે નિષ્કપટ દયાની મૂર્તિ, સર્વ કારણની કારણ, ત્યાં વાસવએ પ્રેમથી ભરી હૃદયથી તેને જોયા.
પ્રેમાશ્રુપૂર્ણનયનો રોમાઞ્ચિતતનુસ્તતઃ । દણ્ડવત્પ્રણનામાથ પાદયોર્જગદીશિતુઃ
પ્રેમથી આંખોમાં આંસુ ભરાઈ ગયા, શરીર રોમાંચિત થયું, પછી તેણે જગતની શાસકાના પગે દંડવત પ્રણામ કર્યો.
તુષ્ટાવ વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈર્ભક્તિસન્નતકન્ધરઃ । ઉવાચ પરમપ્રીતઃ કિમિદં યક્ષમિત્યપિ
ભક્તિથી નમેલા કાંધ સાથે, તેણે વિવિધ સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરી, અને ખૂબ પ્રસન્ન થઈ પૂછ્યું: 'આ કઈ અદભુત છે?'
પ્રાદુર્ભૂતં ચ કસ્માત્તદ્વદ સર્વં સુશોભને । ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા પ્રોવાચ કરુણાર્ણવા
'આ પ્રગટતા કેમ અને કેવી રીતે થયું? બધું કહો, સુશોભિતે.' એના વચન સાંભળી, દયાના સાગરે બોલ્યા.
રૂપં મદીયં બ્રહ્મૈતત્સર્વકારણકારણમ્ । માયાધિષ્ઠાનભૂતં તુ સર્વસાક્ષિ નિરામયમ્
'મારું આ રૂપ બ્રહ્મ છે, સર્વ કારણની કારણ, માયાનું આધાર, સર્વનું સાક્ષી અને નિરામય છે.'