નાનાશસ્ત્રપ્રહરણં નાનામાયાવિચિત્રિતમ્ । જગત્ક્ષયકરં નૂનં તેષાં યુદ્ધમભૂન્નૃપ
તે યુદ્ધમાં અનેક શસ્ત્રોનો ઉપયોગ થયો અને અનેક માયાજાળ દેખાયા; એ યુદ્ધથી જગતનો વિનાશ થતો હોય એવું લાગતું હતું, રાજા.
પરાશક્તિકૃપાવેશાદ્દેવૈર્દૈત્યા જિતા યુધિ । ભુવં સ્વર્ગં પરિત્યજ્ય ગતાઃ પાતાલવેશ્મનિ
પરાશક્તિના કૃપાથી દેવતાઓએ યુદ્ધમાં દૈત્યોને હરાવ્યા; પછી દૈત્યો પૃથ્વી અને સ્વર્ગ છોડી, પાતાળના ગૃહમાં ગયા.
તતઃ પ્રહર્ષિતા દેવાઃ સ્વપરાક્રમવર્ણનમ્ । ચક્રુઃ પરસ્પરં મોહાત્સાભિમાનાઃ સમન્તતઃ
પછી દેવતાઓ ખૂબ ખુશ થઈને, ગમંડ અને ભ્રમમાં આવી, એકબીજાને ચારે બાજુ પોતપોતાની શક્તિની બડાઈ કરવા લાગ્યા.
જયોઽસ્માકં કુતો ન સ્યાદસ્માકં મહિમા યતઃ । સર્વોત્તરઃ કુત્ર દૈત્યાઃ પામરા નિષ્પરાક્રમાઃ
અમારી મહાનતા બધાથી વધારે છે, તો જીત કેમ ન મળે? દૈત્યો તો અમારે સામે ક્યાં છે—એ લોકો તો નબળા અને અપ્રભાવશાળી છે.
સૃષ્ટિસ્થિતિક્ષયકરા વયં સર્વે યશસ્વિનઃ । અસ્મદગ્રે પામરાણાં દૈત્યાનાં ચૈવ કા કથા
અમે બધા એ છીએ, જે સૃષ્ટિ બનાવીએ, જાળવી રાખીએ અને નાશ કરીએ; અમારે સામે એ નબળા દૈત્યોની તો વાત જ શું?
પરાશક્તિપ્રભાવં તે ન જ્ઞાત્વા મોહમાગતાઃ । તેષામનુગ્રહં કર્તું તદૈવ જગદમ્બિકા
પરમ શક્તિના પ્રભાવને જાણ્યા વિના, તેઓ ભ્રમમાં પડી ગયા; એ સમયે જ જગદાંબિકા તેમને કૃપા આપવા પ્રગટ થઈ.
પ્રાદુરાસીત્કૃપાપૂર્ણા યક્ષરૂપેણ ભૂમિપ । કોટિસૂર્યપ્રતીકાશં ચન્દ્રકોટિસુશીતલમ્
કૃપાથી ભરપૂર, યક્ષ રૂપે જગદાંબિકા પ્રગટ થઈ, રાજા, જે કરોડો સૂર્ય જેવો તેજસ્વી અને કરોડો ચંદ્ર જેવો ઠંડો હતો.
વિદ્યુત્કોટિસમાનાભં હસ્તપાદાદિવર્જિતમ્ । અદૃષ્ટપૂર્વં તદ્દૃષ્ટ્વા તેજઃ પરમસુન્દરમ્
એનું તેજ કરોડો વીજળી જેવું હતું, હાથ-પગ વગર; એ અદભૂત અને અદ્વિતીય તેજ જોઈને, જે પહેલાં ક્યારેય જોયું ન હતું—
સવિસ્મયાસ્તદા પ્રોચુઃ કિમિદં કિમિદં ત્વિતિ । દૈત્યાનાં ચેષ્ટિતં કિં વા માયા કાપિ મહીયસી
ત્યારે તેઓ આશ્ચર્યથી બોલ્યા, 'આ શું છે? આ શું છે? શું દૈત્યોએ કંઈ કર્યું છે, કે કોઈ વિશેષ માયા છે?'
કેનચિન્નિર્મિતા વાથ દેવાનાં સ્મયકારિણી । સમ્ભૂય તે તદા સર્વે વિચારં ચક્રુરુત્તમમ્
'કે કોઈએ દેવતાઓને ગમંડમાં મૂકવા માટે આ બનાવ્યું છે?' બધા ભેગા થઈને, તેઓ ઊંડો વિચાર કરવા લાગ્યા.
યક્ષસ્ય નિકટે ગત્વા પ્રષ્ટવ્યં કસ્ત્વમિત્યપિ । બલાબલં તતો જ્ઞાત્વા કર્તવ્યા તુ પ્રતિક્રિયા
'યક્ષ પાસે જઈને પૂછવું જોઈએ, “તમે કોણ છો?” પછી એની શક્તિ કે નબળાઈ જાણી, પછી જ જવાબ આપવો.'
તતો વહ્નિં સમાહૂય પ્રોવાચેન્દ્રઃ સુરાધિપઃ । ગચ્છ વહ્ને ત્વમસ્માકં યતોઽસિ મુખમુત્તમમ્
પછી ઇન્દ્ર, દેવતાઓના સ્વામી, અગ્નિને બોલાવી કહ્યું, 'ગઈને, અગ્નિ, કેમ કે તું અમારો મુખ્ય મુખ છે.'
તતો ગત્વા તુ જાનીહિ કિમિદં યક્ષમિત્યપિ । સહસ્રાક્ષવચઃ શ્રુત્વા સ્વપરાક્રમગર્ભિતમ્
'યક્ષ શું છે, એ જઈને જાણ,' એમ સહસ્રાક્ષના ગમંડભર્યા શબ્દો સાંભળીને કહ્યું.
વેગાત્સ નિર્ગતો વહ્નિર્યયૌ યક્ષસ્ય સન્નિધૌ । તદા પ્રોવાચ યક્ષસ્તં ત્વં કોઽસીતિ હુતાશનમ્
અગ્નિ ઝડપથી યક્ષ પાસે ગયો; ત્યારે યક્ષે એને પૂછ્યું, 'તમે કોણ છો, હુતાશન?'
વીર્યં ચ ત્વયિ કિં યત્તદ્વદ સર્વં મમાગ્રતઃ । અગ્નિરસ્મિ તથા જાતવેદા અસ્મીતિ સોઽબ્રવીત્
'તારી પાસે શું શક્તિ છે, એ બધું મારા સામે કહો.' એણે કહ્યું, 'હું અગ્નિ છું, જાતવેદા તરીકે ઓળખાય છું.'
સર્વસ્ય દહને શક્તિર્મયિ વિશ્વસ્ય તિષ્ઠતિ । તદા યક્ષં પરં તેજસ્તદગ્રે નિદધૌ તૃણમ્
'વિશ્વની તમામ વસ્તુઓને બળતાવાની શક્તિ મારા અંદર છે.' ત્યારે યક્ષે પોતાના પરમ તેજથી એક તણખો તેની સામે મૂક્યો.
દહૈનં યદિ તે શક્તિર્વિશ્વસ્ય દહનેઽસ્તિ હિ । તદા સર્વબલેનૈવાકરોદ્યત્નં હુતાશનઃ
'જો તારી પાસે વિશ્વને બળતાવાની શક્તિ છે, તો આ તણખો બળાવી બતાવ.' ત્યારે હુતાશનએ આખી શક્તિથી પ્રયત્ન કર્યો.
ન શશાક તૃણં દગ્ધું લજ્જિતોઽગાત્સુરાન્પ્રતિ । પૃષ્ટે દેવૈસ્તુ વૃત્તાન્તે સર્વં પ્રોવાચ હવ્યભુક્
પણ એ તણખો બળાવી શક્યો નહીં; શરમાઈને દેવતાઓ પાસે પાછો ગયો. દેવતાઓએ પૂછ્યું ત્યારે, હવ્યભુકે બધું કહી દીધું.
વૃથાભિમાનો હ્યસ્માકં સર્વેશત્વાદિકે સુરાઃ । તતસ્તુ વૃત્રહા વાયું સમાહૂયેદમબ્રવીત્
'અમે સર્વેશ્વર છીએ એનો ગમંડ વ્યર્થ ગયો, હે દેવતાઓ.' પછી વૃત્રહાંએ વાયુને બોલાવી આ શબ્દો કહ્યું.
ત્વયિ પ્રોતં જગત્સર્વં ત્વચ્ચેષ્ટાભિસ્તુ ચેષ્ટિતમ્ । ત્વં પ્રાણરૂપઃ સર્વેષાં સર્વશક્તિવિધારકઃ
'આ સમગ્ર જગત તારી અંદર જ જોડાયેલું છે, અને તારી હલચાલથી બધું થાય છે. તું બધા જીવનો પ્રાણરૂપ છે, અને સર્વ શક્તિનો ધારક છે.'
ત્વમેવ ગત્વા જાનીહિ કિમિદં યક્ષમિત્યપિ । નાન્યઃ કોઽપિ સમર્થોઽસ્તિ જ્ઞાતું યક્ષં પરં મહઃ
તમે જ જઈને જાણો કે આ યક્ષ શું છે; બીજું કોઈ એ યક્ષનું મહાન્ત્ય સમજવામાં સક્ષમ નથી.
સહસ્રાક્ષવચઃ શ્રુત્વા ગુણગૌરવગુમ્ફિતમ્ । સાભિમાનો જગામાશુ યત્ર યક્ષં વિરાજતે
સહસ્રનેત્રના આદરભર્યા શબ્દો સાંભળી, ગર્વથી ભરેલો તે ઝડપથી ત્યાં ગયો જ્યાં યક્ષ પ્રકાશ પાથરી રહ્યો હતો.
યક્ષં દૃષ્ટ્વા તતો વાયું પ્રોવાચ મૃદુભાષયા । કોઽસિ ત્વં ત્વયિ કા શક્તિર્વદ સર્વં મમાગ્રતઃ
યક્ષને જોઈને વાયુએ નમ્રતાથી પૂછ્યું: તમે કોણ છો? તમારી પાસે કઈ શક્તિ છે? બધું મારા સામે કહો.
તતો યક્ષવચઃ શ્રુત્વા ગર્વેણ મરુદબ્રવીત્ । માતરિશ્વાહમસ્મીતિ વાયુરસ્મીતિ ચાબ્રવીત્
યક્ષના શબ્દો સાંભળી, મારુતે ગર્વથી કહ્યું: હું માતરિશ્વા છું, હું વાયુ છું.
વીર્યં તુ મયિ સર્વસ્ય ચાલને ગ્રહણેઽસ્તિ હિ । મચ્ચેષ્ટયા જગત્સર્વં સર્વવ્યાપારવદ્ભવેત્
આ જગતમાં જે કંઈ હલનચલન અને પકડી રાખવાની શક્તિ છે, એ બધું મારામાં છે; મારી ક્રિયા વડે આખું જગત પ્રવૃત્તિથી ભરાઈ જાય છે.
ઇતિ શ્રુત્વા વાયુવાણીં નિજગાદ પરં મહઃ । તૃણમેતત્તવાગ્રે યત્તચ્ચાલય યથેપ્સિતમ્
વાયુના શબ્દો સાંભળી, તે મહાન તેજે કહ્યું: તારા સામે જે તણું છે, તેને તારી ઈચ્છા પ્રમાણે હલાવી બતાવ.
નોચેદ્ગર્વં વિહાયૈનં લજ્જિતો ગચ્છ વાસવમ્ । શ્રુત્વા યક્ષવચો વાયુઃ સર્વશક્તિસમન્વિતઃ
જો તું એ ન કરી શકે, તો તારો ગર્વ છોડી, શરમાઈને વાસવ પાસે પાછો જા; યક્ષના આ શબ્દો સાંભળી, સર્વશક્તિમાન વાયુએ
ઉદ્યોગમકરોત્તચ્ચ સ્વસ્થાનાન્ન ચચાલ હ । લજ્જિતોઽગાદ્દેવપાર્શ્વે હિત્વા ગર્વં સ ચાનિલઃ
પ્રયત્ન કર્યો, પણ તણું એના સ્થાનેથી હલ્યું નહીં; શરમાઈને અનિલે પોતાનો ગર્વ છોડી દેવતાઓ પાસે ગયો.
વૃત્તાન્તમવદત્સર્વં ગર્વનિર્વાપકારણમ્ । નૈતઞ્જ્ઞાતું સમર્થાઃ સ્મ મિથ્યાગર્વાભિમાનિનઃ
એ પછી જે થયું તે બધું અને પોતાના ગર્વના નાશનું કારણ તેણે કહું; ખોટા ગર્વ અને અભિમાનથી અમે આ જાણવામાં અસમર્થ રહ્યા.
અલૌકિકં ભાતિ યક્ષં તેજઃ પરમદારુણમ્ । તતઃ સર્વે સુરગણાઃ સહસ્રાક્ષં સમૂચિરે
યક્ષનું તેજ અલૌકિક અને અત્યંત ભયાનક લાગે છે; પછી બધા દેવતાઓએ સહસ્રનેત્રને કહ્યું.