દૃશ્યન્તે વૈષ્ણવાઃ કેચિદ્ગાણપત્યાસ્તથાપરે । કાપાલિકાશ્ચીનમાર્ગરતા વલ્કલધારિણઃ
કેટલાક વૈષ્ણવ છે, કેટલાક ગણપતિના ઉપાસક છે, કેટલાક કાપાલિક છે, ચીનમાર્ગમાં રત છે અને વણકટના વસ્ત્ર પહેરે છે.
દિગમ્બરાસ્તથા બૌદ્ધાશ્ચાર્વાર્કા એવમાદયઃ । દૃશ્યન્તે બહવો લોકે વેદશ્રદ્ધાવિવર્જિતાઃ
કેટલાક દિગંબર, બૌદ્ધ અને ચાર્વાક જેવા પણ છે; આવા ઘણા લોકો દુનિયામાં જોવા મળે છે, જેમને વેદોમાં શ્રદ્ધા નથી.
કિમત્ર કારણં બ્રહ્મંસ્તદ્ભવાન્ વક્તુમર્હતિ । બુદ્ધિમન્તઃ પણ્ડિતાશ્ચ નાનાતર્કવિચક્ષણાઃ
આનું કારણ શું છે, બ્રહ્મન? આપ કૃપા કરીને સમજાવો. બુદ્ધિશાળી અને પંડિત લોકો, જુદા જુદા તર્કમાં પારંગત—
અપિ સન્ત્યેવ વેદેષુ શ્રદ્ધયા તુ વિવર્જિતાઃ । ન હિ કશ્ચિત્સ્વકલ્યાણં બુદ્ધ્યા હાતુમિહેચ્છતિ
—વેદોમાં હોવા છતાં પણ, ઘણીવાર શ્રદ્ધા વિહોણા જોવા મળે છે. કારણ કે કોઈ પણ માણસ પોતાના કલ્યાણને બુદ્ધિથી છોડી દેવા માંગતો નથી.
કિમત્ર કારણં તસ્માદ્વદ વેદવિદાંવર । મણિદ્વીપસ્ય મહિમા વર્ણિતો ભવતા પુરા
તો પછી આનું સાચું કારણ શું છે? વેદજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ, કૃપા કરીને કહો. તમે અગાઉ મણિદ્વીપનું મહાત્મ્ય પણ વર્ણવ્યું છે.
કીદૃક્ તદસ્તિ યદ્દેવ્યાઃ પરં સ્થાનં મહત્તરમ્ । તચ્ચાપિ વદ ભક્તાય શ્રદ્દધાનાય મેઽનઘ
દેવીનું એ કયું સર્વોચ્ચ અને મહાન સ્થાન છે? હે નિર્દોષ, મને શ્રદ્ધાપૂર્વક કહો, હું ભક્તિ અને શ્રદ્ધા સાથે સાંભળું છું.
પ્રસન્નાસ્તુ વદન્ત્યેવ ગુરવો ગુહ્યમપ્યુત । સૂત ઉવાચ ઇતિ રાજ્ઞો વચઃ શ્રુત્વા ભગવાન્ બાદરાયણઃ
ગુરુઓ પ્રસન્ન થાય ત્યારે ગુપ્ત જ્ઞાન પણ કહી દે છે. સૂત કહે છે: રાજાના વચન સાંભળીને ભગવાન બાદરાયણે—
નિજગાદ તતઃ સર્વં ક્રમેણૈવ મુનીશ્વરાઃ । યચ્છ્રુત્વા તુ દ્વિજાતીનાં વેદશ્રદ્ધા વિવર્ધતે
—પછી બધું ક્રમશઃ વર્ણન કર્યું, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, જેને સાંભળીને દ્વિજોની વેદમાં શ્રદ્ધા વધે છે.
વ્યાસ ઉવાચ સમ્યક્પૃષ્ટં ત્વયા રાજન્ સમયે સમયોચિતમ્ । વુદ્ધિમાનસિ વેદેષુ શ્રદ્ધાવાંશ્ચૈવ લક્ષ્યસે
વ્યાસ કહે છે: રાજા, તું યોગ્ય સમયે યોગ્ય રીતે પ્રશ્ન કર્યો છે; તું બુદ્ધિશાળી અને વેદમાં શ્રદ્ધાવાન દેખાય છે.
પૂર્વં મદોદ્ધતા દૈત્યા દેવૈર્યુદ્ધં તુ ચક્રિરે । શતવર્ષં મહારાજ મહાવિસ્મયકારકમ્
પહેલાં, મારા અભિમાની દૈત્યોએ દેવતાઓ સાથે લામ્બું યુદ્ધ કર્યું, રાજા, એ યુદ્ધ સો વર્ષ ચાલ્યું અને બધાને આશ્ચર્યમાં મૂકી દીધું.
નાનાશસ્ત્રપ્રહરણં નાનામાયાવિચિત્રિતમ્ । જગત્ક્ષયકરં નૂનં તેષાં યુદ્ધમભૂન્નૃપ
તે યુદ્ધમાં અનેક શસ્ત્રોનો ઉપયોગ થયો અને અનેક માયાજાળ દેખાયા; એ યુદ્ધથી જગતનો વિનાશ થતો હોય એવું લાગતું હતું, રાજા.
પરાશક્તિકૃપાવેશાદ્દેવૈર્દૈત્યા જિતા યુધિ । ભુવં સ્વર્ગં પરિત્યજ્ય ગતાઃ પાતાલવેશ્મનિ
પરાશક્તિના કૃપાથી દેવતાઓએ યુદ્ધમાં દૈત્યોને હરાવ્યા; પછી દૈત્યો પૃથ્વી અને સ્વર્ગ છોડી, પાતાળના ગૃહમાં ગયા.
તતઃ પ્રહર્ષિતા દેવાઃ સ્વપરાક્રમવર્ણનમ્ । ચક્રુઃ પરસ્પરં મોહાત્સાભિમાનાઃ સમન્તતઃ
પછી દેવતાઓ ખૂબ ખુશ થઈને, ગમંડ અને ભ્રમમાં આવી, એકબીજાને ચારે બાજુ પોતપોતાની શક્તિની બડાઈ કરવા લાગ્યા.
જયોઽસ્માકં કુતો ન સ્યાદસ્માકં મહિમા યતઃ । સર્વોત્તરઃ કુત્ર દૈત્યાઃ પામરા નિષ્પરાક્રમાઃ
અમારી મહાનતા બધાથી વધારે છે, તો જીત કેમ ન મળે? દૈત્યો તો અમારે સામે ક્યાં છે—એ લોકો તો નબળા અને અપ્રભાવશાળી છે.
સૃષ્ટિસ્થિતિક્ષયકરા વયં સર્વે યશસ્વિનઃ । અસ્મદગ્રે પામરાણાં દૈત્યાનાં ચૈવ કા કથા
અમે બધા એ છીએ, જે સૃષ્ટિ બનાવીએ, જાળવી રાખીએ અને નાશ કરીએ; અમારે સામે એ નબળા દૈત્યોની તો વાત જ શું?
પરાશક્તિપ્રભાવં તે ન જ્ઞાત્વા મોહમાગતાઃ । તેષામનુગ્રહં કર્તું તદૈવ જગદમ્બિકા
પરમ શક્તિના પ્રભાવને જાણ્યા વિના, તેઓ ભ્રમમાં પડી ગયા; એ સમયે જ જગદાંબિકા તેમને કૃપા આપવા પ્રગટ થઈ.
પ્રાદુરાસીત્કૃપાપૂર્ણા યક્ષરૂપેણ ભૂમિપ । કોટિસૂર્યપ્રતીકાશં ચન્દ્રકોટિસુશીતલમ્
કૃપાથી ભરપૂર, યક્ષ રૂપે જગદાંબિકા પ્રગટ થઈ, રાજા, જે કરોડો સૂર્ય જેવો તેજસ્વી અને કરોડો ચંદ્ર જેવો ઠંડો હતો.
વિદ્યુત્કોટિસમાનાભં હસ્તપાદાદિવર્જિતમ્ । અદૃષ્ટપૂર્વં તદ્દૃષ્ટ્વા તેજઃ પરમસુન્દરમ્
એનું તેજ કરોડો વીજળી જેવું હતું, હાથ-પગ વગર; એ અદભૂત અને અદ્વિતીય તેજ જોઈને, જે પહેલાં ક્યારેય જોયું ન હતું—
સવિસ્મયાસ્તદા પ્રોચુઃ કિમિદં કિમિદં ત્વિતિ । દૈત્યાનાં ચેષ્ટિતં કિં વા માયા કાપિ મહીયસી
ત્યારે તેઓ આશ્ચર્યથી બોલ્યા, 'આ શું છે? આ શું છે? શું દૈત્યોએ કંઈ કર્યું છે, કે કોઈ વિશેષ માયા છે?'
કેનચિન્નિર્મિતા વાથ દેવાનાં સ્મયકારિણી । સમ્ભૂય તે તદા સર્વે વિચારં ચક્રુરુત્તમમ્
'કે કોઈએ દેવતાઓને ગમંડમાં મૂકવા માટે આ બનાવ્યું છે?' બધા ભેગા થઈને, તેઓ ઊંડો વિચાર કરવા લાગ્યા.
યક્ષસ્ય નિકટે ગત્વા પ્રષ્ટવ્યં કસ્ત્વમિત્યપિ । બલાબલં તતો જ્ઞાત્વા કર્તવ્યા તુ પ્રતિક્રિયા
'યક્ષ પાસે જઈને પૂછવું જોઈએ, “તમે કોણ છો?” પછી એની શક્તિ કે નબળાઈ જાણી, પછી જ જવાબ આપવો.'
તતો વહ્નિં સમાહૂય પ્રોવાચેન્દ્રઃ સુરાધિપઃ । ગચ્છ વહ્ને ત્વમસ્માકં યતોઽસિ મુખમુત્તમમ્
પછી ઇન્દ્ર, દેવતાઓના સ્વામી, અગ્નિને બોલાવી કહ્યું, 'ગઈને, અગ્નિ, કેમ કે તું અમારો મુખ્ય મુખ છે.'
તતો ગત્વા તુ જાનીહિ કિમિદં યક્ષમિત્યપિ । સહસ્રાક્ષવચઃ શ્રુત્વા સ્વપરાક્રમગર્ભિતમ્
'યક્ષ શું છે, એ જઈને જાણ,' એમ સહસ્રાક્ષના ગમંડભર્યા શબ્દો સાંભળીને કહ્યું.
વેગાત્સ નિર્ગતો વહ્નિર્યયૌ યક્ષસ્ય સન્નિધૌ । તદા પ્રોવાચ યક્ષસ્તં ત્વં કોઽસીતિ હુતાશનમ્
અગ્નિ ઝડપથી યક્ષ પાસે ગયો; ત્યારે યક્ષે એને પૂછ્યું, 'તમે કોણ છો, હુતાશન?'
વીર્યં ચ ત્વયિ કિં યત્તદ્વદ સર્વં મમાગ્રતઃ । અગ્નિરસ્મિ તથા જાતવેદા અસ્મીતિ સોઽબ્રવીત્
'તારી પાસે શું શક્તિ છે, એ બધું મારા સામે કહો.' એણે કહ્યું, 'હું અગ્નિ છું, જાતવેદા તરીકે ઓળખાય છું.'
સર્વસ્ય દહને શક્તિર્મયિ વિશ્વસ્ય તિષ્ઠતિ । તદા યક્ષં પરં તેજસ્તદગ્રે નિદધૌ તૃણમ્
'વિશ્વની તમામ વસ્તુઓને બળતાવાની શક્તિ મારા અંદર છે.' ત્યારે યક્ષે પોતાના પરમ તેજથી એક તણખો તેની સામે મૂક્યો.
દહૈનં યદિ તે શક્તિર્વિશ્વસ્ય દહનેઽસ્તિ હિ । તદા સર્વબલેનૈવાકરોદ્યત્નં હુતાશનઃ
'જો તારી પાસે વિશ્વને બળતાવાની શક્તિ છે, તો આ તણખો બળાવી બતાવ.' ત્યારે હુતાશનએ આખી શક્તિથી પ્રયત્ન કર્યો.
ન શશાક તૃણં દગ્ધું લજ્જિતોઽગાત્સુરાન્પ્રતિ । પૃષ્ટે દેવૈસ્તુ વૃત્તાન્તે સર્વં પ્રોવાચ હવ્યભુક્
પણ એ તણખો બળાવી શક્યો નહીં; શરમાઈને દેવતાઓ પાસે પાછો ગયો. દેવતાઓએ પૂછ્યું ત્યારે, હવ્યભુકે બધું કહી દીધું.
વૃથાભિમાનો હ્યસ્માકં સર્વેશત્વાદિકે સુરાઃ । તતસ્તુ વૃત્રહા વાયું સમાહૂયેદમબ્રવીત્
'અમે સર્વેશ્વર છીએ એનો ગમંડ વ્યર્થ ગયો, હે દેવતાઓ.' પછી વૃત્રહાંએ વાયુને બોલાવી આ શબ્દો કહ્યું.
ત્વયિ પ્રોતં જગત્સર્વં ત્વચ્ચેષ્ટાભિસ્તુ ચેષ્ટિતમ્ । ત્વં પ્રાણરૂપઃ સર્વેષાં સર્વશક્તિવિધારકઃ
'આ સમગ્ર જગત તારી અંદર જ જોડાયેલું છે, અને તારી હલચાલથી બધું થાય છે. તું બધા જીવનો પ્રાણરૂપ છે, અને સર્વ શક્તિનો ધારક છે.'