સુવાસિનીઃ કુમારીશ્ચ બટુકાંશ્ચૈવ સર્વશઃ । દીનાનાથાન્દરિદ્રાંશ્ચ વિત્તશાઠ્યવિવર્જિતઃ
સુવાસિનીઓ, કુમારીઓ, બટુકો, દિન, અનાથ અને ગરીબોને પણ, કોઈ કંજૂસી વિના, સન્માન આપે.
કૃતાર્થતાં સ્વસ્ય બુદ્ધ્વા નિત્યમારાધયેન્મનુમ્ । ઇતિ તે કથિતઃ સમ્યગ્દીક્ષાવિધિરનુત્તમઃ
પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ થયું છે એવું જાણીને, હંમેશા મંત્રની આરાધના કરે; આ રીતે શ્રેષ્ઠ દીક્ષા વિધિ તને સાચી રીતે સમજાવવામાં આવી છે.
વિમૃશ્યૈતદશેષેણ ભજ દેવીપદામ્બુજમ્ । નાન્યસ્તુ પરમો ધર્મો બ્રાહ્મણસ્યાત્ર વિદ્યતે
આ બધું સારી રીતે વિચારી, દેવીના પદપદ્મની ભક્તિ કર; બ્રાહ્મણ માટે અહીં આથી વધુ શ્રેષ્ઠ ધર્મ નથી.
વૈદિકઃ સ્વસ્વગૃહ્યોક્તક્રમેણોપદિશેન્મનુમ્ । તાન્ત્રિકસ્તન્ત્રરીત્યા તુ સ્થિતિરેષા સનાતની
વૈદિક ગુરુ પોતાનાં ગૃહ્યકર્મ પ્રમાણે મંત્રનો ઉપદેશ આપે; તાંત્રિક ગુરુ તાંત્રિક રીતથી કરે—આ સદાય ચાલતી પરંપરા છે.
તત્તદુક્તપ્રયોગાંસ્તે તે તે કુર્યુર્ન ચાન્યથા । શ્રીનારાયણ ઉવાચ ઇતિ સર્વં મયાખ્યાતં યત્પૃષ્ટં નારદ ત્વયા
તેઓ જે રીતે કહેવામાં આવ્યું છે એ પ્રમાણે જ તે કર્મો કરશે, બીજું કંઈ નહીં કરે. શ્રીનારાયણે કહ્યું: નારદ, તું જે પૂછ્યું તે બધું મેં સમજાવી દીધું.
અતઃ પરં પરામ્બાયા ભજ નિત્યં પદામ્બુજમ્ । નિત્યમારાધ્ય તચ્ચાહં નિર્વૃતિં પરમાં ગતઃ
હવે તું સર્વોચ્ચ માતાના પાવન ચરણોમાં હંમેશાં ભક્તિપૂર્વક આરાધના કર. હું પણ એમની સતત ઉપાસના કરીને પરમ આનંદને પ્રાપ્ત કર્યો છું.
વ્યાસ ઉવાચ ઇતિ રાજન્નારદાય પ્રોક્ત્વા સર્વમનુત્તમમ્ । સમાધિમીલિતાક્ષસ્તુ દધ્યૌ દેવીપદામ્બુજમ્
વ્યાસ કહે છે: રાજા, એમ કહીને નારદને સર્વોત્તમ વાતો કહી, તેમણે આંખો મીંચી અને દેવીના પાવન ચરણોમાં ધ્યાન લગાવ્યું.
નારાયણસ્તુ ભગવાન્ મુનિવર્યશિખામણિઃ । નારદોઽપિ તતો નત્વા ગુરું નારાયણં પરમ્ । જગામ સદ્યસ્તપસે દેવીદર્શનલાલસઃ
ભગવાન નારાયણ, જે ઋષિમણીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, અને નારદે પણ પોતાના પરમ ગુરુ નારાયણને વંદન કરીને, તરત જ દેવીના દર્શન માટે તપ કરવા નીકળી પડ્યા.
પરાશક્તેરાવિર્ભાવવર્ણનમ્ જનમેજય ઉવાચ ભગવન્સર્વધર્મજ્ઞ સર્વશાસ્ત્રવતાંવર । દ્વિજાતીનાં તુ સર્વેષાં શક્ત્યુપાસ્તિઃ શ્રુતીરિતા
પરાશક્તિના અવતરણનું વર્ણન. જનમેજયે પૂછ્યું: હે સર્વધર્મના જાણકાર અને સર્વશાસ્ત્રોમાં શ્રેષ્ઠ, બધા દ્વિજોને શક્તિની ઉપાસના કરવી જોઈએ એવું વેદોમાં કહેવામાં આવ્યું છે.
સન્ધ્યાકાલત્રયેઽન્યસ્મિન્ કાલે નિત્યતયા વિભો । તાં વિહાય દ્વિજાઃ કસ્માદ્ગૃહ્ણીયુશ્ચાન્યદેવતાઃ
પ્રભુ, ત્રણેય સંધ્યાના સમયે અને બીજા સમયે પણ, દ્વિજોએ એ ઉપાસનાને છોડી બીજાં દેવતાઓની આરાધના કેમ કરે છે?
દૃશ્યન્તે વૈષ્ણવાઃ કેચિદ્ગાણપત્યાસ્તથાપરે । કાપાલિકાશ્ચીનમાર્ગરતા વલ્કલધારિણઃ
કેટલાક વૈષ્ણવ છે, કેટલાક ગણપતિના ઉપાસક છે, કેટલાક કાપાલિક છે, ચીનમાર્ગમાં રત છે અને વણકટના વસ્ત્ર પહેરે છે.
દિગમ્બરાસ્તથા બૌદ્ધાશ્ચાર્વાર્કા એવમાદયઃ । દૃશ્યન્તે બહવો લોકે વેદશ્રદ્ધાવિવર્જિતાઃ
કેટલાક દિગંબર, બૌદ્ધ અને ચાર્વાક જેવા પણ છે; આવા ઘણા લોકો દુનિયામાં જોવા મળે છે, જેમને વેદોમાં શ્રદ્ધા નથી.
કિમત્ર કારણં બ્રહ્મંસ્તદ્ભવાન્ વક્તુમર્હતિ । બુદ્ધિમન્તઃ પણ્ડિતાશ્ચ નાનાતર્કવિચક્ષણાઃ
આનું કારણ શું છે, બ્રહ્મન? આપ કૃપા કરીને સમજાવો. બુદ્ધિશાળી અને પંડિત લોકો, જુદા જુદા તર્કમાં પારંગત—
અપિ સન્ત્યેવ વેદેષુ શ્રદ્ધયા તુ વિવર્જિતાઃ । ન હિ કશ્ચિત્સ્વકલ્યાણં બુદ્ધ્યા હાતુમિહેચ્છતિ
—વેદોમાં હોવા છતાં પણ, ઘણીવાર શ્રદ્ધા વિહોણા જોવા મળે છે. કારણ કે કોઈ પણ માણસ પોતાના કલ્યાણને બુદ્ધિથી છોડી દેવા માંગતો નથી.
કિમત્ર કારણં તસ્માદ્વદ વેદવિદાંવર । મણિદ્વીપસ્ય મહિમા વર્ણિતો ભવતા પુરા
તો પછી આનું સાચું કારણ શું છે? વેદજ્ઞોમાં શ્રેષ્ઠ, કૃપા કરીને કહો. તમે અગાઉ મણિદ્વીપનું મહાત્મ્ય પણ વર્ણવ્યું છે.
કીદૃક્ તદસ્તિ યદ્દેવ્યાઃ પરં સ્થાનં મહત્તરમ્ । તચ્ચાપિ વદ ભક્તાય શ્રદ્દધાનાય મેઽનઘ
દેવીનું એ કયું સર્વોચ્ચ અને મહાન સ્થાન છે? હે નિર્દોષ, મને શ્રદ્ધાપૂર્વક કહો, હું ભક્તિ અને શ્રદ્ધા સાથે સાંભળું છું.
પ્રસન્નાસ્તુ વદન્ત્યેવ ગુરવો ગુહ્યમપ્યુત । સૂત ઉવાચ ઇતિ રાજ્ઞો વચઃ શ્રુત્વા ભગવાન્ બાદરાયણઃ
ગુરુઓ પ્રસન્ન થાય ત્યારે ગુપ્ત જ્ઞાન પણ કહી દે છે. સૂત કહે છે: રાજાના વચન સાંભળીને ભગવાન બાદરાયણે—
નિજગાદ તતઃ સર્વં ક્રમેણૈવ મુનીશ્વરાઃ । યચ્છ્રુત્વા તુ દ્વિજાતીનાં વેદશ્રદ્ધા વિવર્ધતે
—પછી બધું ક્રમશઃ વર્ણન કર્યું, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, જેને સાંભળીને દ્વિજોની વેદમાં શ્રદ્ધા વધે છે.
વ્યાસ ઉવાચ સમ્યક્પૃષ્ટં ત્વયા રાજન્ સમયે સમયોચિતમ્ । વુદ્ધિમાનસિ વેદેષુ શ્રદ્ધાવાંશ્ચૈવ લક્ષ્યસે
વ્યાસ કહે છે: રાજા, તું યોગ્ય સમયે યોગ્ય રીતે પ્રશ્ન કર્યો છે; તું બુદ્ધિશાળી અને વેદમાં શ્રદ્ધાવાન દેખાય છે.
પૂર્વં મદોદ્ધતા દૈત્યા દેવૈર્યુદ્ધં તુ ચક્રિરે । શતવર્ષં મહારાજ મહાવિસ્મયકારકમ્
પહેલાં, મારા અભિમાની દૈત્યોએ દેવતાઓ સાથે લામ્બું યુદ્ધ કર્યું, રાજા, એ યુદ્ધ સો વર્ષ ચાલ્યું અને બધાને આશ્ચર્યમાં મૂકી દીધું.
નાનાશસ્ત્રપ્રહરણં નાનામાયાવિચિત્રિતમ્ । જગત્ક્ષયકરં નૂનં તેષાં યુદ્ધમભૂન્નૃપ
તે યુદ્ધમાં અનેક શસ્ત્રોનો ઉપયોગ થયો અને અનેક માયાજાળ દેખાયા; એ યુદ્ધથી જગતનો વિનાશ થતો હોય એવું લાગતું હતું, રાજા.
પરાશક્તિકૃપાવેશાદ્દેવૈર્દૈત્યા જિતા યુધિ । ભુવં સ્વર્ગં પરિત્યજ્ય ગતાઃ પાતાલવેશ્મનિ
પરાશક્તિના કૃપાથી દેવતાઓએ યુદ્ધમાં દૈત્યોને હરાવ્યા; પછી દૈત્યો પૃથ્વી અને સ્વર્ગ છોડી, પાતાળના ગૃહમાં ગયા.
તતઃ પ્રહર્ષિતા દેવાઃ સ્વપરાક્રમવર્ણનમ્ । ચક્રુઃ પરસ્પરં મોહાત્સાભિમાનાઃ સમન્તતઃ
પછી દેવતાઓ ખૂબ ખુશ થઈને, ગમંડ અને ભ્રમમાં આવી, એકબીજાને ચારે બાજુ પોતપોતાની શક્તિની બડાઈ કરવા લાગ્યા.
જયોઽસ્માકં કુતો ન સ્યાદસ્માકં મહિમા યતઃ । સર્વોત્તરઃ કુત્ર દૈત્યાઃ પામરા નિષ્પરાક્રમાઃ
અમારી મહાનતા બધાથી વધારે છે, તો જીત કેમ ન મળે? દૈત્યો તો અમારે સામે ક્યાં છે—એ લોકો તો નબળા અને અપ્રભાવશાળી છે.
સૃષ્ટિસ્થિતિક્ષયકરા વયં સર્વે યશસ્વિનઃ । અસ્મદગ્રે પામરાણાં દૈત્યાનાં ચૈવ કા કથા
અમે બધા એ છીએ, જે સૃષ્ટિ બનાવીએ, જાળવી રાખીએ અને નાશ કરીએ; અમારે સામે એ નબળા દૈત્યોની તો વાત જ શું?
પરાશક્તિપ્રભાવં તે ન જ્ઞાત્વા મોહમાગતાઃ । તેષામનુગ્રહં કર્તું તદૈવ જગદમ્બિકા
પરમ શક્તિના પ્રભાવને જાણ્યા વિના, તેઓ ભ્રમમાં પડી ગયા; એ સમયે જ જગદાંબિકા તેમને કૃપા આપવા પ્રગટ થઈ.
પ્રાદુરાસીત્કૃપાપૂર્ણા યક્ષરૂપેણ ભૂમિપ । કોટિસૂર્યપ્રતીકાશં ચન્દ્રકોટિસુશીતલમ્
કૃપાથી ભરપૂર, યક્ષ રૂપે જગદાંબિકા પ્રગટ થઈ, રાજા, જે કરોડો સૂર્ય જેવો તેજસ્વી અને કરોડો ચંદ્ર જેવો ઠંડો હતો.
વિદ્યુત્કોટિસમાનાભં હસ્તપાદાદિવર્જિતમ્ । અદૃષ્ટપૂર્વં તદ્દૃષ્ટ્વા તેજઃ પરમસુન્દરમ્
એનું તેજ કરોડો વીજળી જેવું હતું, હાથ-પગ વગર; એ અદભૂત અને અદ્વિતીય તેજ જોઈને, જે પહેલાં ક્યારેય જોયું ન હતું—
સવિસ્મયાસ્તદા પ્રોચુઃ કિમિદં કિમિદં ત્વિતિ । દૈત્યાનાં ચેષ્ટિતં કિં વા માયા કાપિ મહીયસી
ત્યારે તેઓ આશ્ચર્યથી બોલ્યા, 'આ શું છે? આ શું છે? શું દૈત્યોએ કંઈ કર્યું છે, કે કોઈ વિશેષ માયા છે?'
કેનચિન્નિર્મિતા વાથ દેવાનાં સ્મયકારિણી । સમ્ભૂય તે તદા સર્વે વિચારં ચક્રુરુત્તમમ્
'કે કોઈએ દેવતાઓને ગમંડમાં મૂકવા માટે આ બનાવ્યું છે?' બધા ભેગા થઈને, તેઓ ઊંડો વિચાર કરવા લાગ્યા.