બ્રહ્માણં હન્તુમુદ્યુક્તૌ દાનવૌ ઘોરરૂપિણૌ । તદા કમલજો દેવો દૃષ્ટ્વા તૌ મધુકૈટભૌ
એ બંને ભયાનક રૂપ ધરાવનારા દાનવો બ્રહ્માજીને મારવા માટે તત્પર થયા. કમળમાંથી જન્મેલા દેવ બ્રહ્માએ મધુ અને કૈટભને જોયા.
નિદ્રિતં દેવદેવેશં ચિન્તામાપ દુરત્યયામ્ । નિદ્રિતો ભગવાનીશો દાનવૌ ચ દુરાસદૌ
દેવોના સ્વામી ભગવાન ઊંઘમાં હતા અને એ બે ભયાનક, દુર્ગમ દાનવો હાજર હતા. ત્યારે કમલાસન બ્રહ્માને ભારે ચિંતા ઘેરી વળી.
કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ કથં શર્મ લભે હ્યહમ્ । એવં ચિન્તયતસ્તસ્ય પદ્યયોનેર્મહાત્મનઃ
"હું હવે શું કરું? ક્યાં જાઉં? મને શાંતિ કે સુરક્ષા કેવી રીતે મળશે?"—આવી ચિંતામાં કમળમાંથી જન્મેલા મહાત્મા બ્રહ્મા પડ્યા.
બુદ્ધિઃ પ્રાદૂરભૂત્તાત તદા કાર્યપ્રસાધિની । યસ્યા વશં ગતો દેવો નિદ્રિતો ભગવાન્ હરિઃ
એ સમયે, પ્યારા, બ્રહ્માના મનમાં એક વિચાર ઉપજ્યો, જે તેમના કાર્યમાં સહાયક બન્યો—જેની શક્તિથી ભગવાન હરિ ઊંઘમાં હતા.
તાં દેવીં શરણં યામિ નિદ્રાં સર્વપ્રસૂતિકામ્ । બ્રહ્મોવાચ દેવિ દેવિ જગદ્ધાત્રિ ભક્તાભીષ્ટફલપ્રદે
હું એ દેવી, સર્વ સૃષ્ટિની જન્મદાયિ નિદ્રા પાસે આશ્રય લેું છું. બ્રહ્માએ કહ્યું: દેવી, દેવી, જગતની પોષિકા, ભક્તોને ઇચ્છિત ફળ આપનારી,
જગન્માયે મહામાયે સમુદ્રશયને શિવે । ત્વદાજ્ઞાવશગાઃ સર્વે સ્વસ્વકાર્યવિધાયિનઃ
હે જગતની માયા, મહામાયા, સમુદ્ર પર શયન કરનારી શુભે, બધા તારી આજ્ઞાના વશમાં છે અને પોતપોતાનું કાર્ય કરે છે.
કાલરાત્રિર્મહારાત્રિર્મોહરાત્રિર્મદોત્કટા । વ્યાપિની વશગા માન્યા મહાનન્દૈકશેવધિઃ
તુ કાળરાત્રિ, મહારાત્રિ, મોહરાત્રિ અને ઉગ્ર મદથી ભરેલી છે; સર્વવ્યાપી, સર્વને વશમાં રાખનારી, માનનીય અને પરમ આનંદની એકમાત્ર ખજાનાં છે.
મહનીયા મહારાધ્યા માયા મધુમતી મહી । પરાપરાણાં સર્વેષાં પરમા ત્વં પ્રકીર્તિતા
તુ પૂજનીય, મહાપૂજ્ય, મધુર માયા અને પૃથ્વી સ્વરૂપ છે; સર્વે ઊંચા-નીચામાં તને સર્વોચ્ચ ગણવામાં આવે છે.
લજ્જા પુષ્ટિઃ ક્ષમા કીર્તિઃ કાન્તિઃ કારુણ્યવિગ્રહા । કમનીયા જગદ્વન્દ્યા જાગ્રદાદિસ્વરૂપિણી
લાજ, પોષણ, ક્ષમા, કીર્તિ, કાંતિ અને દયાની મૂર્તિ તું જ છે; મોહક, જગતપૂજ્ય અને જાગૃતિ વગેરે અવસ્થાઓની સ્વરૂપવાળી તું જ છે.
પરમા પરમેશાની પરાનન્દપરાયણા । એકાપ્યેકસ્વરૂપા ચ સદ્વિતીયા દ્વયાત્મિકા
તુ પરમ, પરમેશ્વરી અને પરમાનંદમાં લીન રહેનારી છે; એક હોવા છતાં તારી એકતાની સાથે દ્વિત્વ સ્વરૂપ પણ છે.
ત્રયી ત્રિવર્ગનિલયા તુર્યા તુર્યપદાત્મિકા । પઞ્ચમી પઞ્ચભૂતેશી ષષ્ઠી ષષ્ઠેશ્વરીતિ ચ
તુ ત્રણેય વેદ, ત્રણ પુરુષાર્થની નિવાસસ્થાન, ચોથું અને ચતુર્થી અવસ્થાની તુ સ્વરૂપ છે; પાંચમી, પાંચ તત્ત્વોની ઈશ્વરી, છઠ્ઠી અને છઠ્ઠાની સ્વામિની છે.
સપ્તમી સપ્તવારેશી સપ્તસપ્તવરપ્રદા । અષ્ટમી વસુનાથા ચ નવગ્રહમયીશ્વરી
સાતમી, સાત દિવસોની સ્વામિની, સાત સાત શુભાશીર્વાદ આપનારી; આઠમી, વસુઓની સ્વામિની અને નવ ગ્રહોની પણ ઈશ્વરી છે.
નવરાગકલા રમ્યા નવસંખ્યા નવેશ્વરી । દશમી દશદિક્પૂજ્યા દશાશાવ્યાપિની રમા
નવ રાગ અને નવ કલાઓથી સુશોભિત, નવ સંખ્યાવાળી, નવની સ્વામિની; દસમી, દસ દિશાઓમાં પૂજ્ય અને દસ દિશાઓમાં વ્યાપક, હે રમા.
એકાદશાત્મિકા ચૈકાદશરુદ્રનિષેવિતા । એકાદશીતિથિપ્રીતા એકાદશગણાધિપા
એકાદશ સ્વરૂપવાળી, એકાદશ રુદ્રો દ્વારા પૂજ્ય, એકાદશી તિથિથી પ્રસન્ન થનારી અને એકાદશ ગણોની અધિપતિ છે.
દ્વાદશી દ્વાદશભુજા દ્વાદશાદિત્યજન્મભૂઃ । ત્રયોદશાત્મિકા દેવી ત્રયોદશગણપ્રિયા
દ્વાદશી, બાર ભુજાવાળી, બાર સૂર્યોની જનની; ત્રયોદશ સ્વરૂપવાળી દેવી, ત્રયોદશ ગણોને પ્રિય છે.
ત્રયોદશાભિધા ભિન્ના વિશ્વેદેવાધિદેવતા । ચતુર્દશેન્દ્રવરદા ચતુર્દશમનુપ્રસૂઃ
ત્રયોદશ નામોથી ઓળખાતી, વિશિષ્ટ, સર્વ દેવતાઓની અધિદેવી; ચૌદ ઇન્દ્રને વર આપનારી અને ચૌદ મનુઓની માતા છે.
પઞ્ચાધિકદશી વેદ્યા પઞ્ચાધિકદશી તિથિઃ । ષોડશી ષોડશભુજા ષોડશેન્દુકલામયી
પંદરમી તિથિ જાણી લેવી, પણ એ તિથિની પાર, એ તો સોળમી છે, એના સોળ હાથ છે અને એ સોળ ચંદ્રકળાઓથી બનેલી છે.
ષોડશાત્મકચન્દ્રાંશુવ્યાપ્તદિવ્યકલેવરા । એવંરૂપાસિ દેવેશિ નિર્ગુણે તામસોદયે
એના દિવ્ય શરીરમાં સોળ ચંદ્રકળાના કિરણો વ્યાપેલા છે; હે દેવીઓની સ્વામિની, તું ગુણાતીત અને તામસનું મૂળ છે, તારો સ્વરૂપ આવું છે.
ત્વયા ગૃહીતો ભગવાન્દેવદેવો રમાપતિઃ । એતૌ દુરાસદૌ દૈત્યૌ વિક્રાન્તૌ મધુકૈટભૌ
હે માતા, તારા દ્વારા ભગવાન, દેવોના દેવ અને લક્ષ્મીનાથ પકડી લેવાયા હતા; અને એ બે ભયાનક અને શક્તિશાળી દૈત્યો, મધુ અને વૈટભ પણ.
એતયોશ્ચ વધાર્થાય દેવેશં પ્રતિબોધય । મુનિરુવાચ એવં સ્તુતા ભગવતી તામસી ભગવત્પ્રિયા
એ બંનેના વિનાશ માટે દેવોના સ્વામી ભગવાનને જાગૃત કર; મુનિ કહે છે: આમ સ્તુતિ થતાં તામસી દેવી, ભગવાનની પ્રિય, પ્રસન્ન થઈ—
દેવદેવં તદા ત્યક્ત્વા મોહયામાસ દાનવૌ । તદૈવ ભગવાન્વિષ્ણુઃ પરમાત્મા જગત્પતિઃ
ત્યારે દેવી દેવોના દેવને છોડી, એ બે દૈત્યોને મોહિત કરી દીધા; એ સમયે ભગવાન વિષ્ણુ, પરમાત્મા અને જગતના સ્વામી—
પ્રબોધમાપ દેવેશો દદૃશે દાનવોત્તમૌ । તદા તૌ દાનવૌ ઘોરૌ દૃષ્ટ્વા તં મધુસૂદનમ્
દેવોના સ્વામી જાગ્યા અને એ બે શ્રેષ્ઠ દૈત્યોને જોયા; ત્યારે એ બે ભયાનક દૈત્યો, મધુસૂદનને જોઈને—
યુદ્ધાય કૃતસઙ્કલ્પૌ જગ્મતુઃ સન્નિધિં હરેઃ । યુયુધે ચ તતસ્તાભ્યાં ભગવાન્મધુસૂદનઃ
યુદ્ધ કરવાનો નક્કી કરીને, તેઓ હરિની પાસે આવ્યા; અને પછી ભગવાન મધુસૂદને બંને સાથે યુદ્ધ કર્યું.
પઞ્ચવર્ષસહસ્રાણિ બાહુપ્રહરણો વિભુઃ । તૌ તદાતિબલોન્મત્તૌ જગન્માયાવિમોહિતૌ
પાંચ હજાર વર્ષ સુધી, વિષ્ણુએ પોતાના હાથોથી યુદ્ધ કર્યું; એ બંને દૈત્યો અતિશય બળથી ઉન્મત્ત અને જગતમાયાથી મોહિત હતા.
વ્રિયતાં વર ઇત્યેવમૂચતુઃ પરમેશ્વરમ્ । એવં તયોર્વચઃ શ્રુત્વા ભગવાનાદિપૂરુષઃ
'વર માગો,' એમ બંનેએ પરમેશ્વરને કહ્યું; એમ એમના વચન સાંભળી, ભગવાન આદિપુરુષે—
વવ્રે વધ્યાબુભૌ મેઽદ્ય ભવેતામિતિ નિશ્ચિતમ્ । તૌ તદાતિબલૌ દેવં પુનરેવોચતુર્હરિમ્
એમ માગ્યું: 'આજે તમે બંને મારા હાથથી અવશ્ય મરજો.' ત્યારે એ બંને અત્યંત બળવાન દૈત્યો ફરી હરિને કહ્યું—
આવાં જહિ ન યત્રોર્વી પયસા ચ પરિપ્લુતા । તથેત્યુક્ત્વા ભગવતા ગદાશઙ્ખભૃતા નૃપ
'જ્યાં પૃથ્વી પર પાણીથી ઢંકાયેલી હોય, ત્યાં અમને ન મારશો.' ભગવાન ગદા અને શંખધારીએ 'તેથી જ' એમ કહ્યું, હે રાજા—
કૃત્વા ચક્રેણ વૈ છિન્ને જઘને શિરસી તયોઃ । એવં દેવી સમુત્પન્ના બ્રહ્મણા સંસ્તુતા નૃપ
પછી ચક્રથી એમના કટિ પર એમના માથાં કાપી નાખ્યાં; એ રીતે દેવી પ્રગટ થઈ અને બ્રહ્માએ એની સ્તુતિ કરી, હે રાજા.
મહાકાલી મહારાજ સર્વયોગેશ્વરેશ્વરી । મહાલક્ષ્મ્યાસ્તથોત્પત્તિં નિશામય મહીપતે
હે મહારાજા, મહાકાળી સર્વ યોગિનીઓની સ્વામી છે; હવે, હે પૃથ્વીના રાજા, મહાલક્ષ્મીનો ઉત્પત્તિ પ્રસંગ પણ સાંભળ.
દેવીચરિત્રસહિતં સાવર્ણિમનુવૃતાન્તવર્ણનમ્ મુનિરુવાચ મહિષીગર્ભસમ્ભૂતો મહાબલપરાક્રમઃ । દેવાન્સર્વાન્પરાજિત્ય મહિષોઽભૂજ્જગત્પ્રભુઃ ॥ ૧ સર્વેષાં લોકપાલાનામધિકારાન્મહાસુરઃ । બલાનિર્જિત્ય બુભુજે ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યમદ્ભુતમ્
મુનિ કહે છે: મહિષીમાંથી જન્મેલો, મહા બળવાન અને પરાક્રમી મહિષાસુરે બધા દેવતાઓને હરાવી, જગતનો સ્વામી થયો. બધા લોકપાલોના અધિકારો છીનવી, એ મહાસુરે ત્રિલોકનું અદભુત ઐશ્વર્ય ભોગવ્યું.