સપ્તર્ષિમણ્ડલગતા સોમમણ્ડલવાસિની । સર્વજ્ઞા સાન્દ્રકરુણા સમાનાધિકવર્જિતા
તે સાત ઋષિ મંડળમાં વસે છે, ચંદ્રમંડળમાં નિવાસ કરે છે; સર્વજ્ઞ છે, ઊંડા દયાળુ છે અને કોઈ સમાન કે શ્રેષ્ઠ નથી.
સર્વોત્તુઙ્ગા સઙ્ગહીના સદ્ગુણા સકલેષ્ટદા । સરઘા સૂર્યતનયા સુકેશી સોમસંહતિઃ
તે સર્વમાં શ્રેષ્ઠ છે, સંસર્ગથી મુક્ત છે, સારા ગુણોથી ભરપૂર છે, સર્વ ઇચ્છિત વસ્તુ આપે છે; શત્રુઓનો નાશ કરે છે, સૂર્યની દિકરી છે, સુંદર વાળ ધરાવે છે અને ચાંદની સરખી છે.
હિરણ્યવર્ણા હરિણી હ્રીંકારી હંસવાહિની । ક્ષૌમવસ્ત્રપરીતાઙ્ગી ક્ષીરાબ્ધિતનયા ક્ષમા
સોનાની જેમ તેજવાળી, હરણ જેવી, 'હ્રીં' ઉચ્ચારતી, હંસ પર સવાર, નાજુક કાપડ પહેરેલી, દુધના સમુદ્રની દીકરી અને ક્ષમાની મૂર્તિ છે.
ગાયત્રી ચૈવ સાવિત્રી પાર્વતી ચ સરસ્વતી । વેદગર્ભા વરારોહા શ્રીગાયત્રી પરામ્બિકા
તે ગાયત્રી છે, સાવિત્રી છે, પાર્વતી અને સરસ્વતી છે; તે વેદોને ધરાવે છે, સુંદર સ્વરૂપવાળી, શુભ ગાયત્રી અને સર્વોચ્ચ માતા છે.
ઇતિ સાહસ્રકં નામ્નાં ગાયત્ર્યાશ્ચૈવ નારદ । પુણ્યદં સર્વપાપઘ્નં મહાસમ્પત્તિદાયકમ્
હે નારદ, આ ગાયત્રીના હજાર નામો પુણ્ય આપનાર, બધા પાપો દૂર કરનાર અને મહાન સંપત્તિ આપનાર છે.
એવં નામાનિ ગાયત્ર્યાસ્તોષોત્પત્તિકરાણિ હિ । અષ્ટમ્યાં ચ વિશેષેણ પઠિતવ્યં દ્વિજૈઃ સહ
આ રીતે ગાયત્રીના નામો સંતોષ લાવે છે; ખાસ કરીને અષ્ટમીના દિવસે, બ્રાહ્મણો સાથે મળીને તેનો પાઠ કરવો જોઈએ.
જપં કૃત્વા હોમપૂજાધ્યાનં કૃત્વા વિશેષતઃ । યસ્મૈ કસ્મૈ ન દાતવ્યં ગાયત્ર્યાસ્તુ વિશેષતઃ
જપ, હવન, પૂજા અને ધ્યાન કર્યા પછી, ખાસ કરીને ગાયત્રી વિશે, આ કોઈ પણને આપવું નહીં.
સુભક્તાય સુશિષ્યાય વક્તવ્યં ભૂસુરાય વૈ । ભ્રષ્ટેભ્યઃ સાધકેભ્યશ્ચ બાન્ધવેભ્યો ન દર્શયેત્
સારા ભક્ત, સારા શિષ્ય અને બ્રાહ્મણને કહેવું જોઈએ; પતિત, અયોગ્ય અને સંબંધીઓને બતાવવું નહીં.
યદ્ગૃહે લિખિતં શાસ્ત્રં ભયં તસ્ય ન કસ્યચિત્ । ચઞ્ચલાપિ સ્થિરા ભૂત્વા કમલા તત્ર તિષ્ઠતિ
જે ઘરમાં આ શાસ્ત્ર લખાય છે, ત્યાં કોઈને કોઈ ભય રહેતું નથી; ચંચળ લક્ષ્મી પણ ત્યાં સ્થિર બનીને રહે છે.
ઇદં રહસ્યં પરમં ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરં મહત્ । પુણ્યપ્રદં મનુષ્યાણાં દરિદ્રાણાં નિધિપ્રદમ્
આ મહાન રહસ્ય છે, સૌથી ગુપ્તથી પણ વધુ ગુપ્ત; તે મનુષ્યોને પુણ્ય આપે છે અને ગરીબોને ખજાનો આપે છે.
મોક્ષપ્રદં મુમુક્ષૂણાં કામિનાં સર્વકામદમ્ । રોગાદ્વૈ મુચ્યતે રોગી બદ્ધો મુચ્યેત બન્ધનાત્
મોક્ષ ઇચ્છનારને મુક્તિ આપે છે, કામના કરનારને બધાં ઇચ્છા પૂરી કરે છે; રોગી રોગમાંથી મુક્ત થાય છે, બંધાયેલા બંધનમાંથી છૂટે છે.
બહ્મહત્યાસુરાપાનસુવર્ણસ્તેયિનો નરાઃ । ગુરુતલ્પગતો વાપિ પાતકાન્મુચ્યતે સકૃત્
બ્રાહ્મણહત્યા, દારૂ પીવું, સોનાની ચોરી કરવી, ગુરુપત્ની પાસે જવું—આ પાપો કરનાર પણ એક જ પાઠથી પાપમાંથી મુક્ત થાય છે.
અસત્પ્રતિગ્રહાચ્ચૈવાભક્ષ્યભક્ષાદ્વિશેષતઃ । પાખણ્ડાનૃતમુખ્યેભ્યઃ પઠનાદેવ મુચ્યતે
અયોગ્ય ભેટ, ખાસ કરીને અખાદ્ય ખોરાક ખાવું, પાખંડી અને ખોટા લોકો સાથે સંબંધ—પાઠથી જ આમાંથી મુક્તિ મળે છે.
ઇદં રહસ્યમમલં મયોક્તં પદ્મજોદ્ભવ । બ્રહ્મસાયુજ્યદં નૄણાં સત્યં સત્યં ન સંશયઃ
હે કમળમાંથી જન્મેલા, મેં આ શુદ્ધ રહસ્ય કહ્યું છે; તે મનુષ્યોને બ્રહ્મ સાથે એકતા આપે છે—આ સાચું છે, સાચું છે, કોઈ શંકા નથી.
મન્ત્રદીક્ષાવિધિવર્ણનમ્ નારદ ઉવાચ શ્રુતં સહસ્રનામાખ્યં શ્રીગાયત્ર્યાઃ ફલપ્રદમ્ । સ્તોત્રં મહોન્નતિકરં મહાભાગ્યકરં પરમ્
મંત્રદિક્ષાની વિધિનું વર્ણન નારદે કહ્યું: મેં ગાયત્રીના હજારો નામોનું, ફળ આપનાર, મહાન ઉન્નતિ અને ભાગ્ય આપનાર સ્તોત્ર સાંભળ્યું છે.
અધુના શ્રોતુમિચ્છામિ દીક્ષાલક્ષણમુત્તમમ્ । વિના યેન ન સિધ્યેત દેવીમન્ત્રેઽધિકારિતા
હવે હું શ્રેષ્ઠ દિક્ષાના લક્ષણો સાંભળવા ઈચ્છું છું, જે વગર દેવીના મંત્રમાં અધિકાર મળતો નથી.
બ્રાહ્મણાનાં ક્ષત્રિયાણાં વિશાં સ્ત્રીણાં તથૈવ ચ । સામાન્યવિધિના સર્વં વિસ્તરેણ વદ પ્રભો
બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને સ્ત્રીઓ માટે, સામાન્ય નિયમ પ્રમાણે, બધું વિગતે કહો, હે પ્રભુ.
શ્રીનારાયણ ઉવાચ શૃણુ દીક્ષાં પ્રવક્ષ્યામિ શિષ્યાણાં ભાવિતાત્મનામ્ । દેવાગ્નિગુરુપૂજાદાવધિકારો યયા ભવેત્
શ્રીનારાયણે કહ્યું: સાંભળો, હું ભક્તિભર્યા શિષ્યો માટે દિક્ષા સમજાવું છું, જેના દ્વારા દેવ, અગ્નિ અને ગુરુની પૂજામાં અધિકાર મળે છે.
દિવ્યં જ્ઞાનં હિ યા દદ્યાત્કુર્યાત્પાપક્ષયં તુ યા । સૈવ દીક્ષેતિ સમ્પ્રોક્તા વેદતન્ત્રવિશારદૈઃ
જે દૈવી જ્ઞાન આપે છે અને પાપ નાશ કરે છે, તેને જ દિક્ષા કહેવામાં આવે છે, વેદ અને તંત્રના જાણકારો દ્વારા.
અવશ્યં સા તુ કર્તવ્યા યતો બહુફલા મતા । ગુરુશિષ્યાવુભાવત્રાપ્યતિશુદ્ધાવપેક્ષિતૌ
દિક્ષા અવશ્ય કરવી જોઈએ, કારણ કે તે અનેક ફળ આપે છે; તેમાં ગુરુ અને શિષ્ય બંને અત્યંત શુદ્ધ હોવા જરૂરી છે.
ગુરુસ્તુ વિધિવત્પ્રાતઃ કૃત્યં સર્વં વિધાય ચ । સ્નાનસન્ધ્યાદિકં સર્વં યથાવિધિ વિધાય ચ
ગુરુએ સવારે નિયમ મુજબ તમામ કામો પૂરા કરી, સ્નાન અને સંધ્યા વગેરે બધા કૃત્યો વિધિ પ્રમાણે કર્યાં.
કમણ્ડલુકરો મૌની ગૃહં યાયાત્સરિત્તટાત્ । યાગમણ્ડપમાસાદ્ય વિશેત્તત્રાસને વરે
પાણીની કળશ હાથમાં લઈને અને મૌન રાખીને, ગુરુએ નદીના કિનારેથી પોતાના ઘેર જવું; યાગના મંડપમાં પહોંચીને, ત્યાં શ્રેષ્ઠ આસન પર બેસવું.
આચમ્ય પ્રાણાનાયમ્ય ગન્ધપુષ્પવિમિશ્રિતમ્ । સપ્તવારાસ્ત્રમન્ત્રેણ જપ્તં વારિ સુસાધયેત્
પાણી પીધા પછી અને શ્વાસ નિયંત્રિત કરીને, ગુરુએ સુગંધ અને ફૂલથી મિશ્રિત પાણી તૈયાર કરવું, અને એ પાણી પર સાત વાર મંત્ર જપવું.
વારિણા તેન મતિમાનસ્ત્રમન્ત્રં સમુચ્ચરન્ । પ્રોક્ષયેદ્દ્વારમખિલં તતઃ પૂજાં સમાચરેત્
મંત્ર જપતા અને મન એકાગ્ર રાખીને, એ પાણીથી આખા પ્રવેશદ્વાર પર છાંટવું, પછી પૂજા શરૂ કરવી.
ઊર્ધ્વોદુમ્બરકે દેવં ગણનાથં તથા શ્રિયમ્ । સરસ્વતીં નામમન્ત્રૈઃ પૂજયેદ્ગન્ધપુષ્પકૈઃ
ઉંચા ઉદુમ્બરનાં પાટિયા પર, દેવ, ગણનાથ, શ્રી અને સરસ્વતીને તેમના નામમંત્રથી સુગંધ અને ફૂલો અર્પણ કરીને પૂજા કરવી.
દ્વારદક્ષિણશાખાયાં ગઙ્ગાં વિઘ્નેશમર્ચયેત્ । દ્વારસ્ય વામશાખાયાં ક્ષેત્રપાલં ચ સૂર્યજામ્
પ્રવેશદ્વારની જમણી બાજુએ ગંગા અને વિઘ્નેશનું પૂજન કરવું; ડાબી બાજુએ ક્ષેત્રપાલ અને સૂર્યજાનું પૂજન કરવું.
દેહલ્યાં પૂજયેદસ્ત્રદેવતામસ્ત્રમન્ત્રતઃ । સર્વં દેવીમયં દૃશ્યમિતિ સઞ્ચિન્ત્ય સર્વતઃ
દેહલ પર શસ્ત્રદેવતાઓનું શસ્ત્રમંત્રથી પૂજન કરવું, અને સર્વત્ર એ વિચારવું કે બધું દેવીથી વ્યાપ્ત છે.
દિવ્યાનુત્સારયેદ્વિઘ્નાનસ્ત્રમન્ત્રજપેન તુ । અન્તરિક્ષગતાન્વિઘ્નાન્પાદઘાતૈસ્તુ ભૂમિગાન્ ॥ ૧૪ વામશાખાં સ્પૃશન્પશ્ચાત્પ્રવિશેદ્દક્ષિણાઙ્ઘ્રિણા । પ્રવિશ્ય કુમ્ભં સંસ્થાપ્ય સામાન્યાર્ઘ્યં વિધાય ચ
દિવ્ય વિઘ્નો શસ્ત્રમંત્ર જપથી દૂર કરવું, આકાશના વિઘ્નો પગથી પાટું મારીને, અને પૃથ્વી પર પણ એ જ રીતે; પછી ડાબી બાજુ સ્પર્શ કરીને, જમણા પગથી અંદર પ્રવેશવું, કળશ મૂકવો અને સામાન્ય અર્ઘ્ય તૈયાર કરવું.
તેન ચાર્ઘ્યજલેનાપિ નૈર્ઋત્યાં દિશિ પૂજયેત્ । વાસ્તુનાથં પદ્મયોનિં ગન્ધપુષ્પાક્ષતાદિભિઃ
એ અર્ઘ્યના પાણીથી દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશામાં વાસ્તુનાથ અને પદ્મયોનિનું સુગંધ, ફૂલો, અક્ષત વગેરેથી પૂજન કરવું.
તતઃ કુર્યાત્પઞ્ચગવ્યં તેન ચાર્ઘ્યોદકેન ચ । તોરણસ્તમ્ભપર્યન્તં પ્રોક્ષયેન્મણ્ડપં ગુરુઃ
પછી પંચગવ્ય તૈયાર કરવું, અને એ અર્ઘ્યના પાણીથી ગુરુએ મંડપથી તોરણના સ્તંભ સુધી છાંટવું.