ઉત્તિષ્ઠ દેવિ ગન્તવ્યં પુનરાગમનાય ચ । અર્ઘ્યેષુ દેવિ ગન્તવ્યં પ્રવિશ્ય હૃદયં મમ
ઉઠો, હે દેવી, તમારે જવું છે અને ફરી પાછા આવવું છે; અર્ઘ્ય સમયે, હે દેવી, મારા હૃદયમાં પ્રવેશી, જવું છે.
તતઃ શુદ્ધસ્થલે નૈજમાસનં સ્થાપયેદ્બુધઃ । તત્રારુહ્ય જપેત્પશ્ચાદ્ગાયત્રીં વેદમાતરમ્
પછી, શુદ્ધ સ્થાન પર પોતાનું આસન મૂકવું અને ત્યાં બેસી, વેદમાતા ગાયત્રીનો જપ કરવો.
અત્રૈવ ખેચરી મુદ્રા પ્રાણાયામોત્તરં મુને । પ્રાતઃસન્ધ્યાવિધાને ચ કીર્તિતા મુનિપુઙ્ગવ
હે મહાન ઋષિ, અહીં આકાશમાં ફરતી મુદ્રા, જે પ્રાણાયામ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે, અને પ્રાત:કાળની સંધ્યાવિધીનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
તન્નામાર્થં પ્રવક્ષ્યામિ સાદરં શૃણુ નારદ । ચિત્તં ચરતિ ખે યસ્માજ્જિહ્વા ચરતિ ખે ગતા
હવે હું એ નામનો અર્થ સમજાવું છું, તું ધ્યાનથી સાંભળ, હે નારદ. મન આકાશમાં ફરતું હોવાથી અને જીભ પણ આકાશમાં ગતિ કરતી હોવાથી એનું નામ એવું પડ્યું છે.
ભ્રુવોરન્તર્ગતા દૃષ્ટિર્મુદ્રા ભવતિ ખેચરી । ન ચાસનં સિદ્ધસમં ન કુમ્ભસદૃશોઽનિલઃ
ભ્રૂમધ્યમાં દૃષ્ટિ સ્થિર થાય ત્યારે એ મુદ્રાને 'ખેચરી' કહે છે. આસનોમાં સિદ્ધાસન સમાન બીજું નથી અને શ્વાસ રોકવામાં કુંભક સમાન બીજું નથી.
ન ખેચરીસમા મુદ્રા સત્યં સત્યં ચ નારદ । ઘણ્ટાવત્પણવોચ્ચારાદ્વાયું નિર્જિત્ય યત્નતઃ
હે નારદ, ખેચરી મુદ્રા જેટલી બીજી કોઈ મુદ્રા નથી, આ સાચું છે. ઘંટા કે પખાવજના ધ્વનિ જેવી શ્વાસને નિયંત્રિત કરીને, પુરુષાર્થપૂર્વક શ્વાસ પર વિજય મેળવવો જોઈએ.
સ્થિરાસને સ્થિરો ભૂત્વા નિરહઙ્કારનિર્મમઃ । લક્ષણં નારદ મુને શૃણુ સિદ્ધાસનસ્ય ચ
સ્થિર આસનમાં બેસીને, અહંકાર અને મમત્વ છોડીને, હે નારદ મુનિ, હવે તું સિદ્ધાસનના લક્ષણો સાંભળ.
યોનિસ્થાનકમઙ્ઘ્રિમૂલઘટિતં કૃત્વા દૃઢં વિન્યસે- ન્મેઢ્રે પાદમથૈકમેવ હૃદયં કૃત્વા સમં વિગ્રહમ્ । સ્થાણુઃ સંયમિતેન્દ્રિયોઽચલદૃશા પશ્યન્ભ્રુવોરન્તરં તિષ્ઠત્યેતદતીવ યોગિસુખદં સિદ્ધાસનં પ્રોચ્યતે
પગની એડીને યોનિસ્થાન પાસે દબાવીને, બીજો પગ મેડ્રા પર મૂકવો, શરીરને સીધું રાખવું અને હૃદય સ્થિર રાખવું. ઇન્દ્રિયો પર સંયમ રાખી, દૃષ્ટિ ભ્રૂમધ્યમાં સ્થિર રાખીને, યોગી જે સ્થિર રહે છે, એ આસન યોગીઓને વિશેષ આનંદ આપતું હોવાથી 'સિદ્ધાસન' કહેવાય છે.
આયાતુ વરદા દેવી અક્ષરં બ્રહ્મસમ્મિતમ્ । ગાયત્રી છન્દસાં માતરિદં બ્રહ્મ જુષસ્વ મે
કૃપા આપનારી, અવિનાશી અને બ્રહ્મા સમાન દેવી અહીં પધારે. છંદોની માતા ગાયત્રી, હે દેવી, આ બ્રહ્મમય કાર્ય મને સ્વીકારો.
યદહ્ના કુરુતે પાપં તદહ્ના પ્રતિમુચ્યતે । યદ્રાત્ર્યા કુરુતે પાપં તદ્રાત્ર્યા પ્રતિમુચ્યતે
જે પાપ દિવસ દરમિયાન થાય છે, એ દિવસમાં જ દૂર થાય છે; અને જે પાપ રાત્રે થાય છે, એ રાત્રે જ દૂર થાય છે.
સર્વવર્ણે મહાદેવિ સન્ધ્યાવિદ્યે સરસ્વતિ । અજરે અમરે દેવિ સર્વદેવિ નમોઽસ્તુ તે
હે સર્વ વર્ણોની મહાદેવી, સંધ્યા, સરસ્વતી, અજર અને અમર દેવી, સર્વ દેવી, તને વંદન છે.
તેજોઽસીત્યાદિમન્ત્રેણ દેવીમાવાહયેત્તતઃ । યત્કૃતં ત્વદનુષ્ઠાનં તત્સર્વં પૂર્ણમસ્તુ મે
'તું તેજ છે' એવા મંત્રથી પછી દેવીનું આવાહન કરવું. હે દેવી, મેં તારી ઉપાસનામાં જે કર્યું છે, તે બધું પૂર્ણ થાય એવી કૃપા કર.
તતઃ શાપવિમોક્ષાય વિધાનં સમ્યગાચરેત્ । બ્રહ્મશાપસ્તતો વિશ્વામિત્રસ્ય ચ તથૈવ ચ
પછી શાપમુક્તિ માટે યોગ્ય વિધિ કરવી જોઈએ; એ રીતે બ્રહ્માનો અને વિશ્વામિત્રનો શાપ દૂર થાય છે.
વસિષ્ઠશાપ ઇત્યેતત્ત્રિવિધં શાપલક્ષણમ્ । બ્રહ્મણઃ સ્મરણેનૈવ બ્રહ્મશાપો નિવર્તતે
વસિષ્ઠનો શાપ પણ એમ ત્રણ પ્રકારનો કહેવાય છે. માત્ર બ્રહ્માને સ્મરણ કરવાથી બ્રહ્માનો શાપ દૂર થાય છે.
વિશ્વામિત્રસ્મરણતો વિશ્વામિત્રસ્ય શાપતઃ । વસિષ્ઠસ્મરણાદેવ તસ્ય શાપો વિનશ્યતિ
વિશ્વામિત્રને સ્મરણ કરતાં વિશ્વામિત્રનો શાપ દૂર થાય છે; અને વસિષ્ઠને સ્મરણ કરતાં વસિષ્ઠનો શાપ પણ નાશ પામે છે.
હૃત્પદ્મમધ્યે પુરુષં પ્રમાણં સત્યાત્મકં સર્વજગત્સ્વરૂપમ્ । ધ્યાયામિ નિત્યં પરમાત્મસંજ્ઞં ચિદ્રૂપમેકં વચસામગમ્યમ્
હૃદયના કમળમાં હું એ પુરુષનું હંમેશા ધ્યાન કરું છું, જે સત્યરૂપ છે, સમગ્ર જગતનું સ્વરૂપ છે, પરમાત્મા કહેવાય છે, ચૈતન્યમય છે અને જે વાણી કે વેદથી પામાતો નથી.
અથ ન્યાસવિધિં વક્ષ્યે સન્ધ્યાયા અઙ્ગસમ્ભવમ્ । ૐકારં પૂર્વવદ્યોજ્યં તતો મન્ત્રાનુદીરયેત્
હવે હું સંધ્યાના અંગોથી ઉત્પન્ન થયેલી ન્યાસ વિધિ સમજાવું છું. પહેલાંની જેમ 'ઑમ' ઉચારો અને પછી મંત્રોનો પાઠ કરો.
ભૂરિત્યુક્ત્વા ચ પાદાભ્યાં નમ ઇત્યેવ ચોચ્ચરેત્ । ભુવઃ પૂર્વં તુ જાનુભ્યાં સ્વ: કટિભ્યાં નમો વદેત્
'ભૂઃ' કહેતાં પગને સ્પર્શ કરો અને 'નમઃ' કહો. 'ભુવઃ' કહેતાં ઘૂંટણને સ્પર્શ કરો, 'સ્વઃ' કહેતાં કટિને સ્પર્શ કરો અને 'નમઃ' બોલો.
મહર્નાભ્યૈ જનશ્ચૈવ હદયાય તતસ્તપઃ । કણ્ઠાય ચ તતઃ સત્યં લલાટે પરિકીર્તયેત્
'મહઃ' કહેતાં નાભિને સ્પર્શ કરો, 'જનઃ' કહેતાં હૃદયને, પછી 'તપઃ' કહેતાં કંઠને અને અંતે 'સત્ય' કહેતાં લલાટને સ્પર્શ કરો.
અઙ્ગુષ્ઠાભ્યાં તત્સવિતુસ્તર્જનીભ્યાં વરેણ્યકમ્ । ભર્ગો દેવસ્ય મધ્યાભ્યાં ધીમહીત્યેવ કીર્તયેત્
અંગૂઠા વડે 'તત્સવિતુ', તर्जનીથી 'વરેણ્યમ્', મધ્યમાથી 'ભર્ગો દેવસ્ય', અનામિકા વડે 'ધીમહી' ઉચ્ચારો.
અનામાભ્યાં કનિષ્ઠાભ્યાં ધિયો યો ન: પદં વદેત્ । પ્રચોદયાત્કરપૃષ્ઠતલયોર્વિન્યસેત્સુધી:
જે મનુષ્ય અનામિકા અને નાની આંગળીથી 'ધિયો યો ન:’ પદનું ઉચ્ચારણ ન કરે, તેને બુદ્ધિ પ્રેરણા માટે બંને હાથની પીઠ પર આંગળીઓ મૂકવી જોઈએ.
બ્રહ્માત્મને તત્સવિતુર્હૃદયાય નમસ્તથા । વિષ્ણ્વાત્મને વરેણ્યં ચ શિરસે નમ ઇત્યપિ
બ્રહ્મા સ્વરૂપે 'તત્સવિતુઃ' હૃદયને નમન, અને વિષ્ણુ સ્વરૂપે 'વરેણ્યં' શિરે નમન કરવું.
ભર્ગો દેવસ્થ રુદ્રાત્મને શિખાયૈ પ્રકીર્તિતમ્ । શક્ત્યાત્મને ધીમહીતિ કવચાય તતઃ પરમ્
'ભર્ગો દેવસ્ય' રુદ્ર સ્વરૂપે શિખા પર રાખવું, અને શક્તિ સ્વરૂપે 'ધીમહી' કવચ માટે મનવું.
કાલાત્મને ધિયો યો નો નેત્રત્રય ઉદીરિતમ્ । પ્રચોદયાચ્ચ સર્વાત્મનેઽસ્ત્રાય પરિકીર્તિતમ્
કાળ સ્વરૂપે 'ધિયો યો ન:' ત્રણેય નેત્રો પર બોલવું, અને સર્વાત્મા સ્વરૂપે 'પ્રચોદયાત્' અસ્ત્ર માટે મનવું.
અક્ષરન્યાસમેવાગ્રે કથયામિ મહામુને । ગાયત્રીવર્ણસમ્ભૂતન્યાસ: પાપહરઃ પર:
હવે હું, મહામુનિ, અક્ષરન્યાસ કહું છું; ગાયત્રીમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા અક્ષરન્યાસ સર્વ પાપો દૂર કરનાર છે.
પ્રણવં પૂર્વમુચ્ચાર્ય વર્ણન્યાસઃ પ્રકીર્તિતઃ । તત્કારમાદાવુચ્ચાર્ય પાદાઙ્ગુષ્ઠદ્વયે ન્યસેત્
પ્રથમ 'ઓમ' ઉચ્ચારીને અક્ષરન્યાસ કરવો જોઈએ; શરૂઆતમાં 'ત' બોલીને બંને પગના અંગૂઠા પર મૂકવું.
સકારં ગુલ્ફયોસ્તદ્વદ્વિકારં જઙ્ઘયોર્ન્યસેત્ । જાન્વોસ્તુકારં વિન્યસ્ય ઊર્વોશ્ચૈવ વકારકમ્
'સ' બંને ગોઢે, 'વિ' જાંઘ પર, 'તુ' ઘૂંટણ પર અને 'ર' ઉરૂ પર રાખવું.
રેકારં ચ ગુદે ન્યસ્ય ણિકારં લિઙ્ગ એવ ચ । કટ્યાં યકારમેવાત્ર ભકારં નાભિમણ્ડલે
'રે' ગુદા પર, 'ણી' લિંગ પર, 'ય' કટિ પર અને 'ભ' નાભિ પર મૂકવું.
ગોકારં હૃદયે ન્યસ્ય દેકારં સ્તનયોર્દ્વયોઃ । વકારં હૃદિ વિન્યસ્ય સ્યકારં કણ્ઠકૂપકે
'ગો' હૃદય પર, 'દે' બંને સ્તન પર, 'વ' હૃદય પર અને 'સ્ય' ગળાની ખીણમાં મૂકવું.
ધીકારં મુખદેશે તુ મકારં તાલુદેશકે । હિકારં નાસિકાગ્રે તુ ધિકારં નેત્રમણ્ડલે
'ધી' મોઢા પર, 'મ' તાળુ પર, 'હિ' નાકના ટોચે અને 'ધી' આંખોના વિસ્તારમાં મૂકવું.