પ્રવક્ષ્યે મુનિશાર્દૂલ વૈષ્ણવાગમલોકનાત્ । ઊર્ધ્વપુણ્ડ્રપ્રમાણાનિ દિવ્યાન્યઙ્ગુલિભેદતઃ
હે મુનિશાર્દૂલ, હવે હું વૈષ્ણવ શાસ્ત્ર પ્રમાણે ઊર્ધ્વપુંડ્રના દિવ્ય માપો, અંગુળીઓની ભિન્નતા પ્રમાણે કહું છું.
વર્ણાભિમન્ત્રદેવાંશ્ચ પ્રવક્ષ્યામિ ફલાનિ ચ । પર્વતાગ્રે નદીતીરે શિવક્ષેત્રે વિશેષતઃ
હું વર્ણ, મંત્ર, દેવતાનો ભાગ અને ફળ પણ સમજાવીશ, ખાસ કરીને પર્વતની ચોટી, નદીકાંઠે અને શિવક્ષેત્રમાં.
સિન્ધુતીરે ચ વલ્મીકે તુલસીમૂલમાશ્રિતે । મૃદ એતાસ્તુ સઙ્ગ્રાહ્યા વર્જયેદન્યમૃત્તિકાઃ
સિંધુ કાંઠે, વાળમણમાં કે તુલસીના મૂળ પાસે જે માટી મળે, એ જ લેવી; બીજી માટી ટાળવી.
શ્યામં શાન્તિકરં પ્રોક્તં રક્તં વશ્યકરં ભવેત્ । શ્રીકરં પીતમિત્યાહુર્ધર્મદં શ્વેતમુચ્યતે
કાળી શાંતિ આપે છે, લાલ વશ કરે છે, પીળી શ્રી આપે છે અને સફેદ ધર્મ આપે છે એમ કહેવાય છે.
અઙ્ગુષ્ઠઃ પુષ્ટિદઃ પ્રોક્તો મધ્યમાયુષ્કરી ભવેત્ । અનામિકાન્નદા નિત્યં મુક્તિદા ચ પ્રદેશિની
અંગૂઠો પુષ્ટિ આપે છે, મધ્યમા આયુષ્ય આપે છે, અનામિકા હંમેશાં આનંદ આપે છે અને સૂચિ મુક્તિ આપે છે.
એતૈરઙ્ગુલિભેદૈસ્તુ કારયેન્ન નખૈઃ સ્પૃશેત્ । વર્તિદીપાવલિકૃતિં વેણપત્રાકૃતિં તથા
આ અંગુળીઓની ભિન્નતા પ્રમાણે પુંડ્ર કરવું, નખથી સ્પર્શવું નહીં; વાટની વત્તી, દીપની પંક્તિ કે પાનની વણાટ જેવી આકૃતિ રાખવી.
પદ્મસ્ય મુકુલાકારં તથા કુર્યાત્પ્રયત્નતઃ । મત્સ્યકૂર્માકૃતિં વાપિ શઙ્ખાકારં તતઃ પરમ્
પદ્મની કળી જેવી આકૃતિ ધ્યાનપૂર્વક કરવી, નહિ તો માછલી, કાચબો કે શંખ જેવી પણ બનાવી શકાય.
દશાઙ્ગુલિપ્રમાણં તુ ઉત્તમોત્તમમુચ્યતે । નવાઙ્ગુલં મધ્યમં સ્યાદષ્ટાઙ્ગુલમતઃ પરમ્
દસ અંગુળ જેટલું પુંડ્ર સર્વોત્તમ કહેવાય છે; નવ અંગુળનું મધ્યમ અને આઠ અંગુળનું તે પછીનું ગણાય છે.
સપ્તષટ્પઞ્ચભિઃ પુણ્ડ્રં મધ્યમં ત્રિવિધં સ્મૃતમ્ । ચતુસ્ત્રિદ્વ્યઙ્ગુલૈઃ પુણ્ડ્રં કનિષ્ઠં ત્રિવિધં ભવેત્
સાત, છ કે પાંચ અંગુળનું પુંડ્ર ત્રણ પ્રકારનું મધ્યમ કહેવાય છે; ચાર, ત્રણ કે બે અંગુળનું પુંડ્ર ત્રણ પ્રકારનું કનિષ્ઠ ગણાય છે.
લલાટે કેશવં વિદ્યાન્નારાયણમથોદરે । માધવં હૃદિ વિન્યસ્ય ગોવિન્દં કણ્ઠકૂપકે
લલાટ પર કેશવ, પછી ઉદર પર નારાયણ, હૃદય પર માધવ અને ગળાની ખીણમાં ગોવિંદ જાણવો.
ઉદરે દક્ષિણે પાર્શ્વે વિષ્ણુરિત્યભિધીયતે । તત્પાર્શ્વબાહુમધ્યે ચ મધુસૂદનમેવ ચ
ઉદરના જમણા ભાગે વિષ્ણુ કહેવાય છે; બાજુ અને હાથની વચ્ચે મધુસૂદન પણ જાણવો.
ત્રિવિક્રમં કર્ણદેશે વામકુક્ષૌ તુ વામનમ્ । શ્રીધરં બાહુકે વામે હૃષીકેશં તુ કર્ણકે
કાન પાસે ત્રિવિક્રમ, ડાબા કૂખ પર વામન, ડાબા હાથ પર શ્રીધર અને કાન પર હૃષીકેશ રાખવો.
પૃષ્ઠે ચ પદ્મનાભં તુ કકુદ્દામોદરં સ્મરેત્ । દ્વાદશૈતાનિ નામાનિ વાસુદેવેતિ મૂર્ધનિ
પીઠ પર પદ્મનાભનું સ્મરણ કરવું, કૂહ અને પેટ પર કકુદ્દ અને અમોદરનું સ્મરણ કરવું. વાસુદેવથી શરૂ થતા આ બાર નામો માથા પર યાદ કરવાના છે.
પૂજાકાલે ચ હોમે ચ સાયં પ્રાતઃ સમાહિતઃ । નામાન્યુચ્ચાર્ય વિધિના ધારયેદૂર્ધ્વપુણ્ડ્રકમ્
પૂજા સમયે, હવન સમયે, સાંજે અને સવારે એકાગ્ર મનથી આ નામો નિયમ પ્રમાણે ઉચ્ચારી, ઊર્ધ્વપુંડ્ર ધારણ કરવું.
અશુચિર્વાપ્યનાચારો મનસા પાપમાચરેત્ । શુચિરેવ ભવેન્નિત્યં મૂર્ધ્નિ પુણ્ડ્રાઙ્કિતો નરઃ
જો કોઈ અશુદ્ધ હોય કે દુરાચારી હોય, અથવા મનથી પાપ કરે, તો પણ જે પુરુષના માથા પર તિલક હોય, તે હંમેશા શુદ્ધ જ રહે છે.
ઊર્ધ્વપુણ્ડ્રધરો મર્ત્યો મ્રિયતે યત્ર કુત્રચિત્ । શ્વપાકોઽપિ વિમાનસ્થો મમ લોકે મહીયતે
જે મરણશીલ વ્યક્તિ ઊર્ધ્વપુંડ્ર પહેરે છે, તે જ્યાં પણ મૃત્યુ પામે, તો—even નીચી જાતિનો હોય—મારા લોકમાં તેને મહાન સન્માન મળે છે.
એકાન્તિનો મહાભાગા મત્સ્વરૂપવિદોઽમલાઃ । સાન્તરાલાન્પ્રકુર્વન્તિ પુણ્ડ્રાન્વિષ્ણુપદાકૃતીન્
જે લોકો માત્ર મને જ સમર્પિત છે, પવિત્ર છે અને મારી સાચી સ્વરૂપને ઓળખે છે, તેઓ વિષ્ણુના પગલાં જેવા ચિહ્નો વચ્ચે જગ્યા રાખીને બનાવે છે.
પરમૈકાન્તિનોઽપ્યેવં મત્પાદૈકપરાયણાઃ । હરિદ્રાચૂર્ણસંયુક્તાઞ્છૂલાકારાંસ્તુ વામલાન્
જે લોકો પરમ ભક્તિથી મારા પગમાં જ તત્પર રહે છે, તેઓ હળદરના ચૂર્ણથી ડાબી બાજુ ત્રિશૂલ જેવા ચિહ્નો બનાવે છે.
અન્યે તુ વૈષ્ણવાઃ પુણ્ડ્રાનચ્છિદ્રાનપિ ભક્તિતઃ । પ્રકુર્વીરન્દીપપદ્મવેણુપત્રોપમાકૃતીન્
બીજા વૈષ્ણવ ભક્તિથી તૂટ્યા વગરના ચિહ્નો બનાવે છે, જે દીવો, કમળ, વાંસળી કે પાન જેવા દેખાય છે.
અચ્છિદ્રાનપિ સચ્છિદ્રાન્ કુર્યુઃ કેવલવૈષ્ણવાઃ । અચ્છિદ્રકરણે તેષાં પ્રત્યવાયો ન વિદ્યતે
કેટલાક શુદ્ધ વૈષ્ણવ તૂટેલા અને તૂટ્યા વગરના બંને પ્રકારના ચિહ્નો બનાવે છે; તૂટ્યા વગરના ચિહ્નો બનાવવામાં તેમને કોઈ દોષ નથી.
એકાન્તિનાં પ્રપન્નાનાં પરમૈકાન્તિનામપિ । અચ્છિદ્રપુણ્ડ્રાકરણે પ્રત્યવાયો મહાન્ભવેત્
પણ જે લોકો સંપૂર્ણપણે મને જ સમર્પિત છે, તેઓએ જો તૂટ્યા વગરનું તિલક બનાવ્યું તો મોટો દોષ થાય છે.
ઊર્ધ્વપુણ્ડ્રં તુ યઃ કુર્યાદ્દણ્ડાકારં તુ શોભનમ્ । મધ્યે છિદ્રં વૈષ્ણવાશ્ચ નમોઽન્તૈઃ કેશવાદિભિઃ
જે ઊર્ધ્વપુંડ્રને દંડ જેવી સુંદર આકારમાં, વચ્ચે જગ્યા રાખીને, અને કેશવ જેવા નામ અંતે લખે છે, તે પ્રશંસનીય છે.
વિમલાન્યૂર્ધ્વપુણ્ડ્રાણિ સાન્તરાલાનિ યો નરઃ । કરોતિ વિપુલં તત્ર મન્દિરં મે કરોતિ સઃ
જે પુરુષ શુદ્ધ ઊર્ધ્વપુંડ્ર વચ્ચે જગ્યા રાખીને બનાવે છે, તે ત્યાં મારા માટે વિશાળ મંદિર ઊભું કરે છે.
ઊર્ધ્વપુણ્ડ્રસ્ય મધ્યે તુ વિશાલે સુમનોહરે । લક્ષ્મ્યા સાકં સહાસીનો રમતે વિષ્ણુરવ્યયઃ
ઊર્ધ્વપુંડ્રના વિશાળ અને મનોહર વચ્ચે, વિષ્ણુ અને લક્ષ્મી સાથે બેઠા આનંદ માણે છે.
નિરન્તરાલં યઃ કુર્યાદૂર્ધ્વપુણ્ડ્રં દ્વિજાધમઃ । સ હિ તત્ર સ્થિતં વિષ્ણું શ્રિયં ચૈવ વ્યપોહતિ
જો કોઈ નીચ જાતિના દ્વિજ ઊર્ધ્વપુંડ્ર વચ્ચે જગ્યા રાખ્યા વિના બનાવે, તો તે ત્યાં રહેલા વિષ્ણુ અને શ્રીને દૂર કરી દે છે.
અચ્છિદ્રમૂર્ધ્વપુણ્ડ્રં તુ યઃ કરોતિ વિમૂઢધીઃ । સ પર્યાયેણ તાનેતિ નરકાનેકવિંશતિમ્
જે મૂર્ખ તૂટ્યા વગરનું ઊર્ધ્વપુંડ્ર બનાવે છે, તે અંતે એકવીસ નરકમાં જાય છે.
ઋજૂનિ સ્ફુટપાર્શ્વાનિ સાન્તરાલાનિ વિન્યસેત્ । ઊર્ધ્વપુણ્ડ્રાણિ દણ્ડાબ્જદીપમત્સ્યનિભાનિ ચ
ઊર્ધ્વપુંડ્ર સીધા, સ્પષ્ટ કિનારા અને વચ્ચે જગ્યા રાખીને, દંડ, કમળ, દીવો કે માછલી જેવા આકારમાં લગાવવું જોઈએ.
શિખોપવીતવદ્ધાર્યમૂર્ધ્વપુણ્ડ્રં દ્વિજેન ચ । વિના કૃતાશ્ચેદ્વિફલાઃ ક્રિયાઃ સર્વા મહામુને
દ્વિજએ ઊર્ધ્વપુંડ્રને શીખા અને યજ્ઞોપવીતની જેમ ધારણ કરવું જોઈએ; તે વિના કરેલી બધી ક્રિયાઓ નિષ્ફળ જાય છે, હે મહામુનિ.
તસ્માત્સર્વેષુ કાર્યેષુ કાર્યં વિપ્રસ્ય ધીમતઃ । ઊર્ધ્વપુણ્ડ્રં ત્રિશૂલં ચ વર્તુલં ચતુરસ્રકમ્
એથી, દરેક કાર્યમાં બુદ્ધિશાળી બ્રાહ્મણે ઊર્ધ્વપુંડ્ર, ત્રિશૂલ, વર્તુળ કે ચતુરસ્ર ચિહ્ન બનાવવું જોઈએ.
અર્ધચન્દ્રાદિકં લિઙ્ગં વેદનિષ્ઠો ન ધારયેત્ । જન્મના લબ્ધજાતિસ્તુ વેદપન્થાનમાશ્રિતઃ
જે વેદજ્ઞ વ્યક્તિ છે, તેણે અર્ધચંદ્ર વગેરે ચિહ્નો ધારણ ન કરવું; જે જન્મથી વેદમાર્ગ પર છે, તેણે વેદમાર્ગ જ પાળવો.