મહારાજ મહાશ્ચર્યમધુનૈવાભવદ્વિભો । સ્વર્ગાદપ્યધિકં સૌખ્યં કુમ્ભીપાકસ્થપાપિનામ્
મહારાજ, અત્યારે એક મોટું આશ્ચર્ય થયું છે. કુંભીપાકમાં રહેલા પાપીઓને તો સ્વર્ગ કરતા પણ વધારે સુખ મળી રહ્યું છે.
નિમિત્તં નૈવ જાનીમઃ કસ્માદિદમભૂદ્વિભો । ચકિતાઃ સ્મ વયં સર્વે પ્રાપ્તા દેવ ત્વદન્તિકમ્
હું જાણતો નથી કે આવું કેમ થયું. અમે બધા હેરાન છીએ અને એ માટે આપના દરબારમાં આવ્યા છીએ, દેવ.
નિશમ્ય દૂતવાણીં તાં ધર્મરાટ્ શીઘ્રમુત્થિતઃ । મહામહિષમારૂઢો યયૌ તે યત્ર પાપિનઃ
યમદૂતની વાત સાંભળીને ધર્મરાજા તરત ઊભા થયા. તેઓ પોતાના મહામહિષ પર ચડીને ત્યાં ગયા, જ્યાં પાપીઓ હતા.
તાં વાર્તાં પ્રેષયામાસ દૂતદ્વારામરાવતીમ્ । શ્રુત્વા તાં દેવરાજોઽપિ પ્રાપ્તો દેવગણૈઃ સહ
એ સમાચાર ધર્મરાજાએ દૂત દ્વારા અમરાવતી મોકલ્યા. એ સાંભળીને દેવરાજ પણ બધા દેવો સાથે ત્યાં આવ્યા.
બ્રહ્મલોકાત્પદ્મજોઽપિ વૈકુણ્ઠાદ્વિષ્ટરશ્રવાઃ । તત્તલ્લોકાચ્ચ દિક્પાલાઃ સમાજગ્મુર્ગણૈઃ સહ
બ્રહ્મલોકથી કમળજ અને વૈકુંઠથી વિષ્ણુજી પોતાના ગણા સાથે આવ્યા. એમ જ દરેક દિશાના રક્ષકો પણ પોતાના ગણા સાથે આવ્યા.
પરિવાર્ય સ્થિતાઃ સર્વે કુમ્ભીપાકમિતસ્તતઃ । અપશ્યંસ્તદ્ગતાઞ્જીવાન્સ્વર્ગાધિકસુખાન્ત્વિતાન્
બધા ત્યાં કુંભીપાકની આજુબાજુ ઊભા રહ્યા. મેં જોયું કે એ કુંડમાં રહેલા જીવોને તો સ્વર્ગ કરતા પણ વધારે સુખ મળી રહ્યું છે.
ચકિતા એવ તે સર્વે ન વિદુસ્તસ્ય કારણમ્ । અહો પાપસ્ય ભોગાર્થં કુણ્ડમેતદ્વિનિર્મિતમ્
બધા લોકો અચાનક ગભરાઈ ગયા અને એનું કારણ સમજ્યા નહીં. તેઓ બોલ્યા, 'અરે, આ ખાડો તો પાપીઓના ભોગ માટે બનાવાયો છે.'
તત્ર સૌખ્યં યદા જાતં તદા પાપાત્તુ કિં ભયમ્ । ઉચ્છિન્ના વેદમર્યાદા પરમેશકૃતા કથમ્
જ્યાં આનંદ મળે છે, ત્યાં પાપથી શું ડરવું? પરમેશ્વરે સ્થાપેલી વેદની મર્યાદા કેમ તૂટી શકે?
ભગવાન્ સ્વસ્ય સંકલ્પં વિતથં કૃતવાન્કથમ્ । આશ્ચર્યમેતદાશ્ચર્યમેતદિત્યેવ ભાષિણઃ
ભગવાને પોતાનું સંકલ્પ ખોટું કેવી રીતે કરી નાખ્યું? તેઓ વારંવાર બોલતા, 'આ તો અદ્ભુત છે, ખરેખર અદ્ભુત છે.'
તટસ્થા અભવન્સર્વે ન વિદુસ્તત્ર કારણમ્ । એતસ્મિન્નન્તરે શૌરિઃ સમ્મન્ત્ર્ય વિબુધાદિભિઃ
બધા લોકો એક બાજુ ઊભા રહ્યા, પણ કોઈને પણ એનું કારણ ખબર પડ્યું નહીં. એ દરમ્યાન શૌરીએ દેવતાઓ અને બીજાઓ સાથે ચર્ચા કરી,
યયૌ કૈશ્ચિત્સુરગણૈઃ સહિતઃ શઙ્કરાલયમ્ । પાર્વત્યા સહિતં દેવં કોટિકન્દર્પસુન્દરમ્
અને થોડા દેવતાઓ સાથે શંકરજીના ધામે ગયો, જ્યાં પાર્વતીજી સાથે રહેલા, કરોડો કામદેવ જેટલા સુંદર ભગવાનને જોયા.
રમણીયતમાઙ્ગં તં લાવણ્યખનિમદ્ભુતમ્ । સદા ષોડશવર્ષીયં નાનાલઙ્કારભૂષિતમ્
તેણે એ અદ્ભુત રૂપ જોયું—સૌથી મનોહર, સૌંદર્યથી ભરપૂર, હંમેશા સોળ વર્ષના અને અનેક આભૂષણોથી શોભિત.
નાનાગણૈઃ પરિવૃતં લાલયન્તં પરાં શિવામ્ । દદર્શ ચન્દ્રમૌલિં સ ચતુર્વેદં નનામ હ
વિવિધ ગણો થી ઘેરાયેલા, પરમ શિવાને લાડ લડાવતા, ચંદ્રમૌળી ભગવાનને જોયા અને ચતુર્વેદના સ્વામીને નમસ્કાર કર્યા.
વૃત્તાન્તં કથયામાસ ચમત્કૃતમતિસ્ફુટમ્ । એતસ્ય કારણં દેવ ન જાનીમઃ કથઞ્ચન
તેણે આખી અદ્ભુત ઘટના સ્પષ્ટપણે કહી સંભળાવી: 'હે ભગવાન, અમને આનું કારણ જરા પણ ખબર નથી.'
વદ તત્કારણં દેવ સર્વજ્ઞોઽસિ યતઃ પ્રભો । વિષ્ણુવાક્યં તદા શ્રુત્વા પ્રસન્નમુખપઙ્કજઃ
'હે પ્રભુ, આનું કારણ કહો, કેમ કે તમે બધું જાણો છો.' વિષ્ણુના શબ્દો સાંભળી, ભગવાનના કમળ જેવા ચહેરા પર પ્રસન્નતા છવાઈ.
ઉવાચ મધુરં વાક્યં મેઘગમ્ભીરયા ગિરા । શૃણુ વિષ્ણો તન્નિમિત્તં નાશ્ચર્યં ત્વત્ર વિદ્યતે
તેઓએ મેઘ જેવી ગૂંજીલા અવાજે મધુર વચન કહ્યાં: 'હે વિષ્ણુ, આનું કારણ સાંભળો; અહીં કંઈ અદ્ભુત નથી.'
ભસ્મનો મહિમૈવાયં ભસ્મના કિં ભવેન્ન હિ । કુમ્ભીપાકં ગતો દ્રષ્ટું દુર્વાસાઃ શૈવસમ્મતઃ
આ તો ભસ્મની મહિમા છે; ભસ્મથી શું અશક્ય છે? શૈવોએ માન્ય દુર્વાસાએ કુંભીપાકને જોવા ગયા હતા.
અવાઙ્મુખો દદર્શાધસ્તદા વાયુવશાદ્ધરે । ભાલભસ્મકણાસ્તત્ર પતિતા દૈવયોગતઃ
ત્યાં, પવનના પ્રભાવથી માથું નીચે કરીને, તેમણે નીચે જોયું; અને દૈવી ઇચ્છાથી તેમના ભાળના ભસ્મકણો ત્યાં પડ્યા.
તેન જાતમિદં સર્વં ભસ્મનો મહિમા ત્વયમ્ । ઇતઃ પરં તુ તત્તીર્થં પિતૃલોકનિવાસિનામ્
એથી જ આ બધું બન્યું; આ ભસ્મની મહિમા છે. હવે પછી એ સ્થાન પિતૃલોકના રહેવાસીઓ માટે તીર્થ બની જશે.
ભવિષ્યતિ ન સન્દેહો યત્ર સ્નાત્વા સુખી ભવેત્ । પિતૃતીર્થં તુ તન્નામ્નાપ્યત ઊર્ધ્વં ભવિષ્યતિ
કોઈ શંકા નથી કે ત્યાં સ્નાન કરનાર સુખી થશે; હવે પછી એનું નામ પિતૃતીર્થ રહેશે.
મલ્લિઙ્ગસ્થાપનં તત્ર કાર્યં દેવ્યાશ્ચ સત્તમ । પૂજયિષ્યન્તિ તે તત્ર પિતૃલોકનિવાસિનઃ
ત્યાં દેવીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા લિંગની સ્થાપના કરવી જોઈએ; પિતૃલોકના રહેવાસીઓ ત્યાં તેની પૂજા કરશે.
ત્રૈલોક્યે યાનિ તીર્થાનિ તત્ર શ્રેષ્ઠમિદં ભવેત્ । પિત્રીશ્વરીપૂજયા તુ ત્રૈલોક્યં પૂજિતં ભવેત્
ત્રણે લોકના બધા તીર્થો પૈકી આ તીર્થ શ્રેષ્ઠ બનશે; પિતૃઈશ્વરીની પૂજાથી ત્રણે લોકની પૂજા થઈ જશે.
શ્રીનારાયણ ઉવાચ ઇતિ દેવવચઃ શ્રુત્વા દેવં મૂર્ધ્ના પ્રણમ્ય ચ । તદનુજ્ઞાં સમાદાય યયૌ દેવાન્તિકં હરિઃ
શ્રીનારાયણે કહ્યું: ભગવાનના એ વચન સાંભળી, હરીએ માથું ઝુકાવી નમસ્કાર કર્યો અને તેમની પરવાનગી લઈને દેવતાઓની સભામાં ગયો.
તત્સર્વં કથયામાસ કારણં શઙ્કરોદિતમ્ । સાધુ સાધ્વિતિ તે પ્રોચુરમરા મૌલિચાલનૈઃ
હરિએ શંકરે કહેલું આખું કારણ બધાને સંભળાવ્યું. દેવતાઓએ પોતાના મસ્તક હલાવીને 'સારા, ખૂબ સારું' એમ કહ્યું.
શશંસુર્ભસ્મમાહાત્મ્યં હરિબ્રહ્માદયઃ સુરાઃ । પિતરશ્ચૈવ સન્તુષ્ટાસ્તીર્થલાભાત્પરન્તપ
હે પરંતપ, હરિ, બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓ તથા પિતૃઓએ એ ભસ્મનું મહાત્મ્ય વખાણ્યું અને તીર્થ પ્રાપ્ત કરીને તેઓ પ્રસન્ન થયા.
તત્તીર્થતીરે લિઙ્ગં ચ દેવ્યા મૂર્તિં યથાવિધિ । સ્થાપયામાસુરમરાઃ પૂજયામાસુરન્વહમ્
એ તીર્થના કાંઠે દેવતાઓએ વિધિપૂર્વક લિંગ અને દેવીની મૂર્તિ સ્થાપી, રોજ પૂજા કરવા લાગ્યા.
તત્ર યે પ્રાણિનોઽભૂવન્પાપભોગાર્થમાસ્થિતાઃ । તે વિમાનં સમારુહ્ય ગતાઃ કૈલાસમણ્ડલમ્
ત્યાં જે પ્રાણીઓ પાપભોગ માટે રહ્યા હતા, તેઓ વિમાનમાં બેઠા અને કૈલાસ ક્ષેત્રે ગયા.
નામ્ના ભદ્રગણાસ્તે તુ વસન્ત્યદ્યાપિ તત્ર હિ । પુનશ્ચ દૂરદેશે તુ કુમ્ભીપાકો વિનિર્મિતઃ
તેઓ ભદ્રગણ નામે આજે પણ ત્યાં વસે છે; અને દૂર દેશમાં કુંભીપાક નામનું નરક બનાવાયું છે.
નિરુદ્ધં શૈવગમનં દેવૈસ્તત્ર તુ તદ્દિનાત્ । ઇતિ તે સર્વમાખ્યાતં ભસ્મમાહાત્મ્યમુત્તમમ્
એ દિવસે દેવતાઓએ શિવ તરફ જવાનો માર્ગ બંધ કરી દીધો; હે તું, ભસ્મના ઉત્તમ મહાત્મ્ય વિશે બધું કહી દીધું છે.
નાતઃ પરતરં કિઞ્ચિદધિકં વિદ્યતે મુને । ઊર્ધ્વપુણ્ડ્રવિધિં ચૈવાપ્યધિકારિવિભેદતઃ
હે મુનિ, આથી વધારે ઊંચું કે શ્રેષ્ઠ કંઈ નથી; ઊર્ધ્વપુંડ્ર લગાવવાની રીત પણ અધિકાર પ્રમાણે જુદી પડે છે.