યે વિષ્ણુદ્રોહિણઃ સન્તિ પતન્ત્યત્રૈવ તે મુને । યે વેદનિન્દકાઃ સન્તિ સૂર્યસ્ય ચ ગણેશિતુઃ
મુનિ, જેમણે વિષ્ણુજીનો દુશ્મનાવ કર્યો હોય, તેઓ પણ અહીં પડે છે. જેમણે વેદો, સૂર્યદેવ અને ગણેશજીનું અપમાન કર્યું હોય, તેઓ પણ અહીં આવે છે.
બ્રાહ્મણાનાં દ્રોહિણો યે પતન્ત્યત્રૈવ તે મુને । કામાચારાશ્ચ યે સન્તિ તપ્તમુદ્રાઙ્કિતાશ્ચ યે
મુનિ, જેમણે બ્રાહ્મણોનો દુશ્મનાવ કર્યો હોય, તેઓ પણ અહીં પડે છે. જેમનું વર્તન કામથી ભરેલું હોય અને જેમના શરીરે તપેલી મુદ્રા દાઝેલી હોય, તેઓ પણ અહીં આવે છે.
ત્રિશૂલધારિણો યે ચ પતન્ત્યત્રૈવ તે મુને । માતૃપિતૃગુરુજ્યેષ્ઠપુરાણસ્મૃતિનિન્દકાઃ
મુનિ, જેમણે ત્રિશૂલ ધારણ કર્યું હોય, તેઓ પણ અહીં પડે છે. જેમણે માતા, પિતા, ગુરુ, મોટા, પુરાણ અને સ્મૃતિનો અપમાન કર્યો હોય, તેઓ પણ અહીં આવે છે.
યે ધર્મદૂષકાઃ સન્તિ પતન્ત્યત્રૈવ તે મુને । તેષામયં મહાઘોરઃ શબ્દઃ શ્રવણદારુણઃ
મુનિ, જેમણે ધર્મનો ભંગ કર્યો હોય, તેઓ પણ અહીં પડે છે. તેમના માટે અહીં એક ભયાનક અને કાનમાં કઠોર લાગતો અવાજ થાય છે.
શ્રૂયતેઽસ્માભિરનિશં વૈરાગ્યં યચ્છ્રુતેર્ભવેત્ । ઇતિ તેષાં વચઃ શ્રુત્વા મુનિરાટ્ તદ્દિદૃક્ષયા
આ અવાજ અમે સતત સાંભળીએ છીએ અને એ સાંભળવાથી વૈરાગ્ય આવે છે. એમ એમના વચન સાંભળીને મહર્ષિએ એ બધું જોવા ઇચ્છા કરી.
ઉત્થાય ચલિતસ્તૂર્ણં યયૌ કુણ્ડસમીપતઃ । અવાઙ્મુખો દદર્શાધસ્તસ્મિન્નેવ ક્ષણે મુને
મુનિ તરત ઊભા થયા અને ઝડપથી કુંડની પાસે ગયા. તેમણે નીચે જોઈને, એ જ ક્ષણે, કુંડની અંદરનું દૃશ્ય જોયું.
તત્રત્યાનાં પાપિનાં તુ સ્વર્ગાધિકમભૂત્સુખમ્ । હસન્તિ કેચિદ્ગાયન્તિ નૃત્યન્તિ ચ તથાપરે
ત્યાંના પાપીઓને તો સ્વર્ગ કરતા પણ વધારે સુખ મળતું હતું. કોઈ હસતા, કોઈ ગાતા અને કોઈ નૃત્ય કરતા હતા.
પરસ્પરં રમન્તે તેઽત્યુન્મત્તાઃ સુખવર્ધનાત્ । મૃદઙ્ગમુરજાવીણાઢક્કાદુન્દુભિનિસ્વનાઃ
તેઓ એકબીજામાં રમતા અને વધતા સુખથી બહુ ઉન્મત્ત થઈ ગયા હતા. મૃદંગ, મુરજ, વીણા, ઢક્કા અને દુન્દુભિના મીઠા અવાજ સંભળાતા હતા.
સમુદ્ભૂતાસ્તુ મધુરાઃ પઞ્ચમસ્વરભૂષિતાઃ । વસન્તવલ્લીપુષ્પાણાં સુગન્ધમરુતો વવુઃ
એ અવાજો બહુ મીઠા અને પંચમ સ્વરથી સજ્જ હતા. વસંતવલ્લી લતાના ફૂલોની સુગંધવાળી પવન પણ વહી રહી હતી.
મુનિસ્તુ ચકિતો દૃષ્ટ્વા યમદૂતાશ્ચ વિસ્મિતાઃ । શીઘ્રં તે કથયામાસુર્ધર્મરાજાય વેદિને
મુનિએ આ દૃશ્ય જોઈને આશ્ચર્યચકિત થયા અને યમદૂત પણ હેરાન થઈ ગયા. તેઓ તરત જ એ વાત ધર્મરાજા પાસે કહી આવી.
મહારાજ મહાશ્ચર્યમધુનૈવાભવદ્વિભો । સ્વર્ગાદપ્યધિકં સૌખ્યં કુમ્ભીપાકસ્થપાપિનામ્
મહારાજ, અત્યારે એક મોટું આશ્ચર્ય થયું છે. કુંભીપાકમાં રહેલા પાપીઓને તો સ્વર્ગ કરતા પણ વધારે સુખ મળી રહ્યું છે.
નિમિત્તં નૈવ જાનીમઃ કસ્માદિદમભૂદ્વિભો । ચકિતાઃ સ્મ વયં સર્વે પ્રાપ્તા દેવ ત્વદન્તિકમ્
હું જાણતો નથી કે આવું કેમ થયું. અમે બધા હેરાન છીએ અને એ માટે આપના દરબારમાં આવ્યા છીએ, દેવ.
નિશમ્ય દૂતવાણીં તાં ધર્મરાટ્ શીઘ્રમુત્થિતઃ । મહામહિષમારૂઢો યયૌ તે યત્ર પાપિનઃ
યમદૂતની વાત સાંભળીને ધર્મરાજા તરત ઊભા થયા. તેઓ પોતાના મહામહિષ પર ચડીને ત્યાં ગયા, જ્યાં પાપીઓ હતા.
તાં વાર્તાં પ્રેષયામાસ દૂતદ્વારામરાવતીમ્ । શ્રુત્વા તાં દેવરાજોઽપિ પ્રાપ્તો દેવગણૈઃ સહ
એ સમાચાર ધર્મરાજાએ દૂત દ્વારા અમરાવતી મોકલ્યા. એ સાંભળીને દેવરાજ પણ બધા દેવો સાથે ત્યાં આવ્યા.
બ્રહ્મલોકાત્પદ્મજોઽપિ વૈકુણ્ઠાદ્વિષ્ટરશ્રવાઃ । તત્તલ્લોકાચ્ચ દિક્પાલાઃ સમાજગ્મુર્ગણૈઃ સહ
બ્રહ્મલોકથી કમળજ અને વૈકુંઠથી વિષ્ણુજી પોતાના ગણા સાથે આવ્યા. એમ જ દરેક દિશાના રક્ષકો પણ પોતાના ગણા સાથે આવ્યા.
પરિવાર્ય સ્થિતાઃ સર્વે કુમ્ભીપાકમિતસ્તતઃ । અપશ્યંસ્તદ્ગતાઞ્જીવાન્સ્વર્ગાધિકસુખાન્ત્વિતાન્
બધા ત્યાં કુંભીપાકની આજુબાજુ ઊભા રહ્યા. મેં જોયું કે એ કુંડમાં રહેલા જીવોને તો સ્વર્ગ કરતા પણ વધારે સુખ મળી રહ્યું છે.
ચકિતા એવ તે સર્વે ન વિદુસ્તસ્ય કારણમ્ । અહો પાપસ્ય ભોગાર્થં કુણ્ડમેતદ્વિનિર્મિતમ્
બધા લોકો અચાનક ગભરાઈ ગયા અને એનું કારણ સમજ્યા નહીં. તેઓ બોલ્યા, 'અરે, આ ખાડો તો પાપીઓના ભોગ માટે બનાવાયો છે.'
તત્ર સૌખ્યં યદા જાતં તદા પાપાત્તુ કિં ભયમ્ । ઉચ્છિન્ના વેદમર્યાદા પરમેશકૃતા કથમ્
જ્યાં આનંદ મળે છે, ત્યાં પાપથી શું ડરવું? પરમેશ્વરે સ્થાપેલી વેદની મર્યાદા કેમ તૂટી શકે?
ભગવાન્ સ્વસ્ય સંકલ્પં વિતથં કૃતવાન્કથમ્ । આશ્ચર્યમેતદાશ્ચર્યમેતદિત્યેવ ભાષિણઃ
ભગવાને પોતાનું સંકલ્પ ખોટું કેવી રીતે કરી નાખ્યું? તેઓ વારંવાર બોલતા, 'આ તો અદ્ભુત છે, ખરેખર અદ્ભુત છે.'
તટસ્થા અભવન્સર્વે ન વિદુસ્તત્ર કારણમ્ । એતસ્મિન્નન્તરે શૌરિઃ સમ્મન્ત્ર્ય વિબુધાદિભિઃ
બધા લોકો એક બાજુ ઊભા રહ્યા, પણ કોઈને પણ એનું કારણ ખબર પડ્યું નહીં. એ દરમ્યાન શૌરીએ દેવતાઓ અને બીજાઓ સાથે ચર્ચા કરી,
યયૌ કૈશ્ચિત્સુરગણૈઃ સહિતઃ શઙ્કરાલયમ્ । પાર્વત્યા સહિતં દેવં કોટિકન્દર્પસુન્દરમ્
અને થોડા દેવતાઓ સાથે શંકરજીના ધામે ગયો, જ્યાં પાર્વતીજી સાથે રહેલા, કરોડો કામદેવ જેટલા સુંદર ભગવાનને જોયા.
રમણીયતમાઙ્ગં તં લાવણ્યખનિમદ્ભુતમ્ । સદા ષોડશવર્ષીયં નાનાલઙ્કારભૂષિતમ્
તેણે એ અદ્ભુત રૂપ જોયું—સૌથી મનોહર, સૌંદર્યથી ભરપૂર, હંમેશા સોળ વર્ષના અને અનેક આભૂષણોથી શોભિત.
નાનાગણૈઃ પરિવૃતં લાલયન્તં પરાં શિવામ્ । દદર્શ ચન્દ્રમૌલિં સ ચતુર્વેદં નનામ હ
વિવિધ ગણો થી ઘેરાયેલા, પરમ શિવાને લાડ લડાવતા, ચંદ્રમૌળી ભગવાનને જોયા અને ચતુર્વેદના સ્વામીને નમસ્કાર કર્યા.
વૃત્તાન્તં કથયામાસ ચમત્કૃતમતિસ્ફુટમ્ । એતસ્ય કારણં દેવ ન જાનીમઃ કથઞ્ચન
તેણે આખી અદ્ભુત ઘટના સ્પષ્ટપણે કહી સંભળાવી: 'હે ભગવાન, અમને આનું કારણ જરા પણ ખબર નથી.'
વદ તત્કારણં દેવ સર્વજ્ઞોઽસિ યતઃ પ્રભો । વિષ્ણુવાક્યં તદા શ્રુત્વા પ્રસન્નમુખપઙ્કજઃ
'હે પ્રભુ, આનું કારણ કહો, કેમ કે તમે બધું જાણો છો.' વિષ્ણુના શબ્દો સાંભળી, ભગવાનના કમળ જેવા ચહેરા પર પ્રસન્નતા છવાઈ.
ઉવાચ મધુરં વાક્યં મેઘગમ્ભીરયા ગિરા । શૃણુ વિષ્ણો તન્નિમિત્તં નાશ્ચર્યં ત્વત્ર વિદ્યતે
તેઓએ મેઘ જેવી ગૂંજીલા અવાજે મધુર વચન કહ્યાં: 'હે વિષ્ણુ, આનું કારણ સાંભળો; અહીં કંઈ અદ્ભુત નથી.'
ભસ્મનો મહિમૈવાયં ભસ્મના કિં ભવેન્ન હિ । કુમ્ભીપાકં ગતો દ્રષ્ટું દુર્વાસાઃ શૈવસમ્મતઃ
આ તો ભસ્મની મહિમા છે; ભસ્મથી શું અશક્ય છે? શૈવોએ માન્ય દુર્વાસાએ કુંભીપાકને જોવા ગયા હતા.
અવાઙ્મુખો દદર્શાધસ્તદા વાયુવશાદ્ધરે । ભાલભસ્મકણાસ્તત્ર પતિતા દૈવયોગતઃ
ત્યાં, પવનના પ્રભાવથી માથું નીચે કરીને, તેમણે નીચે જોયું; અને દૈવી ઇચ્છાથી તેમના ભાળના ભસ્મકણો ત્યાં પડ્યા.
તેન જાતમિદં સર્વં ભસ્મનો મહિમા ત્વયમ્ । ઇતઃ પરં તુ તત્તીર્થં પિતૃલોકનિવાસિનામ્
એથી જ આ બધું બન્યું; આ ભસ્મની મહિમા છે. હવે પછી એ સ્થાન પિતૃલોકના રહેવાસીઓ માટે તીર્થ બની જશે.
ભવિષ્યતિ ન સન્દેહો યત્ર સ્નાત્વા સુખી ભવેત્ । પિતૃતીર્થં તુ તન્નામ્નાપ્યત ઊર્ધ્વં ભવિષ્યતિ
કોઈ શંકા નથી કે ત્યાં સ્નાન કરનાર સુખી થશે; હવે પછી એનું નામ પિતૃતીર્થ રહેશે.