ભસ્મધારણમાહામ્યવર્ણનમ્ શ્રીનારાયણ ઉવાચ દેવર્ષે શૃણુ તત્સર્વં ભસ્મોદ્ધૂલનજં ફલમ્ । સરહસ્યવિધાનં ચ સર્વકામફલપ્રદમ્
ભસ્મ ધારણ કરવાની મહિમા વર્ણવાઈ છે. શ્રીનારાયણ કહે છે: દેવર્ષિ, ભસ્મ લગાવવાથી મળતાં ફળ અને ગુપ્ત વિધિ, જે સર્વ ઇચ્છિત ફળ આપે છે, તે બધું સાંભળો.
કપિલાયાઃ શકૃત્સ્વચ્છં ગૃહીત્વા ગગનેઽપતત્ । ન ક્લિન્નં નાપિ કઠિનં ન દુર્ગન્ધં ન ચોષિતમ્
કપિલ ગાયનું શુદ્ધ ગૌમય, જે આકાશમાંથી પડ્યું હોય—ન તો ભેજયુક્ત, ન તો કઠોર, ન તો દુર્ગંધયુક્ત, અને ન તો સુકવાયેલું—તે લેવું.
ઉપર્યધઃ પરિત્યજ્ય ગહ્ણીયાત્પતિતં યદિ । પિણ્ડીકૃત્ય શિવાગ્ન્યાદૌ તત્ક્ષિપેન્મૂલમન્ત્રિતમ્
ઉપર અને નીચેનો ભાગ છોડીને, જે પડ્યું હોય તે લેવું; તેને ગોળ બનાવી, શિવના પવિત્ર અગ્નિમાં મૂળમંત્ર બોલીને નાખવું.
આદાય વાસસાઽઽચ્છાદ્ય ભસ્માધાને વિનિક્ષિપેત્ । સુકૃતે સુદૃઢે શુદ્ધે ક્ષાલિતે પ્રોક્ષિતે શુભે
તે બહાર કાઢીને, કપડાથી ઢાંકી, ભસ્મ માટેના પાત્રમાં મૂકવું; જે સારી રીતે બનાવેલું, મજબૂત, શુદ્ધ, ધોઈને, છાંટીને, શુભ હોય.
વિન્યસ્ય મન્ત્રી મન્ત્રેણ પાત્રે ભસ્મ વિનિક્ષિપેત્ । તૈજસં દારવં ચાથ મૃણ્મયં ચૈલમેવ ચ
મંત્ર જાણનાર વ્યક્તિએ, મંત્ર બોલીને, ભસ્મ પાત્રમાં મૂકવું; પાત્ર ધાતુનું, લાકડાનું, માટીનું કે કપડાનું પણ હોઈ શકે.
અન્યદ્વા શોભનં શુદ્ધં ભસ્માધારં પ્રકલ્પયેત્ । ક્ષૌમે ચૈવાતિશુદ્ધે વા ધનવદ્ભસ્મ નિક્ષિપેત્
અથવા, બીજું સુંદર અને શુદ્ધ ભસ્મપાત્ર તૈયાર કરવું; બહુ શુદ્ધ કાપડમાં પણ પવિત્ર ભસ્મ રાખવું.
પ્રસ્થિતો ભસ્મ ગૃહ્ણીયાત્સ્વયં ચાનુચરોઽપિ વા । ન ચાયુક્તકરે દદ્યાન્ન ચાશુચિતલે ક્ષિપેત્
પ્રસ્થાન કરતી વખતે, પોતે અથવા સહાયક ભસ્મ લઈ શકે; અશુદ્ધ હાથથી ન આપવું અને અશુદ્ધ જગ્યાએ ન મૂકવું.
ન સંસ્પૃશેત્તુ નીચાઙ્ગૈર્ન ક્ષિપેન્ન ચ લઙ્ઘયેત્ । તસ્માદ્ભસિતમાદાય વિનિયુઞ્જીત મન્ત્રિતમ્
અશુદ્ધ અંગોથી ન સ્પર્શવું, ન ફેંકવું અને ન પગ ઉપરથી પસાર થવું; તેથી, ભસ્મ લઈને મંત્રથી લગાવવું.
વિભૂતિધારણવિધિઃ સ્મૃતિપ્રોક્તો મયેરિતઃ । યદીયાચરણેનૈવ શિવતુલ્યો ન સંશયઃ
વિભૂતિ ધારણ કરવાની રીત સ્મૃતિમાં જે રીતે કહેવામાં આવી છે, તે હવે હું જણાવું છું; એ પ્રમાણે આચરણ કરતાં શિવ સમાન થાય છે, તેમાં કોઈ સંશય નથી.
શૈવૈઃ સમ્પાદિતં ભસ્મ વૈદિકૈઃ શિવસન્નિધૌ । ભક્ત્યા પરમયા ગ્રાહ્યં પ્રાર્થયિત્વા તુ પૂજયેત્
શૈવો દ્વારા અથવા વૈદિકો દ્વારા શિવની હાજરીમાં બનાવેલું ભસ્મ શ્રેષ્ઠ શ્રદ્ધાથી સ્વીકારવું, અને વિનંતી કરીને પૂજા કરવી.
તન્ત્રોક્તવર્ત્મના સિદ્ધં ભસ્મ તાન્ત્રિકપૂજકૈઃ । યત્રકુત્રાપિ દત્તં ચેત્તદ્ગ્રાહ્યં નૈવ વૈદિકૈઃ
તંત્રમાં જણાવેલા માર્ગે તાંત્રિક ઉપાસકો દ્વારા સિદ્ધ કરેલું ભસ્મ, જ્યાં પણ આપવામાં આવે ત્યાં સ્વીકારવું યોગ્ય છે, પરંતુ વૈદિક માર્ગ પર ચાલનારા લોકો માટે એ યોગ્ય નથી.
શૂદ્રૈઃ કાપાલિકૈર્વાથ પાખણ્ડૈરપરૈસ્તુ તત્ । ત્રિપુણ્ડ્રં ધારયેદ્ભક્ત્યા મનસાપિ ન લઙ્ઘયેત્
શૂદ્રો, કાપાલિકો કે અન્ય પાખંડી લોકો પાસેથી મળેલું હોય તો પણ, ભક્તિપૂર્વક ત્રિપુંડ્ર ધારવું જોઈએ અને મનથી પણ તેનો અવમાન ન કરવું જોઈએ.
શ્રુત્યા વિધીયતે યસ્માત્તત્ત્યાગી પતિતો ભવેત્ । ત્રિપુણ્ડ્રધારણં ભક્ત્યા તથા દેહાવગુણ્ઠનમ્
શ્રુતિમાં જેનું નિર્ધારણ થયું છે, તેને છોડનાર પતિત ગણાય છે; ત્રિપુંડ્ર ભક્તિપૂર્વક ધારવું અને શરીરને આવરી લેવું પણ આવું જ છે.
દ્વિજઃ કુર્યાદ્ધિ મન્ત્રેણ તત્ત્યાગી પતિતો ભવેત્ । ઉદ્ધૂલનં ત્રિપુણ્ડ્રં ચ ભક્ત્યા નૈવાચરન્તિ યે
દ્વિજોએ મંત્ર સાથે આ વિધિ કરવી જોઈએ; જે તેને છોડે છે તે પતિત ગણાય છે. જે લોકો ભસ્મ અને ત્રિપુંડ્ર ભક્તિપૂર્વક ધારતા નથી—
તેષાં નાસ્તિ વિનિર્મોક્ષઃ સંસારાજ્જન્મકોટિભિઃ । યેન ભસ્મોક્તમાર્ગેણ ધૃતં ન મુનિપુઙ્ગવ
એવા લોકો માટે કરોડો જન્મ પછી પણ સંસારમાંથી મુક્તિ નથી; હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, જેમણે ભસ્મ નિયમ મુજબ ધાર્યું નથી.
તસ્ય વિદ્ધિ મુને જન્મ નિષ્કલં સૌકરં યથા । યેષાં વપુર્મનુષ્યાણાં ત્રિપુણ્ડ્રેણ વિના સ્થિતમ્
હે મુનિ, જાણો કે એવા મનુષ્યનું જન્મ નિષ્ફળ છે, જેમના શરીરે ત્રિપુંડ્ર વિના રહે છે; એનું જન્મ સુઅર જેવું ગણાય છે.
શ્મશાનસદૃશં તત્સ્યાન્ન પ્રેક્ષ્યં પુણ્યકૃજ્જનૈઃ । ધિગ્ભસ્મરહિતં ભાલં ધિગ્ગ્રામમશિવાલયમ્
એવું શરીર સ્મશાન જેવું છે, જે પુણ્યશાળી લોકો જોવું પણ ન જોઈએ; ભસ્મ વિના ભાળ પર અને શિવમંદિર વિના ગામ પર કલંક છે.
ધિગનીશાર્ચનં જન્મ ધિગ્વિદ્યામશિવાશ્રયામ્ । ત્રિપુણ્ડ્રં યે વિનિન્દન્તિ નિન્દન્તિ શિવમેવ તે
ઈશ્વરની આરાધના વિના પૂજા નિષ્ફળ છે, જીવન નિષ્ફળ છે, અને અશુદ્ધ જગ્યાએ રહેલી વિદ્યા પણ નિષ્ફળ છે; જે ત્રિપુંડ્રનું અપમાન કરે છે, એ શિવનું અપમાન કરે છે.
ધારયન્તિ ચ યે ભક્ત્યા ધારયન્તિ તમેવ તે । યથા કૃશાનુરહિતો ભૂધરો ન વિરાજતે
અને જે લોકો ભક્તિપૂર્વક ત્રિપુંડ્ર ધારે છે, તેઓ શિવને જ ધારણ કરે છે; જેમ કે અગ્નિ વિના પર્વત તેજસ્વી નથી રહેતો—
અશેષસાધનેઽપ્યેવં ભસ્મહીનં શિવાર્ચનમ્ । ઉદ્ધૂલનં ત્રિપુણ્ડ્રં ચ શ્રદ્ધયા નાચરન્તિ યે
એ જ રીતે, બધા સાધનો હોવા છતાં પણ ભસ્મ વિના શિવની પૂજા નિષ્ફળ છે; જે લોકો શ્રદ્ધાથી ભસ્મ અને ત્રિપુંડ્ર ધારતા નથી—
તૈઃ પૂર્વાચરિતં સર્વં વિપરીતં ભવેદપિ । ભસ્મના વેદમન્ત્રેણ ત્રિપુણ્ડ્રસ્ય ચ ધારણમ્
એ લોકોના અગાઉના બધા સારા કર્મો પણ નિષ્ફળ થઈ જાય છે; ભસ્મને વૈદિક મંત્રથી લગાવવું અને ત્રિપુંડ્ર ધારવું—
વિના વેદોચિતાચારં સ્માર્તસ્યાનર્થકારણમ્ । કૃતં સ્યાદકૃતં તેન શ્રુતમપ્યશ્રુતં ભવેત્
વૈદિક રીત વિના સ્માર્ત માટે એ અનર્થનું કારણ બને છે; જે કર્યું છે તે પણ અકર્યું સમાન થાય છે, અને જે સાંભળ્યું છે તે પણ જાણ્યું ન હોય તેમ થાય છે.
અધીતમનધીતં ચ ત્રિપુણ્ડ્રં યો ન ધારયેત્ । વૃથા વેદા વૃથા યજ્ઞા વૃથા દાનં વૃથા તપઃ
જે વ્યક્તિ ત્રિપુંડ્ર ધારતું નથી, ભલે તે શિક્ષિત હોય કે અજ્ઞાની, તેના માટે વેદો, યજ્ઞો, દાન અને તપ—all વ્યર્થ છે.
વૃથા વ્રતોપવાસેન ત્રિપુણ્ડ્રં યો ન ધારયેત્ । ભસ્મધારણકં ત્યક્ત્વા મુક્તિમિચ્છતિ યઃ પુમાન્
જે ત્રિપુંડ્ર ધારતું નથી, તેના માટે વ્રત અને ઉપવાસ—all વ્યર્થ છે; ભસ્મ ધારવાનું છોડીને જો કોઈ મુક્તિ ઈચ્છે—
વિષપાનેન નિત્યત્વં કુરુતે હ્યાત્મનો હિ સઃ । સ્રષ્ટા સૃષ્ટિચ્છલેનાહ ત્રિપુણ્ડ્રસ્ય ચ ધારણમ્
વિષ પીવાથી તે પોતે અમર બની જાય છે; સર્જનના બહાને સર્જનહારએ ત્રિપુંડ્ર પહેરવાનું પણ નિયમિત કર્યું છે.
સસર્જ સ લલાટં હિ તિર્યગૂર્ધ્વં ન વર્તુલમ્ । તિર્યગ્રેખાઃ પ્રદૃશ્યન્તે લલાટે સર્વદેહિનામ્
તેને કપાળ લાંબું અને ઊંચું બનાવ્યું, ગોળ નહીં; બધા જીવોના કપાળ પર આડવી રેખાઓ દેખાય છે.
તથાપિ માનવા મૂર્ખા ન કુર્વન્તિ ત્રિપુણ્ડ્રકમ્ । ન તદ્ધ્યાનં ન તન્મોક્ષં ન તજ્જ્ઞાનં ન તત્તપઃ
છતાં, મૂર્ખ મનુષ્યો ત્રિપુંડ્ર નથી બનાવતા; ન તો તેનું ધ્યાન, ન તો તેનો મોક્ષ, ન તો તેનું જ્ઞાન, ન તો તેનું તપ.
વિના તિર્યક્ત્રિપુણ્ડ્રં ચ વિપ્રેણ યદનુષ્ઠિતમ્ । વેદસ્યાધ્યયને શૂદ્રો નાધિકારી યથા ભવેત્
આડવી ત્રિપુંડ્ર વિના, બ્રાહ્મણે જે કંઈ કરે છે, વેદનો અભ્યાસ હોય, તો તે શૂદ્ર જેવો અયોગ્ય બની જાય છે.
ત્રિપુણ્ડ્રેણ વિના વિપ્રો નાધિકારી શિવાર્ચને । પ્રાઙ્મુખશ્ચરણૌ હસ્તૌ પ્રક્ષાલ્યાચમ્ય પૂર્વવત્
ત્રિપુંડ્ર વિના, બ્રાહ્મણ શિવની પૂજામાં અયોગ્ય છે; પૂર્વ દિશા તરફ મોઢું રાખીને, પગ અને હાથ ધોઈ, પૂર્વની રીતે આચમન કરવું.
પ્રાણાનાયમ્ય સઙ્કલ્પ્ય ભસ્મસ્નાનં સમાચરેત્ । આદાય ભસિતં શુદ્ધમગ્નિહોત્રસમુદ્ભવમ્
પ્રાણ નિયંત્રિત કરી, સંકલ્પ કરીને, અગ્નિહોત્રથી ઉત્પન્ન શુદ્ધ ભસ્મ લઈને ભસ્મસ્નાન કરવું.