હૃદો ભૂમધ્યપર્યન્તં વૃત્તં ષડ્બિન્દુલાઞ્છિતમ્ । યં બીજયુક્તં ધૂમ્રાભં નભસ્વન્મણ્ડલં સ્મરેત્
હૃદયથી જમીનના મધ્ય સુધીનું ગોળાકાર ક્ષેત્ર, જેમાં છ બિંદુઓના નિશાન છે, ધૂમ્ર રંગનું છે અને બીજાક્ષરથી યુક્ત છે—એ આકાશમંડળનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.
આબ્રહ્મરન્ધ્રં ભ્રૂમધ્યાદ્વૃત્તં સ્વચ્છં મનોહરમ્ । હં બીજયુક્તમાકાશમણ્ડલં ચ વિચિન્તયેત્
ભ્રૂમધ્યથી બ્રહ્મરંધ્ર સુધી વિસ્તરતું, સ્વચ્છ અને મનોહર ગોળાકાર આકાશમંડળ, જેમાં 'હં' બીજાક્ષર છે—એનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.
એવં ભૂતાનિ સઞ્ચિન્ત્ય પ્રત્યેકં સંવિલાપયેત્ । ભુવં જલે જલં વહ્નૌ વહ્નિં વાયૌ નભસ્યમુમ્
આ રીતે દરેક તત્વનું ધ્યાન કરીને, પૃથ્વીને જળમાં, જળને અગ્નિમાં, અગ્નિને વાયુમાં અને વાયુને આકાશમાં વિલિન કરવું જોઈએ.
વિલાપ્ય ખમહઙ્કારે મહત્તત્ત્વેઽપ્યહઙ્કૃતિમ્ । મહાન્તં પ્રકૃતૌ માયામાત્મનિ પ્રવિલાપયેત્
આકાશને અહંકારમાં, અહંકારને મહત્તત્વમાં અને મહત્તત્વને પ્રકૃતિમાં વિલિન કરીને, પ્રકૃતિને પોતાના આત્મામાં મિલાવવી જોઈએ.
શુદ્ધસંવિન્મયો ભૂત્વા ચિન્તયેત્પાપપૂરુષમ્ । વામકુક્ષિસ્થિતં કૃષ્ણમઙ્ગુષ્ઠપરિમાણકમ્
શુદ્ધ ચેતન બનીને, પાપરૂપ, કાળાં રંગનું, અંગુઠા જેટલું અને ડાબી બાજુના પેટમાં સ્થિત એવા પુરુષનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.
બ્રહ્મહત્યાશિરોયુક્તં કનકસ્તેયબાહુકમ્ । મદિરાપાનહૃદયં ગુરુતલ્પકટીયુતમ્
તેના માથા પર બ્રહ્મહત્યાનું ચિહ્ન છે, હાથો પર સોનાની ચોરીનું, હૃદયમાં માદિરાપાનનું અને કમરે ગુરુપત્નીગમનનું પાપ છે.
તત્સંસર્ગિપદદ્વન્દ્વમુપપાતકમસ્તકમ્ । ખડ્ગચર્મધરં કૃષ્ણમધોવક્ત્રં સુદુઃસહમ્
તેના પગ પાપી સંગના પાપથી જોડાયેલા છે, માથું ઉપપાતકોથી ભરેલું છે; તે કાળાં રંગનું છે, હાથમાં તલવાર અને ઢાલ છે, મોઢું નીચે તરફ છે અને અત્યંત ભયાનક છે.
વાયુબીજં સ્મરન્વાયું સમ્પૂર્યૈનં વિશોષયેત્ । સ્વશરીરયુતં મન્ત્રો વહ્નિબીજેન નિર્દહેત્
વાયુ બીજનું સ્મરણ કરીને, વાયુથી તેને ભરવું અને સુકવી દેવું; પછી પોતાના શરીર સાથે મંત્ર જોડીને, અગ્નિ બીજથી તેને દહન કરવું.
કુમ્ભકે પરિજપ્તેન તતઃ પાપનરોદ્ભવમ્ । બહિર્ભસ્મ સમુત્સાર્ય વાયુબીજેન રેચયેત્
કુંભકમાં જપ કર્યા પછી, પાપના વિનાશથી ઉત્પન્ન થયેલ ભસ્મને વાયુ બીજથી બહાર કાઢી નાખવું.
સુધાબીજેન દેહોત્થં ભસ્મ સંપ્લાવયેત્સુધીઃ । ભૂબીજેન ઘનીકૃત્ય ભસ્મ તત્કનકાણ્ડવત્
અમૃત બીજથી ઉત્પન્ન થયેલ ભસ્મથી શરીરને ભીંજવવું અને પૃથ્વી બીજથી એ ભસ્મને સોનાની લાકડી જેવું ઘન બનાવવું.
વિશુદ્ધમુકુરાકારં જપન્બીજં વિહાયસઃ । મૂર્ધાદિપાદપર્યન્તાન્યઙ્ગાનિ રચયેત્સુધીઃ
શુદ્ધ, દર્પણ જેવું સ્વરૂપ ધ્યાનમાં રાખીને, આકાશ બીજનો જપ કરીને, માથાથી પગની ટોચ સુધી અંગોનું નિર્માણ કરવું.
આકાશાદીનિ ભૂતાનિ પુનરુત્પાદયેચ્ચિતઃ । સોઽહં મન્ત્રેણ ચાત્માનમાનયેદ્ધૃદયામ્બુજે
પછી, ચિત્તથી આકાશથી આરંભ કરીને તત્વોનું પુનઃ સર્જન કરવું અને 'સોહં' મંત્રથી આત્માને હૃદયકમળમાં સ્થાપિત કરવું.
કુણ્ડલીજીવમાદાય પરસઙ્ગાત્સુધામયમ્ । સંસ્થાપ્ય હૃદયામ્ભોજે મૂલાધારગતાં સ્મરેત્
કુંડલિનીજીવને, અમૃતમય બનાવી, પરમાત્માની સાથેના સંયોગથી હૃદયકમળમાં સ્થાપિત કરીને, તેને મૂળાધારમાં સ્થિત છે એમ સ્મરણ કરવું.
રક્તામ્ભોધિસ્થપોતોલ્લસદરુણ- સરોજાધિરૂઢા કરાબ્જૈઃ શૂલં કોદણ્ડમિક્ષૂદ્ભવમણિગુણ- મપ્યઙ્કુશં પઞ્ચબાણાન્ । બિભ્રાણાસૃક્કપાલં ત્રિનયન- લસિતા પીનવક્ષોરુહાઢ્યા દેવી બાલાર્કવર્ણા ભવતુ સુખકરી પ્રાણશક્તિઃ પરા નઃ
લાલ કમળ પર આરૂઢ, લોહી સમુદ્રમાં ખીલેલી, કમળ જેવા હાથોમાં ત્રિશૂલ, ધનુષ્ય, ઈખ, મણિમાળા, અંકુશ અને પાંચ બાણ ધારણ કરનારી, લોહીથી ભરેલું કપાળ પકડનાર, ત્રણ નેત્રવાળી, ઉન્નત સ્તનવાળી, ઉગતા સૂર્ય જેવી તેજસ્વી એવી પરા પ્રાણશક્તિ દેવી અમને સુખ આપે.
એવં ધ્યાત્વા પ્રાણશક્તિં પરમાત્મસ્વરૂપિણીમ્ । વિભૂતિધારણં કાર્યં સર્વાધિકૃતિસિદ્ધયે
આ રીતે પરમાત્મા સ્વરૂપ પ્રાણશક્તિનું ધ્યાન કરીને, સર્વ સિદ્ધિ અને અધિકાર માટે ભસ્મ ધારણ કરવું જોઈએ.
વિભૂતેર્વિસ્તરં વક્ષ્યે ધારણે ચ મહાફલમ્ । શ્રુતિસ્મૃતિપ્રમાણોક્તં ભસ્મધારણમુત્તમમ્
હવે હું ભસ્મનું વિસ્તૃત મહત્ત્વ અને તેના ધારણથી મળતા મહાફળનું વર્ણન કરું છું; શાસ્ત્ર અને સ્મૃતિમાં જે ભસ્મ ધારણ શ્રેષ્ઠ ગણાયું છે, તે સર્વોપરી છે.
સશિરોવ્રતં ત્રિપુણ્ડધારણવર્ણનમ્ શ્રીનારાયણ ઉવાચ ઇદં શિરોવ્રતં ચીર્ણં વિધિવદ્યૈર્દ્વિજાતિભિઃ । તેષામેવ પરાં વિદ્યાં વદેદજ્ઞાનબાધિકામ્
શ્રીનારાયણ કહે છે: જે દ્વિજોએ આ શિરોવ્રત યોગ્ય રીતે પાળ્યું છે, તેમને એ અજ્ઞાનને દુર કરનાર સર્વોચ્ચ વિદ્યા પ્રાપ્ત થાય છે.
વિધિવચ્છ્રદ્ધયા સાર્ધં ન ચીર્ણં યૈઃ શિરોવ્રતમ્ । શ્રૌતસ્માર્તસમાચારસ્તેષામનુપકારકઃ
જે લોકોએ શ્રદ્ધાપૂર્વક અને વિધિપૂર્વક શિરોવ્રત પાળ્યું નથી, તેમને વેદ અને સ્મૃતિ અનુસારના આચાર લાભદાયક નથી.
શિરોવ્રતસમાચારાદેવ બ્રહ્માદિદેવતાઃ । દેવતા અભવન્વિદ્વન્ ખલુ નાન્યેન હેતુના
માત્ર શિરોવ્રતનું પાલન કરીને જ બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓ દેવ બન્યા હતા, હે વિદ્વાન, બીજું કોઈ કારણ નહોતું.
શિરોવ્રતસ્ય માહાત્મ્યં પૂર્વૈઃ પૂર્વતરં કૃતમ્ । બ્રહ્મા વિષ્ણુશ્ચ રુદ્રશ્ચ દેવતાઃ સકલા અપિ
શિરોવ્રતનું મહાત્મ્ય પ્રાચીનકાળથી સ્થાપિત થયું છે; બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, રુદ્ર અને બધા દેવતાઓએ પણ એ જ માન્યું છે.
સર્વપાતકયુક્તોઽપિ મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ । શિરોવ્રતમિદં યેન ચરિતં વિધિવદ્બુધૈઃ
જે વ્યક્તિએ બુદ્ધિપૂર્વક આ શિરોવ્રત યોગ્ય રીતે કર્યું હોય, તે બધા પાપોથી છૂટકારો પામે છે, ભલે તે પહેલા કેટલાય પાપોમાં ફસાયો હોય.
શિરોવ્રતમિદં નામ શિરસ્યાથર્વણશ્રુતેઃ । યદુક્તં તદ્ધિ નૈવાન્યત્તત્તુ પુણ્યેન લભ્યતે
આ શિરોવ્રત એવું છે જે અથર્વણ વેદમાં કહેવામાં આવ્યું છે; એ બીજે ક્યાંય મળતું નથી, અને એ માત્ર પુણ્યથી જ પ્રાપ્ત થાય છે.
શાખાભેદેષુ નામાનિ વ્રતસ્યાસ્ય વિભેદતઃ । પઠ્યન્તે મુનિશાર્દૂલ શાખાસ્વેકવ્રતં હિ તત્
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, આ વ્રતના નામો શાખાઓ પ્રમાણે જુદા-જુદા બોલાય છે, પણ દરેક શાખામાં એ વ્રત એક જ છે.
સર્વશાખાસુ વસ્ત્વેકં શિવાખ્યં સત્યચિદ્ઘનમ્ । તથા તદ્વિષયં જ્ઞાનં તથૈવ ચ શિરોતવ્રતમ્
બધી શાખાઓમાં સચ્ચિદાનંદરૂપ એક જ તત્ત્વ છે, જેને શિવ કહે છે; એ જ રીતે એ વિષયનું જ્ઞાન અને શિરોવ્રત પણ એક જ છે.
શિરોવ્રતવિહીનસ્તુ સર્વધર્મવિવર્જિતઃ । અપિ સર્વાસુ વિદ્યાસુ સોઽધિકારી ન સંશયઃ
જેને શિરોવ્રત નથી, તે બધા ધર્મોથી વંચિત છે; ભલે તે સર્વ વિદ્યા જાણતો હોય, પણ તેને અધિકાર નથી—આમાં કોઈ શંકા નથી.
શિરોવ્રતમિદં કાર્યં પાપકાન્તારદાહકમ્ । સાધનં સર્વવિદ્યાનાં યતસ્તત્સમ્યગાચરેત્
આ શિરોવ્રત અવશ્ય કરવું જોઈએ, કારણ કે એ પાપની મૂળને ભસ્મ કરી દે છે; એ સર્વ વિદ્યાનું સાધન છે, તેથી યોગ્ય રીતે તેનો આચરણ કરવો જોઈએ.
શ્રુતિરાથર્વણી સૂક્ષ્મા સૂક્ષ્માર્થસ્ય પ્રકાશિની । યદુવાચ વ્રતં પ્રીત્યા તન્નિત્યં સમ્યગાચરેત્
અથર્વણ શ્રુતિ અત્યંત સૂક્ષ્મ છે અને સૂક્ષ્મ અર્થને પ્રકાશિત કરે છે; એમાં જે વ્રત પ્રેમપૂર્વક કહેવામાં આવ્યું છે, તે હંમેશા યોગ્ય રીતે કરવું જોઈએ.
અગ્નિરિત્યાદિભિર્મન્ત્રૈઃ ષડ્ભિઃ શુદ્ધેન ભસ્મના । સર્વાઙ્ગોદ્ધૂલનં કુર્યાચ્છિરોવ્રતસમાહ્વયમ્
'અગ્નિ' વગેરે છ મંત્રો અને શુદ્ધ ભસ્મ વડે સર્વ અંગોનું શુદ્ધિકરણ કરવું—આને જ શિરોવ્રત કહે છે.
એતચ્છિરોવ્રતં કુર્યાત્સન્ધ્યાકાલેષુ સાદરમ્ । યાવદ્વિદ્યોદયસ્તાવત્તસ્ય વિદ્યા ખલૂત્તમા
આ શિરોવ્રત સંધ્યાના સમયે શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવું જોઈએ; જ્યાં સુધી જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યાં સુધી એની વિદ્યા શ્રેષ્ઠ રહે છે.
દ્વાદશાબ્દમથાબ્દં વા તદર્ધં ચ તદર્ધકમ્ । પ્રકુર્યાદ્દ્વાદશાહં વા સઙ્કલ્પેન શિરોવ્રતમ્
આ શિરોવ્રત બાર વર્ષ, એક વર્ષ, તેનુ અડધું કે એનું પણ અડધું, અથવા બાર દિવસ સંકલ્પપૂર્વક કરવું જોઈએ.