ઉત્તાનં કિઞ્ચિદુત્તાનં મુખમવષ્ટભ્ય ચોરસા । નિમીલિતાક્ષઃ સત્ત્વસ્થો દન્તૈર્દન્તાન્ન સંસ્પૃશેત્
થોડું પીઠ પર સૂઈ, ચહેરો છાતી પર આરામ આપીને, આંખો બંધ રાખી, મન સ્થિર કરીને, દાંતને એકબીજાને સ્પર્શ ન થવા દેવું.
તાલુસ્થાચલજિહ્વશ્ચ સંવૃતાસ્યઃ સુનિશ્ચલઃ । સન્નિરુદ્ધેન્દ્રિયગ્રામો નાતિનિમ્નસ્થિતાસનઃ
જીભને તાળુને સ્પર્શે તેવી રાખવી, મોં બંધ રાખવું, શરીર અડગ રાખવું, ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખવી અને બેઠકો બહુ નીચી ન હોય એવી રાખવી.
દ્વિગુણં ત્રિગુણં વાપિ પ્રાણાયામમુપક્રમેત્ । તતો ધ્યેયઃ સ્થિતો યોઽસૌ હૃદયે દીપવત્પ્રભુઃ
પછી શ્વાસને બે કે ત્રણ ગણ વધારવાથી પ્રાણાયામ શરૂ કરવો. પછી હૃદયમાં દીપક જેવો પ્રકાશમાન જે ભગવાન છે, તેની ધ્યાનમાં તલીન થવું.
ધારયેત્તત્ર ચાત્માનં ધારણાં ધારયેદ્બુધઃ । સધૂમશ્ચ વિધૂમશ્ચ સગર્ભશ્ચાપ્યગર્ભકઃ
ત્યાં પોતાને સ્થિર રાખવું અને ધ્યાનમાં સ્થિરતા લાવવી. બુદ્ધિમાન મનુષ્ય ધારો કે શ્વાસમાં ધૂમ હોય કે ન હોય, અટકાવટ સાથે કે વિના અટકાવટે, પ્રાણ રોકવાનો અભ્યાસ કરે.
સલક્ષ્યશ્ચાપ્યલક્ષ્યશ્ચ પ્રાણાયામસ્તુ ષડ્વિધઃ । પ્રાણાયામસમો યોગઃ પ્રાણાયામ ઇતીરિતઃ
લક્ષ્ય સાથે કે વિના લક્ષ્યે, પ્રાણાયામ છ પ્રકારનો છે. પ્રાણાયામ જેટલો મહાન યોગ બીજો નથી, એવું કહેવામાં આવ્યું છે.
પ્રાણાયામ ઇતિ પ્રોક્તો રેચપૂરકકુમ્ભકૈઃ । વર્ણત્રયાત્મકા હ્યેતે રેચપૂરકકુમ્ભકાઃ
પ્રાણાયામને શ્વાસ છોડવો, શ્વાસ ભરવો અને શ્વાસ રોકવો એમ ત્રણ રીતે સમજાવાયો છે. આ ત્રણેય ક્રિયાઓ ત્રણ અક્ષરોમાં સમાવિષ્ટ છે.
સ એવ પ્રણવઃ પ્રોક્તઃ પ્રાણાયામશ્ચ તન્મયઃ । ઇડયા વાયુમારોપ્ય પૂરયિત્વોદરે સ્થિતમ્
એ જ પ્રણવ એટલે 'ઑમ' કહેવાય છે અને પ્રાણાયામ પણ એ જ સ્વરૂપ છે. ડાબી નાડીથી શ્વાસ ખેંચી પેટમાં ભરવો.
શનૈઃ ષોડશમાત્રાભિરન્યયા તં વિરેચયેત્ । એવં સધૂમઃ પ્રાણાનામાયામઃ કથિતો મુને
પછી બીજી નાકમાંથી ધીમે ધીમે શોળ માપ સુધી શ્વાસ છોડવો. હે મુનિ, આ રીતે ધૂમયુક્ત પ્રાણાયામ સમજાવાયો છે.
આધારેલિઙ્ગનાભિપ્રકટિતહૃદયે તાલુમૂલે લલાટે દ્વે પત્રે ષોડશારે દ્વિદશદશદલદ્વાદશાર્ધે ચતુષ્કે । વાસાન્તે બાલમધ્યે ડફકતસહિતે કણ્ઠદેશે સ્વરાણાં હંક્ષંતત્ત્વાર્થયુક્તં સકલદલગતં વર્ણરૂપં નમામિ
મૂળસ્થાન, લિંગ, સ્પષ્ટ હૃદય, તાળુનું મૂળ, કપાળ, બે પાંદડાં, શોળ સ્પોકવાળું ચક્ર, બાર, દસ પાંદડાં, બાર-અડધા, ચાર ભાગ, નિવાસના અંતે, બાળમધ્યમાં, ઢ, ફ, ક, ત સાથે, ગળાના વિસ્તારમાં જે સ્વર રૂપે, હંસ અને ક્ષં તત્વ સાથે, બધા પાંદડાંમાં વ્યાપી, અક્ષર સ્વરૂપે જે ધ્વનિ છે, તેને હું વંદન કરું છું.
અરુણકમલસંસ્થા તદ્રજઃપુઞ્જવર્ણા હરનિયમિતચિહ્ના પદ્મતન્તુસ્વરૂપા । રવિહુતવહરાકાનાયકાસ્યસ્તનાઢ્યા સકૃદપિ યદિ ચિત્તે સંવસેત્સ્યાત્સ ભુક્તઃ
લાલ કમળમાં સ્થિત, ધૂળ જેવો રંગ ધરાવતો, હરિનું ચિહ્ન ધરાવતો, કમળના તંતુ જેવો સ્વરૂપ ધરાવતો, સૂર્ય, અગ્નિ અને ચંદ્રની નાડીઓમાં વ્યાપક, એ જો એકવાર પણ મનમાં વસે તો તે અનુભવાય છે.
સ્થિતિઃ સૈવ ગતિર્યાત્રા મતિશ્ચિન્તા સ્તુતિર્વચઃ । અહં સર્વાત્મકો દેવઃ સ્તુતિઃ સર્વં ત્વદર્ચનમ્
સ્થિતિ, ગતિ, યાત્રા, વિચાર, ચિંતન, સ્તુતિ અને વાણી—આ બધું ભગવાન છે, જે સર્વના આત્મા છે; સર્વ સ્તુતિ એ તારી જ આરાધના છે.
અહં દેવી ન ચાન્યોઽસ્મિ બ્રહ્મૈવાહં ન શોકભાક્ । સચ્ચિદાનન્દરૂપોઽહં સ્વાત્માનમિતિ ચિન્તયેત્
હું જ દેવી છું, બીજું કોઈ નથી; હું જ બ્રહ્મ છું, દુઃખથી પર છું; હું સચ્ચિદાનંદ સ્વરૂપ છું—એ રીતે પોતાને વિચારવું.
પ્રકાશમાનાં પ્રથમે પ્રયાણે પ્રતિપ્રયાણેઽપ્યમૃતાયમાનામ્ । અન્તઃપદવ્યામનુસઞ્ચરન્તી- માનન્દરૂપામબલાં પ્રપદ્યે
પ્રથમ યાત્રા અને પાછા ફરતી વેળાએ, આંતરિક માર્ગે વિહાર કરતી, પ્રકાશમય, અમૃતરૂપ અને આનંદમય શક્તિને હું શરણું જઉં છું.
તતો નિજબ્રહ્મરન્ધ્રે ધ્યાયેત્તં ગુરુમીશ્વરમ્ । ઉપચારૈર્માનસૈશ્ચ પૂજયેત્તુ યથાવિધિ
પછી પોતાના બ્રહ્મરંધ્રમાં તે ગુરુ ભગવાનનું ધ્યાન કરવું અને મનથી યોગ્ય રીતે ઉપચારપૂર્વક પૂજા કરવી.
સ્તુવીતાનેન મન્ત્રેણ સાધકો નિયતાત્મવાન્ । ગુરુર્બ્રહ્મા ગુરુર્વિષ્ણુર્ગુરુર્દેવો મહેશ્વરઃ । ગુરુરેવ પરં બ્રહ્મ તસ્મૈ શ્રીગુરવે નમઃ
નિયમિત અને સંયમિત સાધક આ મંત્રથી સ્તુતિ કરે: 'ગુરુ બ્રહ્મા છે, ગુરુ વિષ્ણુ છે, ગુરુ મહાદેવ છે; ગુરુ જ પરમ બ્રહ્મ છે; એ શ્રીગુરુને નમસ્કાર.'
શૌચવિધિવર્ણનમ્ શ્રીનારાયણ ઉવાચ આચારહીનં ન પુનન્તિ વેદા યદપ્યધીતાઃ સહ ષડ્ભિરઙ્ગૈઃ । છન્દાંસ્યેનં મૃત્યુકાલે ત્યજન્તિ નીડં શકુન્તા ઇવ જાતપક્ષાઃ
પવિત્રતાના નિયમોનું વર્ણન: શ્રીનારાયણ કહે છે—જેમાં યોગ્ય આચાર નથી, તેને વેદો શુદ્ધ નથી કરતા, ભલે તે છ અંગો સાથે વેદનો અભ્યાસ કર્યો હોય. મૃત્યુ સમયે, જેમ પક્ષીઓ પાંખો આવી જાય પછી ગૂંથ છોડે છે, તેમ વેદમંત્રો પણ તેને છોડી દે છે.
બ્રાહ્મે મુહૂર્ત્તે ચોત્થાય તત્સર્વં સમ્યગાચરેત્ । રાત્રેરન્તિમયામે તુ વેદાભ્યાસં ચરેદ્ બુધઃ
બ્રહ્મમુહૂર્તે ઉઠીને, બધા કર્મો યોગ્ય રીતે કરવા. રાત્રિના અંતિમ પ્રહરે વિદ્વાન વ્યક્તિએ વેદપાઠ કરવો.
કિઞ્ચિત્કાલં તતઃ કુર્યાદિષ્ટદેવાનુચિન્તનમ્ । યોગી તુ પૂર્વમાર્ગેણ બ્રહ્મધ્યાનં સમાચરેત્
પછી થોડો સમય પોતાના ઇષ્ટદેવનું ધ્યાન કરવું. પરંતુ યોગીએ પહેલા નિર્ધારિત રીતથી બ્રહ્મનું ધ્યાન કરવું.
જીવબ્રહ્મૈક્યતા યેન જાયતે તુ નિરન્તરમ્ । જીવન્મુક્તશ્ચ ભવતિ તત્ક્ષણાદેવ નારદ
જેના દ્વારા જીવ અને બ્રહ્મનું એકત્વ સતત અનુભવી શકાય છે અને તે ક્ષણે જીવિત અવસ્થામાં મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય છે, હે નારદ.
પઞ્ચપઞ્ચ ઉષઃકાલઃ સપ્તપઞ્ચારુણોદયઃ । અષ્ટપઞ્ચભવેત્પ્રાતઃ શેષઃ સૂર્યોદયઃ સ્મૃતઃ
પંચપંચ, એટલે કે પચ્ચીસ થાય ત્યારે વહેલી સવાર કહેવાય છે; સાતપંચ, એટલે કે પાંસઠ થાય ત્યારે લાલિમા ફેલાય છે; આઠપંચ, એટલે કે ચોર્યાસી થાય ત્યારે પ્રભાત થાય છે; બાકીનો સમય સૂર્યોદય કહેવાય છે.
પ્રાતરુત્થાય યઃ કુર્યાદ્વિણ્મૂત્રં દ્વિજસત્તમઃ । નૈર્ઋત્યામિષુવિક્ષેપમતીત્યાભ્યધિકં ભુવઃ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, સવારે ઉઠીને દક્ષિણપશ્ચિમ દિશામાં, તીક્ષ્ણ બાણની દિશા ટાળી, જમીનથી વધુ દૂર ન જઈ, મૂત્ર અને વિસર્જન કરવું જોઈએ.
વિણ્મૂત્રેઽપિ ચ કર્ણસ્થ આશ્રમે પ્રથમે દ્વિજઃ । નિવીતં પૃષ્ઠતઃ કુર્યાદ્વાનપ્રસ્થગૃહસ્થયોઃ
વિસર્જન સમયે, પ્રથમ આશ્રમમાં યજ્ઞોપવીત કાન પર રાખવું જોઈએ; ગૃહસ્થ અને વાનપ્રસ્થ માટે પીઠની પાછળ રાખવું જોઈએ.
કૃત્વા યજ્ઞોપવીતં તુ પૃષ્ઠતઃ કણ્ઠલમ્બિતમ્ । વિણ્મૂત્રં તુ ગૃહી કુર્યાત્કર્ણસ્થં પ્રથમાશ્રમી
ગૃહસ્થએ યજ્ઞોપવીત ગળાની પાછળથી લટકતું રાખી વિસર્જન કરવું અને બ્રહ્મચારીએ કાન પર રાખવું.
અન્તર્ધાય તૃણૈર્ભૂમિં શિરઃ પ્રાવૃત્ય વાસસા । વાચં નિયમ્ય યત્નેન ષ્ઠીવનશ્વાસવર્જિતઃ
જમીન પર તણાં પાથરી, માથું કપડાંથી ઢાંકી, બોલવાનું ટાળી, થૂકવું અને ભારે શ્વાસ લેવું ટાળી, ધ્યાનપૂર્વક આગળ વધવું.
ન ફાલકૃષ્ટે ન જલે ન ચિતાયાં ન પર્વતે । જીર્ણદેવાલયે કુર્યાન્ન વલ્મીકે ન શાદ્વલે
હલ ચલાવેલી જમીન, પાણી, સ્મશાન, પર્વત, જૂના તૂટી ગયેલા મંદિર, વાંદળી, કે ઘાસવાળી જમીન પર કદી પણ વિસર્જન ન કરવું.
ન સસત્ત્વેષુ ગર્તેષુ ન ગચ્છન્ન પથિ સ્થિતઃ । સન્ધ્યયોરુભયોર્જપ્યે ભોજને દન્તધાવને
જીવધારીયુક્ત ખાડામાં, રસ્તા પર ચાલતા કે ઊભા રહી, સંધ્યા સમયે, જપ કરતી, ખાવા કે દાંત સાફ કરતી વખતે કદી પણ વિસર્જન ન કરવું.
પિતૃકાર્યે ચ દૈવે ચ તથા મૂત્રપુરીષયોઃ । ઉત્સાહે મૈથુને વાપિ તથા વૈ ગુરુસન્નિધૌ
પિતૃકર્મ કે દેવકર્મ સમયે, મૂત્ર કે વિસર્જન કરતી વખતે, કામના ઉત્સાહમાં કે ગુરુની હાજરીમાં કદી પણ આવું કરવું નહીં.
યાગે દાને બ્રહ્મયજ્ઞે દ્વિજો મૌનં સમાચરેત્ । દેવતા ઋષયઃ સર્વે પિશાચોરગરાક્ષસાઃ
યજ્ઞ, દાન કે બ્રહ્મયજ્ઞ સમયે દ્વિજએ મૌન રાખવું જોઈએ; એ સમયે બધા દેવ, ઋષિ, ભૂત, સાપ અને રાક્ષસો—
ઇતો ગચ્છન્તુ ભૂતાનિ બહિર્ભૂમિં કરોમ્યહમ્ । ઇતિ સમ્પ્રાર્થ્ય પશ્ચાત્તુ કુર્યાચ્છૌચં યથાવિધિ
'હું જમીન અશુદ્ધ કરું છું, તેથી અહીંના બધા ભૂત બહાર જાવ'—આ રીતે વિનંતી કરીને પછી નિયમ મુજબ શુદ્ધિ કરવી.
વાય્વગ્ની વિપ્રમાદિત્યમાપઃ પશ્યંસ્તથૈવ ગાઃ । ન કદાચન કુર્વીત વિણ્મૂત્રસ્ય વિસર્જનમ્
પવન, અગ્નિ, વિદ્વાન બ્રાહ્મણ, સૂર્ય, પાણી કે ગાયને જોઈને કદી પણ મૂત્ર કે વિસર્જન ન કરવું.