શ્રીનારાયણ ઉવાચ શૃણુ નારદ વક્ષ્યામિ રહસ્યં શ્રુતિચોદિતમ્ । યન્ન કસ્યાપિ ચાખ્યાતં સારાત્સારં પરાત્પરમ્
જેઓના અંશરૂપે આખું જગત, ચર અને અચર, રહે છે અને જેઓની ભક્તિથી મોક્ષ મળે છે—એ વિધિ હવે કહો.
શ્રુત્વા પરસ્મૈ નો વાચ્યં યતોઽતીવ રહસ્યકમ્ । મૂલપ્રકૃતિરૂપિણ્યાઃ સંવિદો જગદુદ્ભવે
શ્રીનારાયણે કહ્યું: હે નારદ, હવે હું તને એ રહસ્ય કહું છું, જે શાસ્ત્રોમાં જણાવાયું છે, કોઈને પણ ન જણાવાયું છે, સર્વ શ્રેષ્ઠ અને પરમ છે.
પ્રાદુર્ભૂતં શક્તિયુગ્મં પ્રાણબુદ્ધ્યધિદૈવતમ્ । જીવાનાં ચૈવ સર્વેષાં નિયન્તૃપ્રેરકં સદા
આ સાંભળ્યા પછી બીજાને કહેવું નહીં, કારણ કે એ અત્યંત ગુપ્ત છે; એ મૂળપ્રકૃતિ સ્વરૂપ ચેતનાનો, જગતની ઉત્પત્તિનો વિષય છે.
તદધીનં જગત્સર્વં વિરાડાદિચરાચરમ્ । યાવત્તયોઃ પ્રસાદો ન તાવન્મોક્ષો હિ દુર્લભઃ
પ્રાણ અને બુદ્ધિના અધિદેવતા સ્વરૂપે શક્તિયુગમ પ્રગટ થયું, જે સર્વ જીવોના શાસક અને પ્રેરક છે.
તતસ્તયોઃ પ્રસાદાર્થં નિત્યં સેવેત તદ્દ્વયમ્ । તત્રાદૌ રાધિકામન્ત્રં શૃણુ નારદ ભક્તિતઃ
તેઓની કૃપા મેળવવા માટે, માણસે હંમેશાં બંનેની સેવા કરવી જોઈએ. હવે, નારદ, ભક્તિપૂર્વક રાધિકા મંત્ર સાંભળ.
બ્રહ્મવિષ્ણ્વાદિભિર્નિત્યં સેવિતો યઃ પરાત્પરઃ । શ્રીરાધેતિ ચતુર્થ્યન્તં વહ્નેર્જાયા તતઃ પરમ્
જે મહાન મંત્રને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને બીજા બધા દેવતાઓ સતત પૂજે છે, એ છે 'શ્રી રાધે' (ચારથી વિભક્તિમાં), જે અગ્નિદેવની પણ સર્વોચ્ચ પત્ની છે.
ષડક્ષરો મહામન્ત્રો ધર્માદ્યર્થપ્રકાશકઃ । માયાબીજાદિકશ્ચાયં વાઞ્છાચિન્તામણિઃ સ્મૃતઃ
આ છ અક્ષરનો મહામંત્ર ધર્મ અને બીજા અર્થો સ્પષ્ટ કરે છે; તેમાં માયાનો બીજ છે અને એ બધાં ઇચ્છાઓ પૂરી પાડતો ચિંતામણિ કહેવાય છે.
વક્ત્રકોટિસહસ્રૈસ્તુ જિહ્વાકોટિશતૈરપિ । એતન્મન્ત્રસ્ય માહાત્મ્યં વર્ણિતું નૈવ શક્યતે
લાખો કરોડો મોઢાં અને કરોડો જીભો હોય તો પણ, આ મંત્રનું મહાત્મ્ય પૂરું વર્ણવી શકાય તેમ નથી.
જગ્રાહ પ્રથમં મન્ત્રં શ્રીકૃષ્ણો ભક્તિતત્પરઃ । ઉપદેશાન્મૂલદેવ્યા ગોલોકે રાસમણ્ડલે
શ્રી કૃષ્ણ, જે ભક્તિમાં તલ્લીન છે, તેણે સૌપ્રથમ આ મંત્ર મૂળદેવી પાસેથી ગોલોકમાં, રાસમંડળમાં પ્રાપ્ત કર્યો હતો.
વિષ્ણુસ્તેનોપદિષ્ટસ્તુ તેન બ્રહ્મા વિરાટ્ તથા । તેન ધર્મસ્તેન ચાહમિત્યેષા હિ પરમ્પરા
વિષ્ણુએ કૃષ્ણ પાસેથી શીખ્યો, પછી વિરાજ બ્રહ્માએ વિષ્ણુ પાસેથી, પછી ધર્મે બ્રહ્માથી, અને પછી મેં – આ જ પરંપરા છે.
અહં જપામિ તં મન્ત્રં તેનાહમૃષિરીડિતઃ । બ્રહ્માદ્યાઃ સકલા દેવા નિત્યં ધ્યાયન્તિ તાં મુદા
હું એ મંત્રનો જાપ કરું છું, એટલે મને એનો ઋષિ કહે છે; બ્રહ્મા અને બધા દેવતાઓ હંમેશાં આનંદપૂર્વક રાધાજીનું ધ્યાન કરે છે.
કૃષ્ણાર્ચાયાં નાધિકારો યતો રાધાર્ચનં વિના । વૈષ્ણવૈઃ સકલૈસ્તસ્માત્કર્તવ્યં રાધિકાર્ચનમ્
રાધાની પૂજા વિના કૃષ્ણની પૂજાનો અધિકાર નથી; તેથી બધા વૈષ્ણવોને રાધિકાની પૂજા કરવી જ જોઈએ.
કૃષ્ણપ્રાણાધિદેવી સા તદધીનો વિભુર્યતઃ । રાસેશ્વરી તસ્ય નિત્યં તયા હીનો ન તિષ્ઠતિ
રાધા કૃષ્ણના પ્રાણની દેવતા છે અને ભગવાન પણ તેમના આધાર પર છે; રાસની રાણી તરીકે કૃષ્ણ કદી પણ તેમના વિના રહેતો નથી.
રાધ્નોતિ સકલાન્કામાંસ્તસ્માદ્રાધેતિ કીર્તિતા । અત્રોક્તાનાં મનૂનાં ચ ઋષિરસ્મ્યહમેવ ચ
રાધા સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરે છે, એટલે તેમને રાધા કહે છે; અહીં જણાવેલા મંત્રોના ઋષિ પણ હું જ છું.
છન્દશ્ચ દેવી ગાયત્રી દેવતાત્ર ચ રાધિકા । તારો બીજં શક્તિબીજં શક્તિસ્તુ પરિકીર્તિતા
આ મંત્રનું છંદ દેવી ગાયત્રી છે, દેવતા રાધિકા છે; બીજ તારા છે, શક્તિ બીજ છે અને એ જ શક્તિ કહેવાય છે.
મૂલાવૃત્ત્યા ષડઙ્ગાનિ કર્તવ્યાનીતરત્ર ચ । અથ ધ્યાયેન્મહાદેવીં રાધિકાં રાસનાયિકામ્
મૂળ જાપ સાથે છ અંગો પણ પહેલા પ્રમાણે કરવાના છે; પછી મહાદેવી રાધિકા, રાસનાયિકા તરીકે ધ્યાનમાં લાવવી.
પૂર્વોક્તરીત્યા તુ મુને સામવેદે વિગીતયા । શ્વેતચમ્પકવર્ણાભાં શરદિન્દુસમાનનામ્
પહેલાં જણાવેલી રીત પ્રમાણે અને સામવેદમાં જે રીતે ગવાયું છે, એ પ્રમાણે, સફેદ ચંપકના ફૂલો જેવી કાંતિ અને શરદપૂર્ણિમાના ચંદ્ર જેવી મુખાકૃતિ ધરાવતી રાધાજીનું ધ્યાન કરવું.
કોટિચન્દ્રપ્રતીકાશાં શરદમ્ભોજલોચનામ્ । બિમ્બાધરાં પૃથુશ્રોણીં કાઞ્ચીયુતનિતમ્બિનીમ્
તેમની તેજસ્વિતા કરોડો ચાંદની જેવી છે, આંખો શરદના કમળ જેવી, હોઠ બિંબફળ જેવા, નિતંબ પહોળા અને કમર પર કમરપટ્ટો શોભે છે.
કુન્દપઙ્ક્તિસમાનાભદન્તપઙ્ક્તિવિરાજિતામ્ । ક્ષૌમામ્બરપરીધાનાં વહ્નિશુદ્ધાંશુકાન્વિતામ્
તેમના દાંત કુંદના ફૂલોની પંક્તિ જેવી ચમકે છે, તેઓ નાજુક કાપડ પહેરે છે અને અગ્નિમાં શુદ્ધ થયેલા વસ્ત્રોથી શોભે છે.
ઈષદ્ધાસ્યપ્રસન્નાસ્યાં કરિકુમ્ભયુગસ્તનીમ્ । સદા દ્વાદશવર્ષીયાં રત્નભૂષણભૂષિતામ્
તેમનું મુખ હળવું હસતું અને તેજસ્વી છે, સ્તન હાથીના કુંભ જેવા, વય હંમેશા બાર વર્ષની અને રત્નભૂષણોથી શોભાયમાન છે.
શૃઙ્ગારસિન્ધુલહરીં ભક્તાનુગ્રહકાતરામ્ । મલ્લિકામાલતીમાલાકેશપાશવિરાજિતામ્
તેઓ પ્રેમના સાગરના મોજ જેવી છે, ભક્તોને કૃપા આપવા તત્પર છે, અને તેમના વાળમાં મલ્લિકા અને માલતીના ફૂલોની વણાવેલી વેણીઓ શોભે છે.
સુકુમારાઙ્ગલતિકાં રાસમણ્ડલમધ્યગામ્ । વરાભયકરાં શાન્તાં શશ્વત્સુસ્થિરયૌવનામ્
તેમના અંગો નરમ લતાની જેમ છે, તેઓ રાસમંડળના મધ્યમાં ઉભી છે, તેમના હાથ આશીર્વાદ આપે છે અને ભય દૂર કરે છે, તેમનું યુવન હંમેશા સ્થિર અને શાંત છે.
રત્નસિંહાસનાસીનાં ગોપીમણ્ડલનાયિકામ્ । કૃષ્ણપ્રાણાધિકાં વેદબોધિતાં પરમેશ્વરીમ્
રત્નોથી શોભતા સિંહાસન પર બેઠેલી, ગોપીઓની નેતા, કૃષ્ણને પોતાનાથી પણ વધુ પ્રિય, વેદોમાં દર્શાવેલી સર્વોચ્ચ દેવી છે.
એવં ધ્યાત્વા તતો બાહ્યે શાલગ્રામે ઘટેઽથવા । યન્ત્રે વાષ્ટદલે દેવીં પૂજયેત્તુ વિધાનતઃ
આ રીતે ધ્યાન કરીને, પછી બહાર, શાલગ્રામ શિલામાં, ઘડામાં અથવા આઠ પાંખડાવાળા યંત્રમાં, યોગ્ય રીતથી દેવીની પૂજા કરવી.
આવાહ્ય દેવીં તત્પશ્ચાદાસનાદિ પ્રદીયતામ્ । મૂલમન્ત્રં સમુચ્ચાર્ય ચાસનાદીનિ કલ્પયેત્
દેવીને આવાહન કર્યા પછી, તેને આસન અને અન્ય વસ્તુઓ અર્પણ કરવી; મૂળ મંત્ર બોલીને આસન વગેરે ગોઠવવું.
પાદ્યં તુ પાદયોર્દદ્યાન્મસ્તકેઽર્ઘ્યં સમીરિતમ્ । મુખે ત્વાચમનીયં સ્યાત્ત્રિવારં મૂલવિદ્યયા
પગ માટે પાણી અર્પણ કરવું, માથા પર અર્ઘ્ય આપવું અને મોઢા માટે ત્રણ વાર મૂળ મંત્ર સાથે આચમનનું પાણી આપવું.
મધુપર્કં તતો દદ્યાદેકાં ગાં ચ પયસ્વિનીમ્ । તતો નયેત્સ્નાનશાલાં તાં ચ તત્રૈવ ભાવયેત્
પછી મધુપર્ક અને એક દૂધ આપતી ગાય અર્પણ કરવી; ત્યારબાદ, તેને સ્નાનગૃહે લઈ જવી અને ત્યાં ધ્યાન કરવું.
અભ્યઙ્ગાદિસ્નાનવિધિં કલ્પયિત્વાથ વાસસી । તતશ્ચ ચન્દનં દદ્યાન્નાનાલઙ્કારપૂર્વકમ્
તેલ લગાડવાનું અને સ્નાન કરાવવાનું વિધાન કરી, પછી વસ્ત્રો અર્પણ કરવું અને પછી ચંદન તથા વિવિધ આભૂષણો અર્પણ કરવું.
પુષ્પમાલા બહુવિધાસ્તુલસીમઞ્જરીયુતાઃ । પારિજાતપ્રસૂનાનિ શતપત્રાદિકાનિ ચ
ઘણા પ્રકારની પુષ્પમાળાઓ, તુલસીના મંજરીઓથી શોભિત, પારિજાતના ફૂલો અને કમળાદિ ફૂલો અર્પણ કરવા.
તતઃ કુર્યાત્પવિત્રં તત્પરિવારાર્ચનં વિભોઃ । અગ્નીશાસુરવાયવ્યમધ્યે દિક્ષ્વઙ્ગપૂજનમ્
પછી સ્થાન શુદ્ધ કરવું, દેવીના પરિકરોની પૂજા કરવી અને અગ્નિ, ભૂતપતિ, વાયુ વગેરે દિશાઓમાં અંગપૂજન કરવું.